وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 15930 409308 378150 2026-09-01T04:29:55Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 409308 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] [[زمرو:Articles with short description]] ilugtztkrdntny536lh2l1kd4gzybzm 409309 409308 2026-09-01T04:32:31Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 409309 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محدث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] [[زمرو:Articles with short description]] ieeaw72thoyjt1oqryoukhtutj2lsc2 409310 409309 2026-09-01T04:34:21Z Memon2025 21315 409310 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:محدث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] [[زمرو:Articles with short description]] 0rbmda9bb9vj6bj2bxxu2dshl1b8co3 409311 409310 2026-09-01T04:38:16Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 409311 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} == External links == {{EB1911 poster|Bukhārī|italic=}} * Ghassan Abdul-Jabbar, ''Bukhari'', London, 2007 * Jonathan Brown, ''The canonization of al-Bukhari and Muslim,'' Leiden 2007 * Eerik Dickinson, ''The development of early Sunnite hadith criticism,'' Leiden 2001 * Scott C. Lucas, "The legal principles of Muḥammad b. Ismāʿīl al-Bukhārī and their relationship to classical Salafi Islam," ''ILS'' 13 (2006), 289–324 * Christopher Melchert, "Bukhārī and early hadith criticism," ''JAOS'' 121 (2001), 7–19 * Christopher Melchert, "Bukhārī and his Ṣaḥīḥ," ''Le Muséon'' 123 (2010), 425–54 * Alphonse Mingana, ''An important manuscript of the traditions of Bukhārī'', Cambridge 1936 {{Islam scholars diagram|state=expanded}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muhammad al-Bukhari}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:محدث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] [[زمرو:Articles with short description]] oz88glj6udzr2pb5ywflxxq623peur2 409312 409311 2026-09-01T04:50:02Z Memon2025 21315 409312 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} == External links == * Ghassan Abdul-Jabbar, ''Bukhari'', London, 2007 * Jonathan Brown, ''The canonization of al-Bukhari and Muslim,'' Leiden 2007 * Eerik Dickinson, ''The development of early Sunnite hadith criticism,'' Leiden 2001 * Scott C. Lucas, "The legal principles of Muḥammad b. Ismāʿīl al-Bukhārī and their relationship to classical Salafi Islam," ''ILS'' 13 (2006), 289–324 * Christopher Melchert, "Bukhārī and early hadith criticism," ''JAOS'' 121 (2001), 7–19 * Christopher Melchert, "Bukhārī and his Ṣaḥīḥ," ''Le Muséon'' 123 (2010), 425–54 * Alphonse Mingana, ''An important manuscript of the traditions of Bukhārī'', Cambridge 1936 {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muhammad al-Bukhari}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:بخارا جا ماڻهو]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:810ع جون پيدائشون]] [[زمرو:870ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:علم رجال]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] [[زمرو:810ع]] [[زمرو:870ع]] [[زمرو:Articles with short description]] h6xfkzzblu3uohp6jmlglizjnba21q9 409313 409312 2026-09-01T04:53:13Z Memon2025 21315 /* External links */ 409313 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} == External links == * Ghassan Abdul-Jabbar, ''Bukhari'', London, 2007 * Jonathan Brown, ''The canonization of al-Bukhari and Muslim,'' Leiden 2007 * Eerik Dickinson, ''The development of early Sunnite hadith criticism,'' Leiden 2001 * Scott C. Lucas, "The legal principles of Muḥammad b. Ismāʿīl al-Bukhārī and their relationship to classical Salafi Islam," ''ILS'' 13 (2006), 289–324 * Christopher Melchert, "Bukhārī and early hadith criticism," ''JAOS'' 121 (2001), 7–19 * Christopher Melchert, "Bukhārī and his Ṣaḥīḥ," ''Le Muséon'' 123 (2010), 425–54 * Alphonse Mingana, ''An important manuscript of the traditions of Bukhārī'', Cambridge 1936 {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muhammad al-Bukhari}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:بخارا جا ماڻهو]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:810ع جون پيدائشون]] [[زمرو:870ع جون فوتگيون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:علم رجال]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] [[زمرو:810ع]] [[زمرو:870ع]] [[زمرو:Articles with short description]] 4ndsrdx2ughdeiru0mwaj42kllzrgze 409323 409313 2026-09-01T05:20:15Z Memon2025 21315 409323 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} == External links == * Ghassan Abdul-Jabbar, ''Bukhari'', London, 2007 * Jonathan Brown, ''The canonization of al-Bukhari and Muslim,'' Leiden 2007 * Eerik Dickinson, ''The development of early Sunnite hadith criticism,'' Leiden 2001 * Scott C. Lucas, "The legal principles of Muḥammad b. Ismāʿīl al-Bukhārī and their relationship to classical Salafi Islam," ''ILS'' 13 (2006), 289–324 * Christopher Melchert, "Bukhārī and early hadith criticism," ''JAOS'' 121 (2001), 7–19 * Christopher Melchert, "Bukhārī and his Ṣaḥīḥ," ''Le Muséon'' 123 (2010), 425–54 * Alphonse Mingana, ''An important manuscript of the traditions of Bukhārī'', Cambridge 1936 {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muhammad al-Bukhari}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:فارسي مسلمان عالم]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:بخارا جا اسلامي عالم]] [[زمرو:810ع جون پيدائشون]] [[زمرو:870ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] [[زمرو:Articles with short description]] 48u7xy0ilc2vdh2vw4ysjt8maj24mls 409329 409323 2026-09-01T05:31:56Z Memon2025 21315 /* External links */ 409329 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} == External links == * Ghassan Abdul-Jabbar, ''Bukhari'', London, 2007 * Jonathan Brown, ''The canonization of al-Bukhari and Muslim,'' Leiden 2007 * Eerik Dickinson, ''The development of early Sunnite hadith criticism,'' Leiden 2001 * Scott C. Lucas, "The legal principles of Muḥammad b. Ismāʿīl al-Bukhārī and their relationship to classical Salafi Islam," ''ILS'' 13 (2006), 289–324 * Christopher Melchert, "Bukhārī and early hadith criticism," ''JAOS'' 121 (2001), 7–19 * Christopher Melchert, "Bukhārī and his Ṣaḥīḥ," ''Le Muséon'' 123 (2010), 425–54 * Alphonse Mingana, ''An important manuscript of the traditions of Bukhārī'', Cambridge 1936 {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muhammad al-Bukhari}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:فارسي مسلمان عالم]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:بخارا جا اسلامي عالم]] [[زمرو:810ع جون پيدائشون]] [[زمرو:870ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:بخارا جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:حديث]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:علم رجال]] [[زمرو:بخارا]] gyss9wdijkgl7vil9lfhj2r23q1nsbj 409330 409329 2026-09-01T05:48:39Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 409330 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = امام بخاري | native_name = البخاري | native_name_lang = ar | title = [[امير المؤمنين|امير المؤمنين في الحديث]] | image = AlBukhari mausoleum.jpg | caption = امام بخاري جو مزار | religion = [[اسلام]] | birth_date = 21 جولاءِ 810 <br /> 13 [[شوال]] 194 هجري | birth_place = [[بخارا]], [[عباسي خلافت]] | death_date = {{Death date and age|870|9|1|810|7|19|df=yes}} <br /> 1 شوال 256 هجري | death_place = خرطنگ، [[سمرقند]], عباسي خلافت | resting_place = امام بخاري مسجد، [[سمرقند]] ويجهو، [[ازبڪستان]] | denomination = [[سني]] | school = [[مجتهد]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] <br> ([[عباسي سلطنت|عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | main_interests = [[حديث]], [[عقيده]] | notable_works = ''[[صحيح بخاري]]'' <br /> ''[[الادب المفرد]]'' <br/> [[التاريخ الكبير]] <br/> [[جزء رفع اليدين]] | influences = {{flatlist| *[[الشافعي]] *[[احمد بن حنبل]] *[[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165">{{Citation| last =Ibn Rāhwayh | first =Isḥāq | date =1990 | editor-last =Balūshī | editor-first =ʻAbd al-Ghafūr ʻAbd al-Ḥaqq Ḥusayn | title =Musnad Isḥāq ibn Rāhwayh | edition =1st | publisher =Tawzīʻ Maktabat al-Īmān | pages = 150–165}}</ref> *[[يحيٰيٰ بن معين]] *[[علي بن المديني]] *[[نعيم بن حماد]] *[[ابن ابي شيبه]] }} | influenced = {{flatlist| *[[مسلم بن الحجاج]] *[[ابن خزيمه]] *[[النسائي]] *[[الترمذي]] *[[ابن ابي الدنيا]] *[[ابن ابي عاصم]] }} | creed = ڏسو ''[[#Theology|فقه ۽ عقيدي جو مڪتب]]'' | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=محمد |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=ابن اسماعيل ابن ابراهيم ابن المغيره ابن بردزبه |nasab-ar=ٱبْن إِسْمَاعِيل ٱبْن إِبْرَاهِيم ٱبْن ٱلْمُغِيرَة ٱبْن بَرْدِزْبَه |kunya=ابو عبدالله |kunya-ar=أَبُو عَبْدِ ٱللَّه |nisba=البخاري الجعفي |nisba-ar=ٱلْبُخَارِيّ ٱلْجُعْفِيّ }} }} [[File:ImamBukhari1.png|thumb|262px|امام محمد بن اسماعيل البخاري، [[صحيح بخاري]] جا مؤلف]] '''ابو عبدالله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم الجعفي البخاري''' المعروف '''امام بخاري'''؛ 21 جولاءِ 810 – 1 سيپٽمبر 870) نائين صديءَ جا هڪ [[مسلمان]] ''[[محدث]]'' هئا، جيڪي [[سني اسلام]] جي تاريخ ۾ سڀ کان اهم ''[[حديث]]'' عالم طور وڏي پيماني تي تسليم ڪيا وڃن ٿا۔ امام بخاري جون محفوظ ٿيل تصنيفات ۾ حديثن جو مشهور مجموعو ''[[صحيح بخاري]]''، ''[[التاريخ الكبير]]'' ۽ ''[[الادب المفرد]]'' شامل آهن۔ هو موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[بخارا]] ۾ پيدا ٿيا۔ ننڍي عمر کان حديث سکڻ شروع ڪيائون۔ پوءِ هو [[عباسي خلافت]] جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندا رهيا ۽ پنهنجي دور جي ڪيترن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو۔ امام بخاري هزارين حديثون ياد ڪيون ۽ 846ع ۾ ''صحيح بخاري'' کي ترتيب ڏنو۔ زندگيءَ جو باقي حصو هن گڏ ڪيل حديثن جي تدريس ۾ گذاريو۔ پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ هو [[محنت (محنة)|جلاوطني]] جو شڪار ٿي [[نيشابور]] مان نيڪاليا ويا۔ بعد ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ منتقل ٿيا، جتي سندن وفات ٿي۔ ''صحيح بخاري'' کي [[سني اسلام]] ۾ سڀ کان اهم حديثي مجموعو سمجهيو وڃي ٿو۔ ''صحيح بخاري'' ۽ ''[[صحيح مسلم]]'' — جيڪو سندن شاگرد [[مسلم بن الحجاج]] جو ترتيب ڏنل مجموعو آهي — گڏجي '''صحیحین''' سڏجن ٿا۔ سني علمن مطابق، قرآن مجيد کان پوءِ اهي ٻئي ڪتاب سڀ کان وڌيڪ معتبر سمجهيا وڃن ٿا۔ اهي [[ڪتب سته]] (سني حديث جا ڇهه اهم مجموعا) جو حصو آهن۔ == حياتي == === نسب ۽ شروعاتي زندگي === محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي جمعي جي ڏينهن [[جمعي جي نماز]] کان پوءِ، جمعو 21 جولاءِ 810ع (13 [[شوال]] 194 [[هجري سال|هجري]]) تي [[بخارا]] شهر ۾ پيدا ٿيو. جيڪو [[وڏو خراسان|وڏي خراسان]] علائقي ۾ هو ۽ هاڻوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي۔<ref>{{Cite web |title=Encyclopædia Britannica |url=https://global.britannica.com/place/Transoxania |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308162534/https://global.britannica.com/place/Transoxania |archive-date=8 March 2021}}</ref><ref name="melchert">{{cite encyclopedia |title=al-Bukhārī |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/al-bukhari-COM_2isisiideiiiseijjejdjjxj |last=Melchert |first=Christopher}}{{dead link|date=February 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1998 |title=Bukhari |encyclopedia=Encyclopedia of World Biography |publisher=Gale |url=https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Bourgoin |editor1-first=Suzanne Michele |edition=2nd |page=112 |isbn=9780787625436 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520134155/https://books.google.com/books?id=bpAYAAAAIAAJ&q=Bukhari |archive-date=20 May 2016 |editor2-last=Byers |editor2-first=Paula Kay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=1971 |title=Bukhārī |encyclopedia=A Guide to Eastern Literatures |publisher=Praeger |url=https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |access-date=19 October 2015 |editor1-last=Lang |editor1-first=David Marshall |page=33 |isbn=9780297002741 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425230836/https://books.google.com/books?id=CsZiAAAAMAAJ&q=Bukhari |archive-date=25 April 2016 |url-status=live}}</ref> هو نسلي طور [[فارسي]] هيو۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> سندن والد [[اسماعيل بن ابراهيم]] حديث جا عالم هو ۽ [[مالڪ بن انس]]، [[عبدالله بن المبارڪ]] ۽ [[حماد بن سلمه]] جو شاگرد هئو۔<ref name="abdulmaujood">{{cite book |author=Salaahud-Deen ibn ʿAlee ibn ʿAbdul-Maujood |url=https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |title=The Biography of Imam Bukhaaree |date=December 2005 |publisher=Darussalam |others=Translated by Faisal Shafeeq |isbn=9960969053 |edition=1st |location=Riyadh |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122918/https://books.google.com/books?id=NDxSBJ0E7kUC |archive-date=24 June 2016 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=About - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/bukhari/about |access-date=2022-08-13 |website=sunnah.com}}</ref> اسماعيل بن ابراهيم، امام بخاري جي ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪري ويو۔ امام بخاري جو پڙڏاڏو [[المغيره]] اسلام قبول ڪرڻ کان پوءِ بخارا ۾ اچي آباد ٿيو۔ هن بخارا جي والي يمن الجعفي جي هٿان اسلام قبول ڪيو ۽ رواج مطابق هو يمن جو ''[[موالي]]'' بڻيو، تنهنڪري سندن خاندان ”الجعفي“ نسبت جاري رکي۔<ref name="robson">{{cite encyclopedia |last=Robson |first=J. |title=al-Bukhārī, Muḥammad b. Ismāʿīl |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |date=24 April 2012 |access-date=16 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921023242/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-bukhari-muhammad-b-ismail-SIM_1510 |url-status=live }}</ref> المغيره جو والد بردزبه امام بخاري جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ابن ڏاڏو آهي۔ هو هڪ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] مجوسي هيو۔ صرف [[تقي الدين السبڪي]] ئي اهڙو عالم آهي جنهن بردزبه جي والد جو نالو بذذبه ٻڌايو آهي۔ ٻنهي بابت محدود ڄاڻ موجود آهي سواءِ ان جي ته هو فارسي هئا ۽ پنهنجي قوم جي مذهب تي هلندڙ هئا۔<ref name="abdulmaujood" /><ref name="Bukhari"/><ref name="Bukhārī"/> امام بخاري جي ڏاڏي ابراهيم بن المغيره بابت پڻ تاريخدانن کي گهڻي معلومات نه ملي آهي۔<ref name="abdulmaujood" /> === سفر ۽ تعليم === معروف حديثي مؤرخ [[ذهبي]] مطابق، امام بخاري 821ع (هجري) ۾ حديث جو باقاعده مطالعو شروع ڪيو۔ هو ننڍي عمر ۾ ئي [[عبدالله بن المبارڪ]] جون تصنيفات ياد ڪري چڪا هئا ۽ نوجواني ۾ حديث لکت ۽ روايت شروع ڪئي۔ 826ع هجري ۾، صرف 16 سالن جي عمر ۾، امام بخاري پنهنجي وڏي ڀاءُ ۽ بيوه ماءُ سان گڏ ''[[حج]]'' ادا ڪيو۔<ref name=":1" /><ref name=":0">''Tathkirah al-Huffath'', vol. 2, pg. 104-5, ''al-Kutub al-‘Ilmiyyah'' edition</ref> هو ٻن سالن تائين [[مڪو]] ۾ رهيا، پوءِ [[مدينو]] منتقل ٿيا جتي هن ''قضايا الصحابه والتابعين'' لکيو، جيڪو [[صحابه]] ۽ [[تابعون]] بابت ڪتاب هو۔ ساڳئي عرصي ۾ هن ''التاريخ الكبير'' پڻ ترتيب ڏنو۔<ref name=":1" /> امام بخاري پنهنجي دور جي اهم علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جن ۾ [[شام]]، [[ڪوفه]]، [[بصره]]، [[مصر]]، [[يمن]] ۽ [[بغداد]] شامل هئا۔ هن وڏن عالمن کان علم حاصل ڪيو، جهڙوڪ: * [[احمد بن حنبل]] * [[علي بن المديني]] * [[يحيٰيٰ بن معين]] * [[اسحاق بن راهويه]] امام بخاري بابت مشهور آهي ته هن 600,000 کان وڌيڪ حديثون ياد ڪيون۔<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=al-Asqalani |first=Ibn Hajar |title=Hady al-Sari, the introduction to Fath al-Bari |title-link=Fath al-Bari |publisher=Darussalam Publications |pages=8–9 |author-link=Ibn Hajar al-Asqalani}}</ref> === محنه، آخري سال ۽ وفات === {{Main|محنة}} {{Quote box | quote = “قرآن الله جو ڪلام آهي، غير مخلوق؛ ۽ انسانن جا عمل مخلوق آهن.” | author = امام بخاري<ref>Brown, Jonathan (2007). "Three: The Genesis of al-Bukhārī and Muslim". The Canonization of al-Bukhari and Muslim: The Formation and Function of the Sunni Hadith Canon. Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands: Brill. p. 80. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | width = 20% }} [[جوناٿن براؤن]] مطابق، احمد بن حنبل جي پيروي ڪندي، امام بخاري اهو موقف اختيار ڪيو ته قرآن جي تلاوت انسان جو عمل آهي ۽ انسان جو عمل مخلوق آهي، جڏهن⁠ته قرآن پاڻ الله جو غير مخلوق ڪلام آهي۔ هن بيان سبب ڪجهه حديثي عالمن سندس مخالفت ڪئي ۽ کيس [[نيشابور]] مان نيڪالي ڏني وئي۔<ref name="rashidi"/><ref name="azmi"/><ref name="drove"/> امام بخاري جو اصل مطلب اهو هو ته ”منهنجي قرآن پڙهڻ جي ادا مخلوق آهي“ ({{Langx|ar|لفظي بالقرآن مخلوق|translit=Lafẓī bil-Qur'āni Makhlūq}})، يعني تلاوت جو انساني عمل مخلوق آهي، نه⁠ته قرآن جو الهي ڪلام۔<ref>{{Cite book |last=al-Lalaka'i |first=Abi al-Qāsim |title=Sharh Usul I'tiqād Ahl as-Sunnah wa al-Jamā'ah |publisher=Dar al-Hadith |volume=2 |location=[[Cairo]] |pages=396 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brown |first=Jonathan |title=The Canonization of al-Bukhari and Muslim |publisher=Brill |year=2007 |pages=80}}</ref> [[ذهبي]] ۽ [[سبڪي]] موجب، نيشابور جي ڪجهه عالمن جي حسد سبب امام بخاري کي شهر ڇڏڻو پيو۔ زندگيءَ جا آخري 24 سال هن حديث جي تدريس ۾ گذاريا۔ محنه جي دور ۾ هو [[سمرقند]] ويجهو خرطنگ ڳوٺ منتقل ٿيا، جتي 1 سيپٽمبر 870ع تي جمعي جي ڏينهن وفات ڪيائون۔<ref name=":1" /><ref name="Khair2006"/> اڄ سندن قبر [[ازبڪستان]] جي خرطنگ علائقي ۾ امام بخاري مزار اندر موجود آهي۔<ref>{{Cite web |last=Pasha |first=Muhammad Ali |date=2023-02-28 |title=Mausoleum of Imam Bukhari, Samarkand |url=https://thegulfobserver.com/mausoleum-of-imam-bukhari-samarkand/}}</ref> 1998ع ۾ مزار جي مرمت ڪئي وئي۔ موجوده مزار ۾: * امام بخاري جي قبر * هڪ [[مسجد]] * هڪ [[مدرسو]] * لائبريري * قرآنن جو مجموعو زميني سطح تي موجود قبر اصل ۾ هڪ علامتي مقبرو آهي؛ حقيقي قبر هيٺئين [[زيرزمين ڪمرو]] (crypt) ۾ آهي۔<ref name="madainproject">{{cite web |title=Tomb of Imam al-Bukhari |url=https://madainproject.com/tomb_of_imam_al_bukhari}}</ref> == تعارف == امام بخاري جو پورو نالو محمد بن اسماعيل ابو عبدالله الجوفي هو.اوهان13 شوال 194 هجري ۾ بخارا شهر ۾ پيدا ٿيا<ref>[http://kitaabun.com/shopping3/article_info.php?articles_id=100 kitaabun-Classical and Contemporary Muslim and Islamic Books<!-- Bot generated title -->]</ref>.پاڻ پنهنجي شهرت يافته ڪتاب [[صحيح بخاري]] جي لکڻ جي وجه سان سني عوام ۾ ڏاڍا مشهور آهن اوهان جي هن ڪتاب کي قرآن مجيد کان پوءِ صحيح ترين ڪتاب مڃيو ويندو آهي.<ref>[http://www.inter-islam.org/Biographies/imambukhari.html Imam Bukhari (rahimahullah)<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان جي پيءَ جو نالو اسماعيل هو جيڪو پڻ وڏو مشهور محدث هو جيڪو امام مالڪ،حماد بن زيد ء عبدالله بن مبارڪ جي دوستي ۾ رهيو. == علمي سفر == 17 سالن جي عمر هئي جو ماءُ سا گڏ سعودي عرب ۾ حج ڪرڻ آيا.جتي علم پرائڻ لاءِ رهي پيا.اوهان اسحاق بن روي،علي بن مديني استادن جي زير نگراني ۾ علم حاصل ڪيو<ref name="inter-islam.org">[http://www.inter-islam.org/Biographies/imam.htm The Life and Works of Hadfhrat Imam Bukhari<!-- Bot generated title -->]</ref> اوهان کي تاريخ ء حديث سان ڏاڍو چاهه هو. == اکين جو نور واپس اچڻ == سندن جو ننڍ پڻ هو جو اکين جو نور وڃائي ويٺا،اوهان جي ماءُ ڏاڍي پرهيزگار ء عبادت گذار عورت هئي جيڪا هر وقت پنهجي پٽ جي اکين جي بينائي موٽڻ جي لاءِ الله کي ياد ڪنڊي رهندي هئي هڪ رات خواب ۾ حضرت ابراهيم آيس ء فرمايائين ته تهنجي پٽ جي اکين جو نور اچي چڪو آهي جڏهن صبح ٿي تڏهن امام بخاري جي بينائي واپس اچي چڪي هئي.<ref name="inter-islam.org"/><ref>[http://www.ahlalhdeeth.com/vbe/showthread.php?t=7405 Was Imam Bukhari blind as a child? - Multaqa Ahl al-Hadeeth<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == شاگرد == اوهان جي شاگردن جي تعداد ڪافي زيادو وسيع آهي هڪ اندازي جي مطابق هنن شاگردن جي تعداد 9000 هئي جيڪي اوهان جي مجلس ۾ ويهي درس ٻڌندا هئا.<ref>http://www.central-mosque.com/biographies/ImaamBukhari.htm</ref> == ڪتاب == اوهان پنهجي زندگي ۾ هي ڪتاب لکيا جن ۾ الجامع الصحيح ڪتاب مشهور آهي جنهن کي صحيح بخاري به چيو ويندو آهي.<ref>[http://www.bookhut.net/imam-bukhari-book-life-history/ Imam Bukhari - Life History Biography - Book Hut<!-- Bot generated title -->]</ref> *الجامع الصحيح *التاريخ الڪبير *التاريخ الوسط *ڪتاب الضحفاءَ *جز رفيع الدين *ڪتاب الحبه *ڪتاب الفوائد *الجامع الڪبير *ڪتاب المبسوط == حياتي جي پڃاڻي == امام بخاري شوال جي مهيني سن 256 هجري ۾ وفات ڪئي<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |access-date=2015-12-25 |archive-date=2016-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107021016/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D9%8A |url-status=dead }}</ref> سندن مقبرو سمڪرنڊ،ازبڪستان ۾ موجود آهي.<ref>[http://www.islamiclandmarks.com/various/memorial-to-imam-bukhari Memorial to Imam Bukhari (Allah show mercy on him) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> == پڻ ڏسندا == * [[امام مسلم]] * [[امام نسائي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * Ghassan Abdul-Jabbar, ''Bukhari'', London, 2007 * Jonathan Brown, ''The canonization of al-Bukhari and Muslim,'' Leiden 2007 * Eerik Dickinson, ''The development of early Sunnite hadith criticism,'' Leiden 2001 * Scott C. Lucas, "The legal principles of Muḥammad b. Ismāʿīl al-Bukhārī and their relationship to classical Salafi Islam," ''ILS'' 13 (2006), 289–324 * Christopher Melchert, "Bukhārī and early hadith criticism," ''JAOS'' 121 (2001), 7–19 * Christopher Melchert, "Bukhārī and his Ṣaḥīḥ," ''Le Muséon'' 123 (2010), 425–54 * Alphonse Mingana, ''An important manuscript of the traditions of Bukhārī'', Cambridge 1936 {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muhammad al-Bukhari}} [[زمرو:امام بخاري]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:فارسي مسلمان عالم]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:بخارا جا اسلامي عالم]] [[زمرو:810ع جون پيدائشون]] [[زمرو:870ع جون فوتگيون]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] [[زمرو:Articles with short description]] b9zrqfaco5vn72c6td5q17k5jck8ubu 0 16394 409346 401289 2026-09-01T06:29:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 409346 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} {{Short description|عربي مسلمان محدث (815–875)}} {{Infobox religious biography | image = | name = مسلم بن الحجاج<br/>{{lang|ar|مسلم بن الحجاج}} | caption = | title = امام مسلم | birth_date = تقريباً 815 کان پوءِ | birth_place = [[نيشابور]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = مئي تقريباً 875 | death_place = [[نصرآباد]]، [[عباسي خلافت]] | resting_place = نصرآباد | jurisprudence = [[شافعي فقهي مذهب]] / [[مجتهد]] | ethnicity = | era = [[اسلامي سونهري دور]] <br/>([[عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | occupation = [[اسلامي عالم]]، [[محدث]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني]] | school = | alma_mater = | main_interests = [[حديث]]، [[عقيده]] | notable_ideas = | works = ''[[صحيح مسلم]]'' | influences = [[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165"/>، [[محمد بن اسماعيل بخاري]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibnamin.com/Manhaj/muslim.htm|title=منهج الإمام مسلم بن الحجاج|website=www.ibnamin.com|access-date=2006-09-23|archive-date=2018-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030021719/http://www.ibnamin.com/Manhaj/muslim.htm|url-status=live}}</ref> | influenced = [[سني اسلام|سڀ سني عالم]] | creed = | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes | ism=مسلم | ism-ar=مُسْلِم | nasab=ابن الحجاج ابن مسلم ابن ورد ابن كشاذ | nasab-ar=ٱبْن ٱلْحَجَّاج ٱبْن مُسْلِم ٱبْن وَرْد ٱبْن كُشَاذ | kunya=ابو الحسين | kunya-ar=أَبُو ٱلْحُسَيْن | nisba=القشيري النيسابوري | nisba-ar=ٱلْقُشَيْرِيّ ٱلنَّيْسَابُورِيّ }} }} '''ابو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن ورد القشيري النيسابوري'''{{#tag:ref |ڪڏهن ڪڏهن سندس والد جو نالو حجاج بدران الحجاج لکيو ويو آهي. سندس پڙڏاڏو جو نالو مختلف صورتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيئن ڪوشاذ يا ڪرشان<ref name="Awali1985">{{cite book |title=عوالي مسلم: أربعون حديثاً منتقاة من صحيح مسلم |publisher=مؤسسة الكتب الثقافية |location=بيروت |year=1985 |url=https://books.google.com/books?id=fqkXAAAAIAAJ&q=%D9%83%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86 |language=ar |access-date=2016-01-07 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427164911/https://books.google.com/books?id=fqkXAAAAIAAJ&q=%D9%83%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref> يا ڪوشان. أبو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن وَرْد القشيري النيسابوري؛ تقريباً 815 – مئي 875 عيسوي / 206 – 261 هجري)، عام طور تي '''امام مسلم''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ نامور [[اسلامي عالم]] هو جيڪو [[نيشابور]] جو رهواسي هو، ۽ خاص طور [[محدث]] (حديث جو عالم) طور مشهور هو۔ سندس حديثن جو مجموعو ''[[صحيح مسلم]]'' [[سني اسلام]] ۾ [[ڪتبِ ستہ]] (ڇهه وڏا حديثي ڪتاب) مان هڪ آهي، ۽ ''[[صحيح بخاري]]'' سان گڏ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ صحيح (''[[صحيح]]'') حديثي مجموعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو۔ == سوانح حيات == مسلم بن الحجاج جو جنم [[نيشابور]]<ref name="EDI7">{{Cite book|url=https://archive.org/details/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/07.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v7.Mif-Naz.Leid.EJBrill.1993./page/n744/mode/1up|title=انسائيڪلوپيڊيا ڊڪشنري آف اسلام، مسلم دنيا وغيره، جلد ستون|last=مشرقي عالم|page=691}}</ref> جي شهر ۾ ٿيو، جيڪو ان وقت عباسي صوبي [[خراسان]] (اڄوڪي اتر اوڀر [[ايران]]) ۾ شامل هو۔ تاريخدان سندس پيدائش جي سال بابت اختلاف رکن ٿا، پر عام طور تي 202 هجري (817/818ع)،<ref name="siddiqui"> {{cite book |last=صدیقی |first=محمد زبیر |title=امام مسلم اور ان کی صحیح |publisher=دار القلم |location=لاهور |year=2002 |language=ur }} </ref><ref name="ahmad"> {{cite book |last=احمد |first=محمد |title=سیر اعلام المحدثین |publisher=مکتبہ اسلامیہ |location=کراچی |year=1998 |language=ur }} </ref> يا 204 هجري (819/820ع)،<ref name="abdulmawjood"/> <ref name="ali"> {{cite book |last=علي |first=عبد الله |title=طبقات المحدثين |publisher=دار الفكر |location=بيروت |year=1987 |language=ar }} </ref> يا 206 هجري (821/822ع)<ref name="siddiqui"/><ref name="ahmad"/><ref name="ibnkhallikan"/> بيان ڪيو وڃي ٿو۔ [[ذهبي]] چيو آهي: ”چيو وڃي ٿو ته سندس پيدائش 204 هجري ۾ ٿي“، پر هن اهو به چيو: ”منهنجو خيال آهي ته هو ان کان اڳ پيدا ٿيو هو.“ <ref name="abdulmawjood"> {{cite book |last=عبد الموجود |first=محمد |title=الإمام مسلم بن الحجاج ومنهجه في الصحيح |publisher=دار السلام |location=رياض |year=1994 |language=ar }} </ref> [[ابن خلڪان]] ڪنهن به [[حافظ]] حديث کان مسلم جي ڄمڻ جي تاريخ يا وفات وقت عمر بابت ڪا قطعي روايت نه لڀي، سواءِ ان اتفاق جي ته هو 200 هجري (815/816ع) کان پوءِ پيدا ٿيو هو۔ ابن خلڪان، [[ابن الصلاح]] جي حوالي سان، جيڪو [[حاڪم نيسابوري]] جي ڪتاب ''كتاب علماء الأمصار'' مان نقل ڪري ٿو، ٻڌائي ٿو ته مسلم 25 رجب 261 هجري (مئي 875ع) تي وفات وقت 55 ورهين جو هو، تنهن ڪري سندس پيدائش جو سال 206 هجري (821/822ع) هجڻ گهرجي۔ <ref name="ibnkhallikan"> {{cite book |last=ابن خلکان |first=احمد |title=وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان |publisher=دار صادر |location=بيروت |year=1978 |language=ar }} </ref>ابن البيّع رپورٽ ڪري ٿو ته مسلم کي نيشابور جي هڪ پاڙي [[نصرآباد]] ۾ دفن ڪيو ويو۔ عالمن موجب، مسلم جو نسل [[عرب]] هو۔<ref name="Frye1975"> {{cite book |last=Frye |first=Richard N. |title=The Golden Age of Persia |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |year=1975 |language=en }} </ref> <ref name="Qushayri"> {{cite book |last=السمعاني |first=عبد الكريم |title=الأنساب |publisher=دار الجنان |location=بيروت |year=1988 |language=ar }} </ref>سندس نسبت ”القشيري“ ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته هو [[بنو قشير]] قبيلي سان تعلق رکندڙ هو، جنهن جا ماڻهو [[خلافت راشدہ]] جي توسيع دوران نون فتح ڪيل فارسي علائقن ڏانهن لڏي ويا هئا۔ ٻن عالمن، ابن الاثير ۽ ابن الصلاح، موجب مسلم انهيءَ قبيلي جو فرد هو۔ سندس خاندان فتح کان لڳ ڀڳ ٻه صديون پوءِ فارس ڏانهن لڏي آيو هو۔<ref name="abdulmawjood"/> مسلم جي استادن ۾ هرملة بن يحيى، سعيد بن منصور، عبدالله بن مسلمة القعنبي، الذهلي، [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]]، [[ابن معين]]، يحيى بن يحيى النيسابوري التميمي ۽ ٻيا شامل هئا۔ سندس شاگردن ۾ [[ترمذي]]، [[ابن ابي حاتم الرازي]] ۽ [[ابن خزيمه]] شامل هئا، جن سڀني حديث تي پنهنجا ڪتاب لکيا۔ [[جزيرة العرب]]، [[مصر]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو پنهنجي اباڻي شهر [[نيشابور]] ۾ اچي رهيو، جتي هن [[بخاري]] سان ملاقات ڪئي ۽ زندگي ڀر جي دوستي قائم ٿي۔ === ماخذ === مسلم جي حياتي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماخذ اهم حيثيت رکن ٿا۔ يارهين صديءَ ۾ [[خطيب بغدادي]] جو لکيل ڪتاب ''[[تاريخ بغداد]]'' اسلامي ماخذن ۾ سندس حياتي بابت ايندڙ سڀني بيانن جو بنياد بڻيو۔ مثال طور، [[ذهبي]] جي ڪتاب ''تاريخ الاسلام'' ۾ مسلم جي مڪمل سوانح ۾ 27 روايتون شامل آهن، جن مان 11 (41٪) الخطيب جي ''تاريخ بغداد'' مان ورتل آهن۔ مسلم جي حياتي بابت ٻي اهم ترين ماخذ [[حاڪم نيسابوري]] جو ''تاريخ نيشابور'' آهي۔ ''تاريخ بغداد'' ۾ شامل 14 بيانن مان به اڌ (7) ''تاريخ نيشابور'' مان ورتل آهن۔{{Sfn|Brown|2007|p=274}} == صحيح مسلم == {{Main|صحيح مسلم}} نائين صدي عيسوي جي وچ ڌاري، مسلم انهن حديثن جو مجموعو ترتيب ڏنو، جن کي هو مڪمل طور تي [[صحيح]] سمجهندو هو، جيڪو اڄ ''صحيح مسلم'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ اڄ اهو [[سني اسلام]] ۾ [[ڪتبِ ستہ]] (حديث جا ڇهه معياري ڪتاب) مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو۔ خاص طور تي، اهو ۽ [[صحيح بخاري]] گڏجي هن سلسلي جا ٻه سڀ کان وڌيڪ اهم مجموعا سمجهيا وڃن ٿا، ۽ ٻنهي کي گڏجي [[صحيحين]] چيو وڃي ٿو۔ هن ڪتاب ۾ حديثن جو تعداد ٽي هزار کان ٻارهن هزار تائين بيان ڪيو وڃي ٿو، اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته تڪراري روايتون شامل ڪيون وڃن ٿيون يا نه۔ مسلم جو مجموعو صحيح بخاري سان وڏي حد تائين مشترڪ آهي؛ الجوزقي موجب، ٻنهي ۾ 2,326 روايتون گڏيل آهن۔ ٻنهي مجموعن ۾ لڳ ڀڳ 2,400 راوي مشترڪ آهن؛ صرف 430 راوي صحيح بخاري ۾ اهڙا آهن، جيڪي صحيح مسلم ۾ ناهن، ۽ صحيح مسلم ۾ 620 راوي اهڙا آهن، جيڪي صحيح بخاري ۾ شامل ناهن۔{{Sfn|Brown|2007|p=84}} == اثر ۽ ورثو == اهلِ سنت جي عالم [[اسحاق بن راهويه]] سڀ کان پهريون شخص هو جنهن مسلم جي ڪتاب جي سفارش ڪئي۔{{Sfn|Brown|2007|p=86}} شروع ۾ اسحاق جي همعصرن هن ڪتاب کي قبول نه ڪيو؛ [[ابو زرعه الرازي]] اعتراض ڪيو ته مسلم ڪيترائي اهڙا مواد ڇڏي ڏنا هئا، جن کي هو پاڻ صحيح سمجهندو هو، ۽ اهڙن راوين کي شامل ڪيو جيڪي ڪمزور هئا۔{{Sfn|Brown|2007|p=91–92, 155}} بعد ۾ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327/938) مسلم کي ”قابلِ اعتماد، حديث جي علم ۾ مهارت رکندڙ وڏن عالمن مان هڪ“ قرار ڏنو؛ پر اها راءِ ابو زرعه ۽ سندس والد ابو حاتم جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعريف تي مشتمل آهي۔ ساڳي صورتحال ابن النديم سان پڻ ملي ٿي۔{{Sfn|Brown|2007|p=88–89}} وقت سان گڏ، مسلم جو ڪتاب ايترو اهم بڻجي ويو جو اهلِ سنت وٽ ان کي حديثن جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ صحيح مجموعو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو صرف [[صحيح بخاري]] کان پوءِ درجو رکي ٿو۔{{Sfn|Brown|2007|p=272–274}} == تصنيفون == * ''[[صحيح مسلم]]'' — سندس صحيح حديثن جو مجموعو == تعارف == '''امام مسلم''' جو پورو ۽ صحيح نالو '''مسلم''' آهي. پيءُ جو نالو الحجاج ء مسلم جي ڪنيت ابوالحسن آهي.لقب عساڪرالدين آهي سندس نسب مسلم بن حجاج بن ورد بن مسلم ورد بن کوشار آهي. امام مسلم جي نسبت قبيلي قشير جي طرف آهي ء خراسان جي هڪ مشهور نيشاپور جي طرف ڪندي نيشاپوري به آهي.'''''<ref name="dar-us-salam.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2018-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111000109/https://dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |dead-url=yes }}</ref> == سن ولادت == امام مسلم جي سن جي ولادت ۾ ڪجهه اختلاف آهن عام طور تي ٽي سن ولادت پيش ڪيا ويندا آهن 202ھ، 204ھ ء 206ھ<ref name="dar-us-salam.com"/> == تعليم ۽ استاد == اوهان 218 هجري ۾ حديثن جي سماع شروع ڪئي اوهان جا استاد امام احمد ، امام حنبل،امام احمد بن یو نس، سعید بن منصور، ابو عبداللہ بن مسلمہ، حرملہ بن یحییرح وغیرہ شامل آهن.<ref name="dar-us-salam.com"/> امام مسلم حديثن کي گڏ ڪرڻ لاءِ عراق،حجاز،شام مصر جا سفر ڪيا. == شاگرد == امام ترمذی ابو عیسی ترمذی، امام ابوبکر ابن خزیمہ امام ابوعوانہ، ابو حاتم رازی یحیی بن ساعدہ امام مسلم جا شاگرد آهن. == ڪتابون == اوهان جي مشهور ڪتاب صحيح مسلم آهي ان کان علاوه جيڪي ڪتابو لکيو آهن سي ڪجهه هن ريت آهن # المسند الکبیر علی الرجال # الا سماء والکنی # کتاب الجامع علی الابواب # الجامع الکبیر # کتاب السیر # کتاب علل # کتاب الوجدان # کتاب الا قران # کتاب المشائخ ثوری # کتاب سوالا ت امام احمد بن حبنل # کتاب حدیث عمر وبن شعیب # کتاب مشائخ مالک # کتاب مشائخ ثوری # کتاب مشائخ شعبہ # کتاب اولادصحابہ # کتاب اوہام المحدثین # کتاب رواہ الشا مین # کتاب رواۃ الا عتبار # کتاب المخغرمین == وفات == امام مسلم 261 هجري ۾ صفات ڪئي سندس عمر 57 سالن جي هئي اوهان کي نيشاپور ۾ دفن ڪيو ويو.<ref>{{Citation |title=Imam Muslim<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/Imam_muslim.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2012-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031172426/http://www.sunnah.org/history/Scholars/Imam_muslim.htm |dead-url=yes }}</ref> == پڻ ڏسندا == *[[امام بخاري]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikisourcelang|ar|مؤلف:مسلم بن الحجاج|مسلم بن الحجاج}} * [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&ID=30003 مسلم اسڪالرز تي حياتياتي ڄاڻ] * [https://sunnah.com/muslim/about سنه ڊاٽ ڪام تي سوانح حيات] * [http://www.haqislam.org/imam-muslim/ امام مسلم جو مختصر تعارف] * [http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm امام مسلم جي سوانح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111000109/http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |date=2018-11-11 }} * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ صحيح مسلم جو انگريزي ترجمو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201124212/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ |date=2008-12-01 }} * [http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=547 امام مسلم جو انٽرايڪٽو خانداني وڻ] * [http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/students-sheikhs-and-teachers-of-famous-muslim-imams-and-scholars-in-muslim-history.php?id=548 امام مسلم جي استادن ۽ شاگردن جو خاڪو] {{اسلامي عالم خاڪو}} {{شافعي عالم}} {{خراسان جا ماڻهو}} {{Authority control}} == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:مسلم بن الحجاج}} [[زمرو:امام مسلم]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:نيشابور جا محدث]] [[زمرو:نائين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:جرح و تعديل جا عالم]] [[زمرو:875ع جون فوتگيون]] [[زمرو:نائين صديءَ جون پيدائشون]] [[زمرو:عرب نسل جا فارسي ماڻهو]] [[زمرو:فارسي سني اسلامي عالم]] [[زمرو:نائين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:نائين صديءَ جا فارسي ليکڪ]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مسلمان اسلامي عالم]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:بنو عامر]] [[زمرو:محدث]] [[زمرو:نيشابور]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارس]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:فارسي مسلمان عالم]] [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:نائين صدي جا ليکڪ]] [[زمرو:فارس جا ليکڪ]] [[زمرو:فارس جا اسلامي عالم]] rn6oresumutxmlqi62x7z3fhmiy2cbw 409355 409346 2026-09-01T06:38:12Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 409355 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} {{Short description|عربي مسلمان محدث (815–875)}} {{Infobox religious biography | image = | name = مسلم بن الحجاج<br/>{{lang|ar|مسلم بن الحجاج}} | caption = | title = امام مسلم | birth_date = تقريباً 815 کان پوءِ | birth_place = [[نيشابور]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = مئي تقريباً 875 | death_place = [[نصرآباد]]، [[عباسي خلافت]] | resting_place = نصرآباد | jurisprudence = [[شافعي فقهي مذهب]] / [[مجتهد]] | ethnicity = | era = [[اسلامي سونهري دور]] <br/>([[عباسي دور]]) | region = [[عباسي خلافت]] | occupation = [[اسلامي عالم]]، [[محدث]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني]] | school = | alma_mater = | main_interests = [[حديث]]، [[عقيده]] | notable_ideas = | works = ''[[صحيح مسلم]]'' | influences = [[اسحاق بن راهويه]]<ref name="Balushipp150To165"/>، [[محمد بن اسماعيل بخاري]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ibnamin.com/Manhaj/muslim.htm|title=منهج الإمام مسلم بن الحجاج|website=www.ibnamin.com|access-date=2006-09-23|archive-date=2018-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030021719/http://www.ibnamin.com/Manhaj/muslim.htm|url-status=live}}</ref> | influenced = [[سني اسلام|سڀ سني عالم]] | creed = | honorific prefix = [[امام]] | module = {{infobox Arabic name|embed=yes | ism=مسلم | ism-ar=مُسْلِم | nasab=ابن الحجاج ابن مسلم ابن ورد ابن كشاذ | nasab-ar=ٱبْن ٱلْحَجَّاج ٱبْن مُسْلِم ٱبْن وَرْد ٱبْن كُشَاذ | kunya=ابو الحسين | kunya-ar=أَبُو ٱلْحُسَيْن | nisba=القشيري النيسابوري | nisba-ar=ٱلْقُشَيْرِيّ ٱلنَّيْسَابُورِيّ }} }} '''ابو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن ورد القشيري النيسابوري'''{{#tag:ref |ڪڏهن ڪڏهن سندس والد جو نالو حجاج بدران الحجاج لکيو ويو آهي. سندس پڙڏاڏو جو نالو مختلف صورتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جيئن ڪوشاذ يا ڪرشان<ref name="Awali1985">{{cite book |title=عوالي مسلم: أربعون حديثاً منتقاة من صحيح مسلم |publisher=مؤسسة الكتب الثقافية |location=بيروت |year=1985 |url=https://books.google.com/books?id=fqkXAAAAIAAJ&q=%D9%83%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86 |language=ar |access-date=2016-01-07 |archive-date=2016-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427164911/https://books.google.com/books?id=fqkXAAAAIAAJ&q=%D9%83%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref> يا ڪوشان. أبو الحسين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن وَرْد القشيري النيسابوري؛ تقريباً 815 – مئي 875 عيسوي / 206 – 261 هجري)، عام طور تي '''امام مسلم''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هڪ نامور [[اسلامي عالم]] هو جيڪو [[نيشابور]] جو رهواسي هو، ۽ خاص طور [[محدث]] (حديث جو عالم) طور مشهور هو۔ سندس حديثن جو مجموعو ''[[صحيح مسلم]]'' [[سني اسلام]] ۾ [[ڪتبِ ستہ]] (ڇهه وڏا حديثي ڪتاب) مان هڪ آهي، ۽ ''[[صحيح بخاري]]'' سان گڏ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ صحيح (''[[صحيح]]'') حديثي مجموعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو۔ == سوانح حيات == مسلم بن الحجاج جو جنم [[نيشابور]]<ref name="EDI7">{{Cite book|url=https://archive.org/details/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/07.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v7.Mif-Naz.Leid.EJBrill.1993./page/n744/mode/1up|title=انسائيڪلوپيڊيا ڊڪشنري آف اسلام، مسلم دنيا وغيره، جلد ستون|last=مشرقي عالم|page=691}}</ref> جي شهر ۾ ٿيو، جيڪو ان وقت عباسي صوبي [[خراسان]] (اڄوڪي اتر اوڀر [[ايران]]) ۾ شامل هو۔ تاريخدان سندس پيدائش جي سال بابت اختلاف رکن ٿا، پر عام طور تي 202 هجري (817/818ع)،<ref name="siddiqui"> {{cite book |last=صدیقی |first=محمد زبیر |title=امام مسلم اور ان کی صحیح |publisher=دار القلم |location=لاهور |year=2002 |language=ur }} </ref><ref name="ahmad"> {{cite book |last=احمد |first=محمد |title=سیر اعلام المحدثین |publisher=مکتبہ اسلامیہ |location=کراچی |year=1998 |language=ur }} </ref> يا 204 هجري (819/820ع)،<ref name="abdulmawjood"/> <ref name="ali"> {{cite book |last=علي |first=عبد الله |title=طبقات المحدثين |publisher=دار الفكر |location=بيروت |year=1987 |language=ar }} </ref> يا 206 هجري (821/822ع)<ref name="siddiqui"/><ref name="ahmad"/><ref name="ibnkhallikan"/> بيان ڪيو وڃي ٿو۔ [[ذهبي]] چيو آهي: ”چيو وڃي ٿو ته سندس پيدائش 204 هجري ۾ ٿي“، پر هن اهو به چيو: ”منهنجو خيال آهي ته هو ان کان اڳ پيدا ٿيو هو.“ <ref name="abdulmawjood"> {{cite book |last=عبد الموجود |first=محمد |title=الإمام مسلم بن الحجاج ومنهجه في الصحيح |publisher=دار السلام |location=رياض |year=1994 |language=ar }} </ref> [[ابن خلڪان]] ڪنهن به [[حافظ]] حديث کان مسلم جي ڄمڻ جي تاريخ يا وفات وقت عمر بابت ڪا قطعي روايت نه لڀي، سواءِ ان اتفاق جي ته هو 200 هجري (815/816ع) کان پوءِ پيدا ٿيو هو۔ ابن خلڪان، [[ابن الصلاح]] جي حوالي سان، جيڪو [[حاڪم نيسابوري]] جي ڪتاب ''كتاب علماء الأمصار'' مان نقل ڪري ٿو، ٻڌائي ٿو ته مسلم 25 رجب 261 هجري (مئي 875ع) تي وفات وقت 55 ورهين جو هو، تنهن ڪري سندس پيدائش جو سال 206 هجري (821/822ع) هجڻ گهرجي۔ <ref name="ibnkhallikan"> {{cite book |last=ابن خلکان |first=احمد |title=وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان |publisher=دار صادر |location=بيروت |year=1978 |language=ar }} </ref>ابن البيّع رپورٽ ڪري ٿو ته مسلم کي نيشابور جي هڪ پاڙي [[نصرآباد]] ۾ دفن ڪيو ويو۔ عالمن موجب، مسلم جو نسل [[عرب]] هو۔<ref name="Frye1975"> {{cite book |last=Frye |first=Richard N. |title=The Golden Age of Persia |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |year=1975 |language=en }} </ref> <ref name="Qushayri"> {{cite book |last=السمعاني |first=عبد الكريم |title=الأنساب |publisher=دار الجنان |location=بيروت |year=1988 |language=ar }} </ref>سندس نسبت ”القشيري“ ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته هو [[بنو قشير]] قبيلي سان تعلق رکندڙ هو، جنهن جا ماڻهو [[خلافت راشدہ]] جي توسيع دوران نون فتح ڪيل فارسي علائقن ڏانهن لڏي ويا هئا۔ ٻن عالمن، ابن الاثير ۽ ابن الصلاح، موجب مسلم انهيءَ قبيلي جو فرد هو۔ سندس خاندان فتح کان لڳ ڀڳ ٻه صديون پوءِ فارس ڏانهن لڏي آيو هو۔<ref name="abdulmawjood"/> مسلم جي استادن ۾ هرملة بن يحيى، سعيد بن منصور، عبدالله بن مسلمة القعنبي، الذهلي، [[محمد بن اسماعيل بخاري|بخاري]]، [[ابن معين]]، يحيى بن يحيى النيسابوري التميمي ۽ ٻيا شامل هئا۔ سندس شاگردن ۾ [[ترمذي]]، [[ابن ابي حاتم الرازي]] ۽ [[ابن خزيمه]] شامل هئا، جن سڀني حديث تي پنهنجا ڪتاب لکيا۔ [[جزيرة العرب]]، [[مصر]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هو پنهنجي اباڻي شهر [[نيشابور]] ۾ اچي رهيو، جتي هن [[بخاري]] سان ملاقات ڪئي ۽ زندگي ڀر جي دوستي قائم ٿي۔ === ماخذ === مسلم جي حياتي بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي ماخذ اهم حيثيت رکن ٿا۔ يارهين صديءَ ۾ [[خطيب بغدادي]] جو لکيل ڪتاب ''[[تاريخ بغداد]]'' اسلامي ماخذن ۾ سندس حياتي بابت ايندڙ سڀني بيانن جو بنياد بڻيو۔ مثال طور، [[ذهبي]] جي ڪتاب ''تاريخ الاسلام'' ۾ مسلم جي مڪمل سوانح ۾ 27 روايتون شامل آهن، جن مان 11 (41٪) الخطيب جي ''تاريخ بغداد'' مان ورتل آهن۔ مسلم جي حياتي بابت ٻي اهم ترين ماخذ [[حاڪم نيسابوري]] جو ''تاريخ نيشابور'' آهي۔ ''تاريخ بغداد'' ۾ شامل 14 بيانن مان به اڌ (7) ''تاريخ نيشابور'' مان ورتل آهن۔{{Sfn|Brown|2007|p=274}} == صحيح مسلم == {{Main|صحيح مسلم}} نائين صدي عيسوي جي وچ ڌاري، مسلم انهن حديثن جو مجموعو ترتيب ڏنو، جن کي هو مڪمل طور تي [[صحيح]] سمجهندو هو، جيڪو اڄ ''صحيح مسلم'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ اڄ اهو [[سني اسلام]] ۾ [[ڪتبِ ستہ]] (حديث جا ڇهه معياري ڪتاب) مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو۔ خاص طور تي، اهو ۽ [[صحيح بخاري]] گڏجي هن سلسلي جا ٻه سڀ کان وڌيڪ اهم مجموعا سمجهيا وڃن ٿا، ۽ ٻنهي کي گڏجي [[صحيحين]] چيو وڃي ٿو۔ هن ڪتاب ۾ حديثن جو تعداد ٽي هزار کان ٻارهن هزار تائين بيان ڪيو وڃي ٿو، اهو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته تڪراري روايتون شامل ڪيون وڃن ٿيون يا نه۔ مسلم جو مجموعو صحيح بخاري سان وڏي حد تائين مشترڪ آهي؛ الجوزقي موجب، ٻنهي ۾ 2,326 روايتون گڏيل آهن۔ ٻنهي مجموعن ۾ لڳ ڀڳ 2,400 راوي مشترڪ آهن؛ صرف 430 راوي صحيح بخاري ۾ اهڙا آهن، جيڪي صحيح مسلم ۾ ناهن، ۽ صحيح مسلم ۾ 620 راوي اهڙا آهن، جيڪي صحيح بخاري ۾ شامل ناهن۔{{Sfn|Brown|2007|p=84}} == اثر ۽ ورثو == اهلِ سنت جي عالم [[اسحاق بن راهويه]] سڀ کان پهريون شخص هو جنهن مسلم جي ڪتاب جي سفارش ڪئي۔{{Sfn|Brown|2007|p=86}} شروع ۾ اسحاق جي همعصرن هن ڪتاب کي قبول نه ڪيو؛ [[ابو زرعه الرازي]] اعتراض ڪيو ته مسلم ڪيترائي اهڙا مواد ڇڏي ڏنا هئا، جن کي هو پاڻ صحيح سمجهندو هو، ۽ اهڙن راوين کي شامل ڪيو جيڪي ڪمزور هئا۔{{Sfn|Brown|2007|p=91–92, 155}} بعد ۾ [[ابن ابي حاتم]] (وفات 327/938) مسلم کي ”قابلِ اعتماد، حديث جي علم ۾ مهارت رکندڙ وڏن عالمن مان هڪ“ قرار ڏنو؛ پر اها راءِ ابو زرعه ۽ سندس والد ابو حاتم جي ڀيٽ ۾ گهٽ تعريف تي مشتمل آهي۔ ساڳي صورتحال ابن النديم سان پڻ ملي ٿي۔{{Sfn|Brown|2007|p=88–89}} وقت سان گڏ، مسلم جو ڪتاب ايترو اهم بڻجي ويو جو اهلِ سنت وٽ ان کي حديثن جو ٻيون سڀ کان وڌيڪ صحيح مجموعو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو صرف [[صحيح بخاري]] کان پوءِ درجو رکي ٿو۔{{Sfn|Brown|2007|p=272–274}} == تصنيفون == * ''[[صحيح مسلم]]'' — سندس صحيح حديثن جو مجموعو == تعارف == '''امام مسلم''' جو پورو ۽ صحيح نالو '''مسلم''' آهي. پيءُ جو نالو الحجاج ء مسلم جي ڪنيت ابوالحسن آهي.لقب عساڪرالدين آهي سندس نسب مسلم بن حجاج بن ورد بن مسلم ورد بن کوشار آهي. امام مسلم جي نسبت قبيلي قشير جي طرف آهي ء خراسان جي هڪ مشهور نيشاپور جي طرف ڪندي نيشاپوري به آهي.'''''<ref name="dar-us-salam.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2018-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111000109/https://dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |dead-url=yes }}</ref> == سن ولادت == امام مسلم جي سن جي ولادت ۾ ڪجهه اختلاف آهن عام طور تي ٽي سن ولادت پيش ڪيا ويندا آهن 202ھ، 204ھ ء 206ھ<ref name="dar-us-salam.com"/> == تعليم ۽ استاد == اوهان 218 هجري ۾ حديثن جي سماع شروع ڪئي اوهان جا استاد امام احمد ، امام حنبل،امام احمد بن یو نس، سعید بن منصور، ابو عبداللہ بن مسلمہ، حرملہ بن یحییرح وغیرہ شامل آهن.<ref name="dar-us-salam.com"/> امام مسلم حديثن کي گڏ ڪرڻ لاءِ عراق،حجاز،شام مصر جا سفر ڪيا. == شاگرد == امام ترمذی ابو عیسی ترمذی، امام ابوبکر ابن خزیمہ امام ابوعوانہ، ابو حاتم رازی یحیی بن ساعدہ امام مسلم جا شاگرد آهن. == ڪتابون == اوهان جي مشهور ڪتاب صحيح مسلم آهي ان کان علاوه جيڪي ڪتابو لکيو آهن سي ڪجهه هن ريت آهن # المسند الکبیر علی الرجال # الا سماء والکنی # کتاب الجامع علی الابواب # الجامع الکبیر # کتاب السیر # کتاب علل # کتاب الوجدان # کتاب الا قران # کتاب المشائخ ثوری # کتاب سوالا ت امام احمد بن حبنل # کتاب حدیث عمر وبن شعیب # کتاب مشائخ مالک # کتاب مشائخ ثوری # کتاب مشائخ شعبہ # کتاب اولادصحابہ # کتاب اوہام المحدثین # کتاب رواہ الشا مین # کتاب رواۃ الا عتبار # کتاب المخغرمین == وفات == امام مسلم 261 هجري ۾ صفات ڪئي سندس عمر 57 سالن جي هئي اوهان کي نيشاپور ۾ دفن ڪيو ويو.<ref>{{Citation |title=Imam Muslim<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sunnah.org/history/Scholars/Imam_muslim.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2012-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031172426/http://www.sunnah.org/history/Scholars/Imam_muslim.htm |dead-url=yes }}</ref> == پڻ ڏسندا == *[[امام بخاري]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikisourcelang|ar|مؤلف:مسلم بن الحجاج|مسلم بن الحجاج}} * [http://www.muslimscholars.info/manage.php?submit=scholar&ID=30003 مسلم اسڪالرز تي حياتياتي ڄاڻ] * [https://sunnah.com/muslim/about سنه ڊاٽ ڪام تي سوانح حيات] * [http://www.haqislam.org/imam-muslim/ امام مسلم جو مختصر تعارف] * [http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm امام مسلم جي سوانح] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181111000109/http://www.dar-us-salam.com/authors/imam_muslim.htm |date=2018-11-11 }} * [http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ صحيح مسلم جو انگريزي ترجمو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201124212/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/muslim/ |date=2008-12-01 }} * [http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/family-tree-diagram-of-lineage-and-relatives-of-prophets-and-companions-in-muslim-history.php?id=547 امام مسلم جو انٽرايڪٽو خانداني وڻ] * [http://www.happy-books.co.uk/muhammad-ibn-abdullah-lineage-and-family-tree/students-sheikhs-and-teachers-of-famous-muslim-imams-and-scholars-in-muslim-history.php?id=548 امام مسلم جي استادن ۽ شاگردن جو خاڪو] {{اسلامي عالم خاڪو}} {{شافعي عالم}} {{خراسان جا ماڻهو}} {{Authority control}} == حوالا == {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:مسلم بن الحجاج}} [[زمرو:امام مسلم]] [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] [[زمرو:نيشابور جا محدث]] [[زمرو:نائين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:جرح و تعديل جا عالم]] [[زمرو:875ع جون فوتگيون]] [[زمرو:نائين صديءَ جون پيدائشون]] [[زمرو:عرب نسل جا فارسي ماڻهو]] [[زمرو:فارسي سني اسلامي عالم]] [[زمرو:نائين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:نائين صديءَ جا فارسي ليکڪ]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مسلمان اسلامي عالم]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:بنو عامر]] p9802v6infhnd37h18m9xmqj2vjivmt 0 17736 409297 407724 2026-08-31T21:04:35Z CommonsDelinker 103 Replacing Diagram_of_Historical_Materialism.svg with [[File:Historical_Materialism.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Consistency). 409297 wikitext text/x-wiki {{Short description|تاريخ ۽ سماج بابت مارڪسي نظريو}} [[File:Historical Materialism.svg|thumb|upright=1.15|تاريخي ماديت جي نظريي جي وضاحت ڪندڙ خاڪو]] {{Marxism sidebar}} '''تاريخي ماديت''' [[مارڪسزم|مارڪسي]] فڪر ۾ [[تاريخ]] ۽ [[سماجيات]] جو هڪ نظريو آهي، جنهن موجب مادي ۽ معاشي حالتون سماجي ڍانچي ۽ تاريخي تبديليءَ کي هلائيندڙ بنيادي قوتون آهن. هن نظريي کي پهريون ڀيرو [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[فريڊرڪ اينگلز]] 19هين صديءَ جي وچ ڌاري پيش ڪيو. نظريي موجب مادي زندگيءَ جو [[پيداواري طريقو]]—يعني اهو طريقو، جنهن وسيلي ڪو سماج انساني وجود جي وسيلن کي پيدا ۽ ٻيهر پيدا ڪري ٿو—ان سماج جي سياسي، قانوني ۽ نظرياتي ”[[بنياد ۽ بالائي ڍانچو|بالائي ڍانچي]]“ کي مقرر ڪري ٿو يا ان تي اثرانداز ٿئي ٿو. تاريخي ارتقا کي پيداواري طريقن جي لڳاتار سلسلي طور سمجهيو وڃي ٿو، جن جي وچ ۾ تبديليون انهن تضادن جي نتيجي ۾ رونما ٿين ٿيون، جيڪي ترقي ڪندڙ [[پيداواري قوتون|پيداواري قوتن]]، جهڙوڪ ٽيڪنالاجي ۽ [[محنتي قوت]]، ۽ نسبتاً جامد [[پيداواري لاڳاپا|پيداواري لاڳاپن]]، جهڙوڪ طبقاتي ڍانچي ۽ ملڪيت جي مالڪي، جي وچ ۾ پيدا ٿين ٿا. تاريخ جو [[ماديت|ماديت پسند]] تصور مارڪس، [[جرمن عينيت|جرمن عينيت پسند]] فلسفي، [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] جي غير تاريخي ماديت ۽ [[ڪلاسيڪي سياسي معيشت]] جي مفڪرن، جهڙوڪ [[ايڊم سمٿ]] ۽ [[ڊيوڊ ريڪارڊو]]، جي تنقيدي جواب طور تيار ڪيو. هن نظريي جي حتمي صورت سمجهي ويندڙ 1859ع واري ''[[سياسي معيشت جي تنقيد ۾ هڪ حصو]]'' جي مهاڳ ۾ مارڪس ان جي رهنما اصول جو خلاصو هن ريت ڏنو: ”ماڻهن جو شعور سندن وجود کي مقرر نٿو ڪري، پر سندن سماجي وجود سندن شعور کي مقرر ڪري ٿو.“ مارڪس ۽ اينگلز هن نظريي جو پهريون خاڪو ''[[جرمن نظريو]]'' (1846ع) ۾ پيش ڪيو، جنهن ۾ تاريخ کي ”ترقي پسند دورن“ جي هڪ سلسلي طور بيان ڪيو ويو: [[ايشيائي پيداواري طريقو|ايشيائي]]، قديم، [[جاگيرداري|جاگيرداراڻي]] ۽ جديد [[بورجوازي|بورجوا]]، يعني [[سرمائيداراڻو پيداواري طريقو|سرمائيداراڻي]]، پيداواري طريقا. مارڪس ۽ اينگلز انهن خيالن کي ڪنهن مڪمل ۽ قائم ٿيل سائنسي نظريي بدران طريقه ڪار جي اصولن ۽ مفروضن جي هڪ مجموعي طور پيش ڪيو، جيڪو تاريخي ۽ سماجي تحقيق لاءِ ”رهنما ڌاڳو“ بڻجي سگهي. مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز انهن خيالن کي ''[[اينٽي ڊوهرنگ]]'' (1878ع) ۽ ''[[خاندان، نجي ملڪيت ۽ رياست جو بڻ بنياد]]'' (1884ع) جهڙين تصنيفن ۾ وڌيڪ وسيع ڪيو. 20هين صديءَ جي ڪجهه عالمن موجب، اينگلز جي پوئين دور وارين تشريحن هن نظريي جو زور تنقيدي-فلسفياتي طريقي کان هٽائي [[اثباتيت|اثباتيت پسند]] ۽ [[تعينيت|تعينيت پسند]] سائنس ڏانهن منتقل ڪيو ۽ تاريخي ماديت کي هڪ اهڙي آفاقي ”[[جدلياتي ماديت]]“ جي مخصوص اطلاق طور پيش ڪيو، جيڪا فطرت ۽ سماج ٻنهي تي حڪمراني ڪري ٿي. اها تشريح [[مارڪسزم–ليننزم]] ۽ سوويت فڪري روايت جو بنيادي جزو بڻجي وئي، جيتوڻيڪ اها مارڪس جي پنهنجي طريقي کان مختلف هئي، جنهن جو بنيادي ڌيان سماجي ارتقا جي تجزيي، خاص طور يورپي جاگيرداريءَ جي اندر سرمائيداريءَ جي اڀار، تي هو. تجزيي جي هڪ فريم ورڪ طور تاريخي ماديت [[طبقاتي جدوجهد|طبقاتي تڪرار]] کي تاريخي تبديليءَ جو مرڪزي محرڪ سمجهي ٿي، جڏهن ته [[سماجي انقلاب|سماجي انقلاب]] ان وقت رونما ٿين ٿا، جڏهن موجود پيداواري لاڳاپا پيداواري قوتن جي ترقيءَ لاءِ [[رڪاوٽ]] بڻجڻ لڳن ٿا. جيتوڻيڪ هن نظريي تي مبينا [[معاشي تعينيت]] سبب تنقيد ڪئي وئي آهي ۽ ان جي ڪيترن بنيادي اصولن ۾ وڏي پيماني تي ترميم ڪئي وئي آهي، تڏهن به ان جي تصورن [[سماجيات]]، [[تاريخ نويسي]] ۽ [[تنقيدي نظريو|تنقيدي نظريي]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. == بڻ بنياد ۽ ارتقا == تاريخي ماديت جو نظريو [[ڪارل مارڪس]] پنهنجي دور جي غالب فلسفياتي ۽ تاريخي روايتن کان هڪ بنيادي انحراف طور پيش ڪيو، جنهن ۾ [[جرمن عينيت]]، [[خيالي سوشلزم|فرانسيسي سوشلسٽ]] فڪر ۽ برطانوي [[سياسي معيشت]] جي عنصرن کي هڪ نئين صورت ۾ گڏايو ويو. سندس مقصد تاريخ کي رڳو تجربي تي ٻڌل يا محض قياسي انداز ۾ بيان ڪرڻ بدران اهڙي ”تنقيدي نظريي“ تائين پهچڻ هو، جيڪو سماجي ارتقا جي اندروني منطق کي هڪ ضروري ۽ قانون جي تابع عمل طور ظاهر ڪري.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=61–62, 142}} تاريخ کي ”معاشي گذران جي طريقن“ جي هڪ سلسلي طور ڏسڻ جو تصور [[اسڪاٽش روشن خيالي]] تائين وڃي پهچي ٿو. [[ايڊم سمٿ]]، [[ايڊم فرگسن]]، [[جان ملار (فلسفي)|جان ملار]] ۽ [[وليم رابرٽسن (تاريخدان)|وليم رابرٽسن]] جهڙن مفڪرن ”چار مرحلن واري نظريي“ کي پيش ڪيو، جنهن موجب سماج [[شڪار]]، [[چرواهي]]، [[زراعت]] ۽ [[واپار]] جي مرحلن مان گذري ترقي ڪندو آهي. هن نموني مطابق ملڪيت، قانون ۽ حڪومت جي ارتقا کي ان ڳالهه جو نتيجو سمجهيو ويو ته سماج پنهنجي مادي ضرورتن کي ڪيئن پورو ڪندو هو.{{sfn|Rigby|1987|pp=80–81}} ان لحاظ کان مادي پيداوار جي مرڪزي اهميت تي مارڪس جو زور هن فڪري روايت جي تڪميل طور ڏسي سگهجي ٿو، نه ته مڪمل طور هڪ نئون خيال.{{sfn|Rigby|1987|p=81}} مارڪس فرانسيسي سوشلسٽ مفڪرن، خاص طور [[هينري ڊي سينٽ سائمن]]، کان پڻ متاثر ٿيو، جنهن تاريخ کي سماجي نظامن جي هڪ اهڙي سلسلي طور ڏٺو، جتي هر نظام پنهنجي اندروني منطق ۽ آخرڪار زوال جو حامل هوندو آهي، ۽ جنهن سماج جي جوڙجڪ ۾ پيداوار ۽ معاشي تنظيم جي بنيادي ڪردار تي زور ڏنو.{{sfn|Rigby|1987|pp=81–82}} ساڳئي طرح [[بوربون بحاليءَ وارو فرانس|بوربون بحالي]] جي دور جي فرانسيسي تاريخدانن، جهڙوڪ [[اوگسٽين ٿيري]]، [[فرانسوا منيي]] ۽ [[فرانسوا گيزو]]، تاريخي انقلابن جي محرڪ قوت طور [[طبقاتي جدوجهد]] کي سڃاتو، جنهن جو پڻ مارڪس جي فڪر تي گهرو اثر پيو.{{sfn|Lorimer|1999|p=21}} === هيگلي ۽ فيئرباخي بنياد === [[File:Jakob_Schlesinger_-_Hegel_1831.jpg|thumb|upright|[[جارج وِلهم فريڊرش هيگل]]]] مارڪس جو تاريخ بابت نظريو [[جارج وِلهم فريڊرش هيگل]] جي فلسفي سان سندس تنقيدي لاڳاپي مان گهڻو متاثر ٿيو. جيتوڻيڪ مارڪس هيگل جي [[عينيت]]—يعني اها راءِ ته تاريخ هڪ آفاقي ”[[روح (هيگل)|روح]]“ يا ”خيال“ جي ارتقا آهي—کي رد ڪيو، پر هن هيگل جو اهو بنيادي تصور برقرار رکيو ته تاريخ بي ترتيب واقعن جو مجموعو نه، پر هڪ مربوط ۽ سمجهه ۾ ايندڙ عمل آهي، جنهن جي پنهنجي اندروني منطق آهي.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=27–28, 61}}{{sfn|Rigby|1987|p=79}} هيگل جي نظر ۾ اهو عمل جديد عقلي رياست ۾ ”خيال ۽ حقيقت جي ميل“ تي پهچي مڪمل ٿيندو هو، جڏهن ته مارڪس جي نظر ۾ اهو موجوده سماجي حقيقت جي انقلابي خاتمي تي پهچي مڪمل ٿيندو آهي.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=10, 59}} مارڪس هيگل کان [[جدليات]] جو طريقو اختيار ڪيو، پر ان کي خيالن جي حرڪت بدران مادي ۽ سماجي دنيا تي لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن هيگل تي تنقيد ڪئي ته هو مجرد تصورن کي [[شيئي بڻائڻ (مارڪسزم)|حقيقي شين جي حيثيت]] ڏئي ٿو ۽ انهن کي تاريخ جا اصل ڪردار سمجهي ٿو، جڏهن ته تجزيو حقيقي ۽ گوشت پوست وارن انسانن کان شروع ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Rader|1979|p=158}}{{sfn|Sayer|1987|pp=85–86}} مارڪس هيگل کان ”اندروني لاڳاپن جي فلسفي“ وارو [[علميات|علمياتي]] ۽ [[وجوديات|وجودياتي]] فريم ورڪ پڻ ورتو، جنهن موجب هر شيءِ پنهنجي سمورن اندروني لاڳاپن سان گڏجي پنهنجي وجود جي تعريف ڪري ٿي.{{sfn|Ollman|2003|pp=28, 37}} هن لاڳاپيدار تصور موجب ڪنهن به شيءِ جي ”وجود جون حالتون“ ان جي ماهيت جو حصو آهن، جيڪو روزمرهه جي ان ائٽمي يا ثنوي تصور کان مختلف آهي، جنهن ۾ شين جا لاڳاپا صرف ”ٻاهريان“ سمجهيا ويندا آهن.{{sfn|Ollman|2003|p=37}}{{sfn|Sayer|1987|pp=19–20}} مارڪس جي خيال ۾، جيتوڻيڪ هن هيگل جي عينيت کي رد ڪيو، پر هن هن لاڳاپيدار تصور کان ڪڏهن به هٿ نه کنيو.{{sfn|Ollman|2003|p=28}} هيگل جي ”ابتڙ رخ“ ۾ مارڪس جي تشريح تي [[لودوگ فيئرباخ]] جو پڻ گهرو اثر هو. فيئرباخ جو خيال هو ته انسان پنهنجون بنيادي خوبيون هڪ ٻاهرئين ۽ مجرد خدا ڏانهن منسوب ڪري مذهبي بيگانگي پيدا ڪري ٿو.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=15, 37}} مارڪس هن تنقيد کي سماجي ۽ معاشي ميدان تائين وڌايو،{{sfn|Lichtheim|1964|p=15}} پر ساڳئي وقت فيئرباخ جي [[ماديت]] تي تنقيد ڪندي چيو ته اها جامد ۽ غير تاريخي آهي، ڇاڪاڻ ته اها انساني فطرت کي غير متغير سمجهي ٿي ۽ تاريخي عمل ۽ انسان جي عملي ۽ پيداواري سرگرميءَ کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Blackledge|2006|p=34}}{{sfn|Rader|1979|p=116}}{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=39, 44}}{{sfn|Rigby|1987|p=83}} مارڪس دليل ڏنو ته [[انساني فطرت]] ڪا مقرر شيءِ نه آهي، پر عملي سماجي سرگرميءَ وسيلي مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي. پنهنجي ''[[فيئرباخ بابت ٿيسز]]'' (1845ع) ۾ هن اڳين سموري فلسفي کان پنهنجو اختلاف واضح ڪندي لکيو ته ”حالتن جي تبديلي ۽ انساني سرگرميءَ جي هڪجهڙائي... صرف انقلابي عمل جي صورت ۾ ئي سمجهي ۽ عقلي طور بيان ڪري سگهجي ٿي.“{{sfn|Lichtheim|1964|p=68}}{{sfn|Sayer|1987|p=87}} ان لحاظ کان تاريخ، انسانيت جي محنت وسيلي پنهنجي پاڻ کي تخليق ڪرڻ جي ڪهاڻي آهي.{{sfn|Lichtheim|1964|p=63}} === شروعاتي صورتون === {{Easy CSS image crop |image = Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored.png |caption = [[ڪارل مارڪس]]، جنهن تاريخي ماديت کي سماج ۽ تاريخ جي تجزيي لاءِ هڪ اهڙي فريم ورڪ طور تيار ڪيو، جيڪو پاڻ ۾ ڳنڍيل تصورن جي هڪ مجموعي تي ٻڌل آهي. هن جو بنيادي اصول اهو آهي ته سماج جو معاشي بنياد آخرڪار ان جي ڍانچي ۽ ارتقا جو فيصلو ڪندڙ عنصر هوندو آهي. |desired_width = 190 |crop_left_perc = 12.6 |crop_right_perc = 2.4 |crop_top_perc = 12.5 |crop_bottom_perc = 10.8 }} تاريخي ماديت جو پهريون ابتدائي خاڪو ''[[جرمن نظريو]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو مارڪس ۽ [[فريڊرڪ اينگلز]] 1845ع–1846ع دوران لکيو، پر سندن حياتيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيو. هن ڪتاب ۾ هنن [[نوجوان هيگلي]] فڪر کان مڪمل طور الڳ ٿيندي اهو اعلان ڪيو ته تاريخ جي ڪنهن به حقيقي سمجهه جو آغاز ”زندگيءَ جي مادي پيداوار کان شروع ٿيندڙ حقيقي پيداواري عمل“ مان ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Lichtheim|1964|p=65}} هن تصنيف ۾ ماديت پسند طريقي کي جرمن فلسفي جي عينيت جي مقابلي ۾ هن ريت بيان ڪيو ويو: ”جرمن فلسفي جي ابتڙ، جيڪو آسمان کان زمين ڏانهن لهندو آهي، هتي اسان زمين کان آسمان ڏانهن چڙهون ٿا.“{{sfn|Blackledge|2006|p=34}} شروعات مجرد خيالن کان نه، پر انهن حقيقي تاريخي فردن کان ٿئي ٿي، جيڪي ”جانورن کان پاڻ کي ان وقت ڌار ڪرڻ شروع ڪن ٿا، جڏهن هو پنهنجي گذران جا وسيلا پيدا ڪرڻ شروع ڪن ٿا“—اهو قدم سندن جسماني تنظيم سان مشروط هوندو آهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=34}}{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=59}}{{sfn|Rigby|1987|p=85}} متن تاريخي مرحلن جي هڪ سلسلي جو خاڪو پڻ پيش ڪري ٿو، جتي هر دور ملڪيت جي غالب صورت سان سڃاتو وڃي ٿو: قبائلي، قديم (اجتماعي ۽ رياستي ملڪيت) ۽ جاگيرداراڻو.{{sfn|Lichtheim|1964|p=144}} هن نظريي جي وڌيڪ ترقي يافته صورت مارڪس جي 1857ع–1858ع جي انهن وسيع مسودن ۾ ملي ٿي، جيڪي وفات کان پوءِ ''[[گرونڊرِسه]]'' جي نالي سان شايع ٿيا. انهن نوٽس ۾ مارڪس مختلف ”سرمائيداري کان اڳ وارن سماجي نظامن“ جو جائزو وٺندي [[ايشيائي پيداواري طريقو|ايشيائي]]، قديم ۽ جرمنڪ (جاگيرداراڻي) پيداواري طريقن جي اندروني حرڪت جو تجزيو ڪيو. هن ڪم سندس پختي معاشي تحقيق جو بنياد وڌو، ڇاڪاڻ ته هن سياسي معيشت جي بنيادي تصورن کي تاريخي تناظر ۾ رکي ڏيکاريو ته سرمائيداري ڪا فطري يا دائمي حالت نه، پر هڪ مخصوص ۽ عارضي پيداواري طريقو آهي.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=143, 148–152}} هن نظريي جو سڀ کان مشهور ۽ مختصر خلاصو مارڪس پنهنجي 1859ع واري ڪتاب ''[[سياسي معيشت جي تنقيد ۾ هڪ حصو]]'' جي مهاڳ ۾ پيش ڪيو. اهو متن تاريخي ماديت جو معياري بيان بڻجي ويو، جنهن ۾ هن جا بنيادي تصور واضح ڪيا ويا ۽ جيڪو پوءِ ايندڙ مارڪس وادين لاءِ بنيادي حوالو بڻيو. بهرحال، ڇاڪاڻ ته اهو پروشيا جي سنسرشپ کان بچڻ جي خيال سان لکيو ويو هو، تنهن ڪري ان ۾ انساني عمل جي فعال ۽ انقلابي ڪردار کي نسبتاً گهٽ نمايان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=33}}{{sfn|Sayer|1987|p=2}}{{sfn|Rigby|1987|p=9}} ان ۾ مارڪس پنهنجو ”رهنما اصول“ هن ريت بيان ڪيو: {{Quote|ماڻهو پنهنجي زندگيءَ جي سماجي پيداوار دوران اهڙن مخصوص لاڳاپن ۾ داخل ٿين ٿا، جيڪي سندن خواهش کان آزاد ۽ لازمي هوندا آهن؛ اهي [[پيداواري لاڳاپا]] سندن مادي [[پيداواري قوتون|پيداواري قوتن]] جي ترقيءَ جي هڪ خاص مرحلي سان مطابقت رکندا آهن. انهن پيداواري لاڳاپن جو مجموعو سماج جو معاشي ڍانچو، يعني حقيقي بنياد، ٺاهي ٿو، جنهن تي قانوني ۽ سياسي [[بنياد ۽ بالائي ڍانچو|بالائي ڍانچو]] اڏجي ٿو ۽ جنهن سان [[سماجي شعور]] جون مخصوص صورتون لاڳاپيل هونديون آهن... ماڻهن جو شعور سندن وجود جو تعين نٿو ڪري، پر ان جي ابتڙ، سندن سماجي وجود سندن شعور جو تعين ڪري ٿو.{{sfn|Lichtheim|1964|p=175}}}} هن اقتباس جي تشريح بابت گهڻو اختلاف رهيو آهي. ڪجهه عالمن ان کي سخت [[معاشي تعينيت]] جو اظهار سمجهيو آهي، جنهن کي ”بنياد پرست“ يا ”[[عاميانه مارڪسزم|عاميانه مارڪسي]]“ تشريح چيو ويندو آهي.{{sfn|Rader|1979|p=3}} هن تشريح موجب معاشي بنياد هڪ طرفي سبب طور بالائي ڍانچي جو مڪمل تعين ڪري ٿو.{{sfn|Rader|1979|p=31}} ٻين عالمن ان جي وڌيڪ غير تقليصي تشريح پيش ڪئي آهي ۽ دليل ڏنو آهي ته مارڪس جي ٻولي وڌيڪ پيچيده لاڳاپي جي اجازت ڏئي ٿي. مثال طور، اصل جرمن لفظ ''"بَڊِنگٽ'' جو وڌيڪ مناسب ترجمو ”شرط رکي ٿو“ يا ”حالتي طور اثرانداز ٿئي ٿو“ آهي، نه ته ”مڪمل طور مقرر ڪري ٿو“، جنهن مان جزوي ۽ غير مڪمل تعين جو تصور نڪري ٿو.{{sfn|Rader|1979|p=15}} مارڪس جي استعمال ڪيل ٻين اصطلاحن، جهڙوڪ ”مطابقت“، مان پڻ غير معاشي عنصرن ۽ باهمي اثر جي گنجائش ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rader|1979|p=16}} خود مارڪس انهن اصولن کي ڪنهن مڪمل نظريي بدران اهڙن مفروضن طور بيان ڪيو، جيڪي سندس تحقيق لاءِ هڪ ”رهنما ڌاڳو“ هئا.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=32, 114}}{{sfn|Sayer|1987|p=13}} مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز پڻ پنهنجي ڪيترن ئي خطن ۾ هن نڪتي تي زور ڏيندي شڪايت ڪئي ته ”تمام گهڻا نوجوان جرمن ’تاريخي ماديت‘ جي اصطلاح کي (۽ هر شيءِ کي اصطلاح بڻائي سگهجي ٿو) صرف ان لاءِ استعمال ڪن ٿا ته جيئن پنهنجي محدود تاريخي ڄاڻ کي جيترو جلدي ٿي سگهي هڪ منظم نظام جي صورت ڏئي سگهن.“{{sfn|Sayer|1987|p=11}} == بنيادي تصور == === پيداواري قوتون ۽ پيداواري لاڳاپا === "مادي [[پيداواري قوتون]]" (يا "پيداواري قوتون") ۾ [[پيداواري وسيلا]] شامل آهن—يعني محنت جا اوزار (جهڙوڪ اوزار ۽ مشينري) ۽ محنت جون شيون (جهڙوڪ خام مال)—ان سان گڏ [[محنتي قوت]]، جيڪا ڪم سرانجام ڏيڻ جي انساني صلاحيت آهي.{{sfn|Lorimer|1999|p=84}}{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=58, 62}} انساني محنت انهن خاصيتن جي ڪري ٻين جاندارن کان منفرد آهي، جيڪي ان کي خاص طور تي انساني بڻائين ٿيون: جانورن جي جبلتي عمل جي ابتڙ، انساني محنت اڳواٽ رٿابندي، اوزارن جي ايجاد ۽ استعمال، ۽ واضح ٻوليءَ تي ٻڌل هوندي آهي.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=59–61}} تاريخي ماديت جي روايتي تشريح موجب، پيداواري قوتون "مادي" آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سماجي لاڳاپن کان الڳ سمجهيون وڃن ٿيون.{{sfn|Sayer|1987|p=3}} پر هڪ متبادل تشريح موجب، مارڪس لاءِ پيداواري قوتون رڳو "شيون" نه، پر سماجي محنت جي گڏيل ''طاقتون'' آهن.{{sfn|Sayer|1987|pp=27, 39}} هن نظرئي موجب، اهي شيون جيڪي عام طور سماجي لاڳاپن يا مافوقي ڍانچي سان لاڳاپيل سمجهيون وڃن ٿيون—جهڙوڪ گڏيل تعاون، [[محنت جي ورهاست]]، سائنسي علم، يا [[آزادي]] جهڙيون شعوري صورتون—به پيداواري قوتن جو حصو بڻجي سگهن ٿيون.{{sfn|Sayer|1987|pp=26, 28, 36}} پيداواري قوتن کي خالص مادي سمجهڻ ۽ انهن کي انهن سماجي لاڳاپن کان الڳ ڪرڻ، جن جو اهي اظهار آهن، دراصل انهن جي "بت پرستي" (fetishization) آهي؛ يعني سرمائيداريءَ جي هڪ مخصوص ظاهري صورت کي آفاقي حقيقت سمجهڻ.{{sfn|Sayer|1987|pp=39, 48}} "[[پيداواري لاڳاپا]]" انهن سماجي لاڳاپن کي چيو وڃي ٿو، جن ۾ ماڻهو سامان پيدا ڪرڻ ۽ ان جي مٽاسٽا ڪرڻ دوران داخل ٿين ٿا، ۽ جن کي هو ملڪيت جي لاڳاپن جي صورت ۾ سمجهندا آهن.{{sfn|Lorimer|1999|p=93}}{{sfn|Lichtheim|1964|p=175}} مارڪس ۽ اينگلز هن فرق کي سڀ کان پهرين ''جرمن نظريي'' (''The German Ideology'') ۾ پيش ڪيو، جتي پيداواري لاڳاپن کي "ميل جول جون صورتون" چيو ويو؛ بعد ۾ مارڪس هن تصور کي ''[[فلسفي جي غربت]]'' (1847ع) ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو.{{sfn|Blackledge|2006|p=39}}{{sfn|Callinicos|2004|p=193}} اهي لاڳاپا بنيادي طور پيداواري وسيلن جي ملڪيت جي صورت سان طئي ٿين ٿا ۽ سماج جي طبقاتي ڍانچي کي "اثرائتي ڪنٽرول وارا معاشي لاڳاپا؛ يعني طبقن جي وچ ۾ بنيادي طور استحصالي لاڳاپا" بڻائين ٿا.{{sfn|Lichtheim|1964|p=405}}{{sfn|Blackledge|2006|p=40}} روايتي نظرئي تي تنقيد ڪندڙن جو چوڻ آهي ته اها تعريف خاص طور سرمائيداري کان اڳ وارن سماجن تي لاڳو ڪرڻ وقت تمام محدود ٿي وڃي ٿي. مارڪس جي نظر ۾، پيداواري لاڳاپن ۾ اهي سڀئي سماجي لاڳاپا شامل هئا، جيڪي ڪنهن خاص پيداواري طريقي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن؛ مثال طور جاگيرداريءَ ۾ انهن ۾ "آقا ۽ غلاميءَ جهڙي تابعداري جا سڌا لاڳاپا" شامل هئا، جڏهن⁠تہ قديم سماجن ۾ ''[[پولس]]'' (شهر-رياست) جي شهريت پڻ انهن جو حصو هئي.{{sfn|Sayer|1987|pp=67, 72}} انهيءَ وسيع مفهوم موجب، پيداواري لاڳاپن ۾ [[رشتيداري]]، سياسي ۽ نظرياتي لاڳاپا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا، نه رڳو تنگ "معاشي" معنيٰ ۾ ملڪيت جا لاڳاپا.{{sfn|Sayer|1987|pp=69, 75}} مارڪس موجب، تاريخ پيداواري قوتن جي ترقيءَ ذريعي اڳتي وڌندي آهي. هڪ مرحلي تي اهي موجوده پيداواري لاڳاپا، جيڪي ڪڏهن ترقيءَ لاءِ سازگار هئا، پيداواري قوتن جي وڌيڪ واڌ لاءِ "[[زنجيرون]]" بڻجي وڃن ٿا. پيداواري قوتن جي متحرڪ ترقي ۽ پيداواري لاڳاپن جي جامد صورتن وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هي تضاد سماجي بحران ۽ انقلاب جو دور آڻي ٿو.{{sfn|Lichtheim|1964|p=158}} === بنياد ۽ مافوقي ڍانچو === [[File:Base-superstructure Dialectic.svg|thumb|[[بنياد ۽ مافوقي ڍانچي]] جي نموني جي هڪ تشريح جو خاڪو]] مارڪس سماج کي هڪ مادي "[[بنياد ۽ مافوقي ڍانچو|بنياد]]" ۽ هڪ نظرياتي "مافوقي ڍانچي" تي مشتمل سمجهندو هو. بنياد سماج جي معاشي بناوت آهي، جيڪا پيداواري لاڳاپن جي مجموعي تي مشتمل هوندي آهي.{{sfn|Lorimer|1999|p=114}} مافوقي ڍانچي ۾ قانوني ۽ سياسي ادارا، گڏوگڏ مذهبي، جمالياتي ۽ فلسفياتي شعور جون صورتون شامل آهن، جيڪي انهيءَ معاشي بنياد مان جنم وٺن ٿيون.{{sfn|Lichtheim|1964|p=175}} هن نظريي موجب، مافوقي ڍانچي جي آخري تعين معاشي بنياد جي نوعيت ڪندي آهي. جيئن مارڪس 1859ع واري مهاڳ ۾ لکيو: "معاشي بنياد جي تبديليءَ سان گڏ سڄو وسيع مافوقي ڍانچو گهٽ يا وڌ تيزيءَ سان تبديل ٿي وڃي ٿو."{{sfn|Lichtheim|1964|p=175, note 2}} هن لاڳاپي جي ميڪانيڪي ۽ قطعي تعبير کان بچڻ لاءِ اينگلز خبردار ڪيو ته معاشي بنياد "تاريخ ۾ آخرڪار فيصلائتو عنصر" ضرور آهي، پر مافوقي ڍانچي جا مختلف عنصر "تاريخي جدوجهد جي رخ تي پنهنجو اثر پڻ ڇڏين ٿا ۽ ڪيترين حالتن ۾ ان جي صورت جي تعين ۾ غالب ڪردار ادا ڪن ٿا." هن زور ڏنو ته انهن سڀني عنصرن جي وچ ۾ "باہمي اثر ۽ عمل" موجود آهي ۽ مافوقي ڍانچي کي هڪ حد تائين "نسبتي خودمختياري" حاصل هوندي آهي.{{sfn|Blackledge|2006|pp=37–38}} انهيءَ ڪري مافوقي ڍانچو رڳو بنياد جو غيرفعال عڪس نه، پر هڪ "فعال قوت" آهي، جيڪا پنهنجي بنياد کي "محفوظ، مضبوط ۽ ترقي يافته" بڻائڻ جو ڪم ڪندي آهي ۽ موٽ ۾ معاشي ترقيءَ جي رخ تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Lorimer|1999|pp=117, 169}} مثال طور، سياسي رياست حڪمران طبقي جو هڪ اوزار سمجهي وڃي ٿي، جنهن جو مقصد موجوده ملڪيت وارن لاڳاپن کي برقرار رکڻ هوندو آهي.{{sfn|Lichtheim|1964|p=396}} بعد وارن تشريحن ۾ بنياد–مافوقي ڍانچي واري استعارَي کي ڪنهن به سماج جي لفظي وضاحت طور مناسب هجڻ تي سوال اٿاريا ويا آهن.{{sfn|Rader|1979|p=54}} خود مارڪس به ''[[داس ڪيپيٽل|سرمايو]]''، جلد ٽئين ۾ هن استعارَي جي سادي تعبير کان خبردار ڪيو ۽ چيو ته "بيشمار مختلف تجربي وارين حالتن" جي ڪري هڪ ئي معاشي بنياد ظاهري صورت ۾ "لامحدود اختلافن ۽ درجن" کي جنم ڏئي سگهي ٿو، جن کي صرف تجرباتي حالتن جي تجزيي ذريعي ئي سمجهي سگهجي ٿو.{{sfn|Blackledge|2006|p=41}} ڪي عالم دليل ڏين ٿا ته مارڪس هن لاڳاپي کي "عضوي ڪليت" (organic totality) جي صورت ۾ ڏٺو، جنهن ۾ معاشي، سياسي، قانوني ۽ ثقافتي شعبا هڪ ٻئي ۾ داخل ٿين ٿا ۽ هڪ ٻئي کي باهمي طور تي مشروط ڪن ٿا.{{sfn|Rader|1979|pp=38, 56}} هو ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪن ٿا ته مارڪس سائنس ۽ قانون جهڙن عنصرن کي بنياد ۽ مافوقي ڍانچي ٻنهي سان لاڳاپيل سمجهندو هو، نه ته صرف مافوقي ڍانچي تائين محدود. مثال طور، سائنسي علم ثقافتي مافوقي ڍانچي جو حصو به آهي ۽ ساڳئي وقت هڪ سڌي پيداواري قوت پڻ آهي، جڏهن⁠تہ [[ملڪيت جو قانون]] قانوني صورت هجڻ سان گڏ پيداواري لاڳاپن جو به هڪ لازمي جزو آهي.{{sfn|Rader|1979|pp=30–31, 35–37}} هن نظرئي موجب، تاريخي ماديت هڪ طرفي تعين واري ميڪانيڪي نظريي بدران سماج جي درجي بندي واري بناوت جو مطالعو آهي، جنهن ۾ پيداواري طريقو بنيادي، پر اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هوندو آهي.{{sfn|Rader|1979|pp=56, 75}} ٻيا عالم دليل ڏين ٿا ته مارڪس جو مقصد ڪڏهن به هن استعارَي کي سماج جي جدا جدا، بنيادي طور مقرر ڪيل "سطحن" واري نظريي طور پيش ڪرڻ نه هو.{{sfn|Sayer|1987|p=101}} سندن نظر ۾، مافوقي ڍانچو انهن حقيقي لاڳاپن جي "مثالي" يا نظرياتي ''ظاهري صورتن'' ({{lang|de|Erscheinungsformen}}) کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪي بنياد جوڙين ٿا.{{sfn|Sayer|1987|pp=91, 93, 101}} "معاشي" بنياد ۽ "سياسي" مافوقي ڍانچي جي ظاهري الڳاپي خود سرمائيداريءَ جي هڪ مخصوص نظرياتي صورت آهي، جتي غيرشخصي بازاري لاڳاپا انهن بنيادي طبقاتي لاڳاپن کي لڪائين ٿا، جن جي قيام ۾ رياست ۽ قانون اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Sayer|1987|pp=94, 110–111}} هن تشريح موجب، رياست ڪو ٻاهريون "مافوقي ڍانچو" نه، پر "سرمائيداريءَ جي بنياد جو ئي اندروني حصو" آهي—يعني ان جي طبقاتي لاڳاپن جو هڪ ضروري ۽ جوهري عنصر.{{sfn|Sayer|1987|p=109}} تنهن ڪري بنياد ۽ مافوقي ڍانچي جو فرق ادارن جي جدا جدا مجموعن جو نه، پر هڪ تجزياتي فرق آهي؛ سرمائيداري کان اڳ وارن سماجن ۾ معاشي ۽ سياسي طاقت جو گڏيل هجڻ اضافي محنت ڪڍڻ لاءِ غير معاشي جبر تي ڀاڙڻ جو نتيجو هو، ۽ اهو ڪنهن به صورت ۾ پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي تشريحي اوليت جي نفي نٿو ڪري.{{sfn|Callinicos|2004|pp=245, 248}} === پيداواري طريقا ۽ سماجي تشڪيلون === تاريخي ماديت انساني تاريخ کي "[[پيداواري طريقو|پيداواري طريقن]]" جي هڪ پٺيان ٻي ايندڙ سلسلي طور پيش ڪري ٿي، جن مان هر هڪ پنهنجي مخصوص پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي ميلاپ سان سڃاتو وڃي ٿو. 1859ع واري مهاڳ ۾ مارڪس "ايشيائي، قديم، جاگيرداري ۽ جديد بورجوا پيداواري طريقن" کي سماج جي معاشي تشڪيل جا ترقي پسند دور قرار ڏنو.{{sfn|Lichtheim|1964|p=152}} عام طور هڪ تجريدي نموني طور "پيداواري طريقو" ۽ هڪ حقيقي تاريخي سماج طور "[[سماجي تشڪيل]]" ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. سماجي تشڪيل ۾ اڪثر ڪيترن ئي "خالص" پيداواري طريقن جو مخصوص ميلاپ هوندو آهي، جن مان هڪ غالب حيثيت رکندو آهي.{{sfn|Callinicos|2004|pp=85–86}} {{Multiple image | total_width = 350 | perrow = 2 | image1 = Charewa Mythical hunt scene.jpg | caption1 = قبل از تاريخ [[غار جي مصوري]]، جيڪا [[ابتدائي اشتراڪيت]] هيٺ شڪار کي ڏيکاري ٿي | image2 = Dougga cup-bearers mosaïc.jpg | caption2 = رومي موزائيڪ، جيڪا قديم پيداواري طريقي هيٺ غلاميءَ کي ڏيکاري ٿي | image3 = Reeve and Serfs.jpg | caption3 = وچئين دور جي يورپي فن ۾ [[سرفداري]] جي تصوير، جيڪا جاگيرداري پيداواري طريقي کي ظاهر ڪري ٿي | image4 = Ford assembly line - 1913 (restored).jpg | caption4 = [[سرمائيداراڻي پيداواري طريقي]] هيٺ ڪارخاني جي اسمبلي لائين تي ڪم ڪندڙ مزدور }} * [[ابتدائي اشتراڪيت]]، سڀ کان شروعاتي مرحلو، گڏيل ملڪيت ۽ [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] معيشت تي ٻڌل هو.{{sfn|Lorimer|1999|p=118}} بي طبقاتي سماج کان طبقاتي سماج ڏانهن منتقلي ٻن بنيادي رستن ذريعي ٿي: "ايشيائي" رستو، جنهن ۾ آبپاشي جهڙن وڏن [[عوامي ڪم]]ن جي انتظام لاءِ بيوروڪريٽڪ اشرافيه اڀري، ۽ "قديم" رستو، جيڪو [[جنگي قيدين]] ۽ [[قرضدار]]ن جي [[غلامي]] تي ٻڌل هو.{{sfn|Lorimer|1999|pp=140–141}} * [[ايشيائي پيداواري طريقو]]، جنهن جو مارڪس هندستان ۽ چين جي حوالي سان مطالعو ڪيو، زمين جي [[خانگي ملڪيت]] جي غير موجودگيءَ سان سڃاتو ويندو هو، جتي رياست "اعليٰ [[زميندار]]" جي حيثيت رکندي هئي. سماج گهڻو ڪري خودڪفيل ڳوٺاڻين برادرين تي مشتمل هوندو هو، جيڪي استبدادي رياست کي [[اضافي محنت]] يا [[خراج]] ادا ڪنديون هيون.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=145–146, 148}} * [[قديم دور]] (قديم پيداواري طريقو) [[شهر-رياست]] تي ٻڌل هو، جتي [[شهريت|شهري]] زميندار هوندا هئا، گڏيل زمين (''[[ager publicus]]'') جا مالڪ هوندا هئا، ۽ وڏي غلام آبادي تي حڪمراني ڪندا هئا، جيڪا سموري پيداواري محنت سرانجام ڏيندي هئي.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=149–150}} هن نظام ۾ زوال جو پنهنجو "اندروني منطق" موجود هو، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي توسيع، وڏين جاگيرن (''[[Latifundium|latifundia]]'') جي واڌ ۽ غلام محنت تي وڌندڙ انحصار آخرڪار ننڍن آزاد هاري-شهرين جي بنياد کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Lichtheim|1964|p=152}} * [[جاگيرداري]]، جيڪا [[وچئين دور]] جي يورپ ۾ غالب هئي، زمين جي ملڪيت جي درجي بندي تي ٻڌل هئي، جتي هاري سرف زمين سان ٻڌل هوندا هئا ۽ زميندار فوجي اشرافيه لاءِ اضافي محنت ڪندا هئا. مارڪس موجب [[بورجوازي]] سماج جاگيرداري سماج جي "سوراخن" مان وچئين دور جي شهرن ۽ [[ڪاريگر]]ي پيداوار جي واڌ سان جنم وٺڻ لڳو.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=164, 178}} * [[سرمائيداراڻو پيداواري طريقو|سرمائيداري]] (جديد بورجوا پيداواري طريقو) جاگيرداريءَ جي زوال مان پيدا ٿيو. ان جي خاصيت پيداواري وسيلن جي خانگي ملڪيت ۽ اهڙي آزاد، پر بي ملڪيت [[اجرتي محنت|اجرتي مزدورن]] ([[پرولتاريه]]) جي موجودگي آهي، جيڪي جيئڻ لاءِ پنهنجي [[محنتي قوت]] سرمائيدار طبقي (بورجوازي) کي وڪڻڻ تي مجبور هوندا آهن.{{sfn|Lichtheim|1964|p=179}} مارڪس جي پيداواري طريقن واري فهرست جو مقصد تاريخ کي هڪ ئي سڌي ليڪ تي هلندڙ عمل طور پيش ڪرڻ نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه قومون "سموريون سماجي تشڪيلون به ڇڏي اڳتي وڌي سگهن ٿيون".{{sfn|Lorimer|1999|p=111}} هن انهن ڪوششن جي مخالفت ڪئي، جيڪي "اولهه يورپ ۾ سرمائيداريءَ جي ابتدا بابت سندس خاڪي کي عالمي تاريخ جي لازمي فلسفياتي نظريي" ۾ تبديل ڪرڻ چاهين ٿيون.{{sfn|Rader|1979|p=130}} [[ديرين مارڪس|مارڪس جي پوئين تحقيق]]، خاص طور [[روسي هاري ڪميون]] (''[[Obshchina]]'') بابت، کيس ان نتيجي تي پهچايو ته ڪجهه سماج، جيڪڏهن بين الاقوامي حالتون سازگار هجن، ته سرمائيداريءَ واري مرحلي کي لتاڙي سڌو گڏيل ملڪيت ڏانهن منتقل ٿي سگهن ٿا؛ اهڙيءَ طرح هن تاريخ جي ڪنهن سخت، قطعي ۽ جبر واري خاڪي کي رد ڪيو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=42–43}}{{sfn|Rigby|1987|p=17}} === طبقاتي جدوجهد ۽ انقلاب === پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي وچ ۾ موجود تضاد [[طبقاتي جدوجهد]] جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو.{{sfn|Lorimer|1999|p=128}} مارڪسي فريم ورڪ موجب، طبقاتي سماجن ۾ اها جدوجهد تاريخي ترقيءَ جي بنيادي "محرڪ قوت" آهي.{{sfn|Lorimer|1999|p=155}} طبقاتي جدوجهد جي بلند ترين صورت [[سماجي انقلاب]] آهي، جيڪو شديد ٽڪراءَ جو اهڙو دور هوندو آهي، جنهن ۾ هڪ پيداواري طريقو ختم ٿي ٻئي سان تبديل ٿي وڃي ٿو. انقلاب تڏهن ايندو آهي، جڏهن موجوده حڪمران طبقو ۽ اهي پيداواري لاڳاپا، جن کي اهو برقرار رکي ٿو، پيداواري قوتن جي وڌيڪ ترقيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻجي وڃن.{{sfn|Lorimer|1999|p=155}} سماجي انقلاب جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته رياستي اقتدار پراڻي، زوال پذير حڪمران طبقي کان نئين، اڀرندڙ طبقي ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ انهيءَ اقتدار کي پراڻن پيداواري لاڳاپن کي ٽوڙڻ ۽ نون لاڳاپن کي قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو.{{sfn|Lorimer|1999|pp=128–129}} هن فريم ورڪ جي اندر، مارڪس سرمائيداريءَ کي "هڪ ٻئي ۾ ڳنڍيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل تضادن" سان ڀرپور نظام سمجهندو هو،{{sfn|Ollman|2003|p=164}} جن ۾ [[ڪميونسٽ سماج]] جي امڪان جا ٻج موجود آهن. انهن تضادن ۾ [[استعمالي قدر]] ۽ [[مٽاسٽا قدر]]، سرمايي ۽ محنت، ۽ سماجي پيداوار ۽ خانگي ملڪيت جي بنياد تي ان جي قبضي جا تضاد شامل آهن. مارڪس جي نظر ۾، اهي نظامي ڇڪتاڻون خود سرمائيداريءَ جي اندر ئي "سوشلزم جا ثبوت" فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Ollman|2003|p=165}} == طريقۂ ڪار == تحقيقي ڍانچي جي حيثيت سان، تاريخي ماديت پنهنجي مخصوص طريقۂ ڪار جي ڪري نمايان آهي، جنهن کي مارڪس ۽ اينگلز [[قدرتي سائنس]]ن سان مشابهت قائم ڪندي تيار ڪيو، جيئن انساني سماج جي حرڪت ۽ ترقيءَ تي حڪمراني ڪندڙ قانونن کي دريافت ڪري سگهجي.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=30, 50–51}} هن طريقي ۾ ٻه حصا شامل آهن: ”تحقيق جو طريقو“ (تجزيو) ۽ ”پيشڪش جو طريقو“ (ترڪيب).{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=81, 115}} ان جو هڪ مرڪزي جزو ”[[تجريد]] جو عمل“ آهي، جنهن ۾ ”حقيقي ٺوس“، يعني دنيا جيئن اها پاڻ کي ظاهر ڪري ٿي، کي ذهني وحدتن ۾ ورهايو وڃي ٿو ته جيئن ان بابت سوچي سگهجي، ۽ پوءِ انهن وحدتن کي ٻيهر گڏ ڪري ”فڪري ٺوس“، يعني ذهن ۾ ٻيهر جوڙيل ۽ سمجهيل ڪُل، بڻايو وڃي ٿو.{{sfn|Ollman|2003|p=60}} تنهن هوندي به، مارڪس جي نظر ۾ اهڙيون تجزياتي تجريدون آفاقي نه آهن، پر اهي پاڻ ”تاريخي لاڳاپن جي پيداوار آهن، ۽ رڳو انهن لاڳاپن لاءِ ۽ انهن جي اندر ئي مڪمل طور معتبر آهن.“{{sfn|Sayer|1987|p=127}} مارڪس جي تاريخي تجزيي ۾ ”تاريخ کي پٺتي رخ کان پڙهڻ“ پڻ شامل هو، يعني حال کي هڪ مشاهدي واري نقطي طور استعمال ڪري ماضيءَ کي سمجهڻ. جيئن هن مشهور انداز ۾ چيو: ”انسان جي جسماني بناوت، ڀولڙي جي جسماني بناوت کي سمجهڻ جي ڪنجي آهي.“{{sfn|Ollman|2003|p=118}} === تحقيق جو طريقو === تحقيق جي شروعات حقيقتي ۽ تصوري مواد کي پنهنجي فڪري قبضي ۾ آڻڻ سان ٿئي ٿي.{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=81}} ڪنهن خاص سماج جي ”سموري ڪُل بابت افراتفري ڀري تصور“ سان منهن ڏيڻ وقت، محقق ”تجريد جي قوت“ استعمال ڪري اتفاقي ۽ غيربنيادي خصوصيتن کان بنيادي ۽ بار بار ظاهر ٿيندڙ خصوصيتن کي الڳ ڪري ٿو.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=89, 91}} هي طريقيڪار، جنهن کي مارڪس طبيعي سائنسدانن جي طريقي سان ڀيٽيو، مخصوص ۽ تبديل ٿيندڙ عنصرن کي ذهني طور ”سوچ مان ڪڍي ڇڏڻ“ تي ٻڌل آهي، جيئن انهن جي هيٺان ڪم ڪندڙ سماجي قانونن کي ظاهر ڪري سگهجي.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=85–87, 89}} هي طريقو هڪ ”تنقيد“ پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سماج جي ظاهري صورتن جي ”امڪان جي شرطن“ کي کوٽي ڪڍيو وڃي ٿو، جنهن سان انهن صورتن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ نظرياتي درجابندين جا تاريخي سرچشما ۽ حدون ظاهر ٿين ٿيون.{{sfn|Sayer|1987|p=131}} [[برٽيل اولمين]] موجب، مارڪس جي تجريد جو طريقو ٽن صورتن ۾ ڪم ڪري ٿو:{{sfn|Ollman|2003|p=74}} # ”وسعت جي تجريد“ موضوع جون مڪاني ۽ زماني حدون مقرر ڪري ٿي. مارڪس پنهنجن تصورن کي ايترو وسيع ڪري تجريد ڪري ٿو، جو تاريخي تبديليءَ جا عمل ۽ نظامي باهمي لاڳاپا پڻ انهن تصورن جو حصو بڻجي وڃن. مثال طور، ”سرمايو“ رڳو پيداواري وسيلن تائين محدود نه آهي، پر ان ۾ ان جي پنهنجي تاريخ، يعني [[ابتدائي سرمائي گڏ ڪرڻ]] کان شروعات، ۽ ان جي امڪاني مستقبل جي ترقي، جهڙوڪ مرڪوز ٿيڻ، مرڪزي ٿيڻ ۽ سوشلزم ڏانهن منتقلي، پڻ شامل آهن.{{sfn|Ollman|2003|pp=65–66, 76}} # ”عموميت جي سطح جي تجريد“ ڌيان جي پيماني کي مقرر ڪري ٿي، جيڪو سڀ کان مخصوص، يعني ڪنهن منفرد فرد يا واقعي، کان وٺي سڀ کان عام، يعني مجموعي انساني حالت، تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. مارڪس جو تجزيو بنيادي طور سرمائيداراڻي پيداواري طريقي جي سطح تي ڪم ڪري ٿو، پر ان ۾ جديد سرمائيداري، عام طور طبقاتي سماج، ۽ ڪنهن خاص واقعي جون منفرد تاريخي حالتون پڻ شامل آهن. ان سان هو سرمائيداريءَ جي مخصوص حرڪتن کي الڳ ڪري سمجهي سگهي ٿو ۽ گڏوگڏ انهن جي وسيع تاريخي پسمنظر کي به نظر ۾ رکي ٿو.{{sfn|Ollman|2003|pp=86–88, 90}} # ”مشاهدي واري نقطي جي تجريد“ اهو تناظر مقرر ڪري ٿي، جنهن کان ڪنهن خاص لاڳاپي يا عمل کي ڏٺو وڃي ٿو. ساڳئي لاڳاپي، مثال طور سرمائي ۽ محنت جي وچ واري لاڳاپي، جو تجزيو سرمائي، محنت يا مجموعي نظام جي مشاهدي واري نقطي کان ڪري سگهجي ٿو. مشاهدي واري نقطي کي بدلائڻ جدلياتي طريقي جو اهم جزو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وسيلي محقق هڪ پيچيده ۽ باهمي عمل ڪندڙ نظام جي مختلف رخن کي سمجهي سگهي ٿو.{{sfn|Ollman|2003|pp=99–100}} تجريد جو هي عمل ”سماج جي معاشي تشڪيل“ ۽ ان جي سڀ کان بنيادي خصوصيت، يعني غالب طبقن جي وچ واري لاڳاپي، جهڙوڪ سرمائيدار ۽ مزدور جي لاڳاپي، کي پڌرو ڪري ٿو، جنهن کي پوءِ سائنسي تجزيي لاءِ هڪ ”معياري قسم“ تائين محدود ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=94}} === پيشڪش جو طريقو === پيشڪش جو طريقو تحقيق واري عمل کي ابتڙ رخ ۾ هلائي ٿو. اهو تجزيي مان حاصل ڪيل سادن ۽ تجريدي درجابندين کان شروع ٿئي ٿو ۽ انهن کي منظم نموني ٻيهر گڏ ڪري ”استدلال جي عمل ۾ ٺوس حقيقت کي ٻيهر پيدا“ ڪري ٿو.{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=116}} ”لڳاتار ويجهڙائي“ جو هي ترڪيبي طريقو سڀ کان تجريدي سطح کان شروع ٿي آهستي آهستي وڌيڪ ٺوس سطحن ڏانهن وڌي ٿو، ۽ انهن عنصرن کي ٻيهر شامل ڪري ٿو، جيڪي شروعات ۾ تجريد وسيلي الڳ ڪيا ويا هئا.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=116–117}} مارڪس جو ''[[داس ڪاپيٽال|سرمايو]]'' هن طريقي جو بنيادي مثال آهي. پهرئين جلد ۾ سرمائيداراڻي پيداواري طريقي کي ان جي ”مثالي اوسط“ ۾ پيش ڪيو ويو آهي، يعني هڪ انتهائي تجريدي نمونو، جنهن ۾ رڳو ٻه طبقا، سرمائيدار ۽ مزدور، شامل آهن ۽ واپاري سرمائي يا وياج ڏيندڙ سرمائي جهڙيون نڪتل صورتون شامل ناهن.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=94, 117}} ٻئي ۽ ٽئين جلد ۾ اهي ”ٺوس صورتون“، جهڙوڪ گردش، منافعو ۽ زميني محصول، ٻيهر شامل ڪيون وڃن ٿيون، ۽ تجزيو قدم بہ قدم سرمائيداراڻي سماج جي وڌيڪ مڪمل تصوير ڏانهن وڌي ٿو، ”جيئن اهو سطح تي ظاهر ٿئي ٿو.“{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=119}} هي طريقو بنيادي ”جوهر“، يعني قدر ۽ فاضل قدر، مان ”ظاهري صورتن“، جهڙوڪ منافعو، زميني محصول ۽ اجرت، کي اخذ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، ۽ مخصوص تاريخي واقعن، نظرياتي لاڳاپن ۽ اتفاقي ”تاريخي شخصيتن“ جي ڪردار جي وضاحت پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=95, 129, 131}} جڏهن بنيادي لاڳاپا ظاهر ٿي وڃن ٿا، تڏهن آخري مرحلو اهو تاريخي بيان آهي ته اهي لاڳاپا حقيقت ۾ ”حقيقي ۽ زنده فردن“ ڪهڙيءَ ريت جوڙيا.{{sfn|Sayer|1987|pp=132, 135}} === جدلياتي طريقو ۽ تاريخي منتقليون === تاريخي ترقيءَ جي عمل، يعني هڪ سماجي تشڪيل کان ٻي سماجي تشڪيل ڏانهن منتقلي، جو تجزيو ڪرڻ لاءِ تاريخي ماديت جدلياتي طريقو استعمال ڪري ٿي. هن طريقي موجب، محقق سماجي نظام جي اندر ”هڪ ٻئي کي خارج ڪندڙ لاڳاپن“ جي سڃاڻپ ڪري ٿو ۽ پوءِ دريافت ڪري ٿو ته نون سماجي لاڳاپن جي ظهور وسيلي اهي ڇڪتاڻون تاريخي طور ڪيئن حل ٿين ٿيون.{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=110}} ''سرمايو'' ۾ [[سادي مالياتي پيداوار]] کان سرمائيداريءَ ڏانهن منتقليءَ جو تجزيو هن طريقي جو اهم مثال آهي. سادي مال جي مٽاسٽا واري تصوري نظام، يعني C–M–C، جتي هڪجهڙا قدر مٽايا وڃن ٿا، ذريعي سرمائي، يعني M–C–M' يا اهڙو پئسو جيڪو وڌيڪ پئسو پيدا ڪري، جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش منطقي تضاد پيدا ڪري ٿي.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=122, 124}} هي تضاد هڪ حقيقي تاريخي مسئلي جو عڪس آهي، جيڪو هڪ نئين مال، يعني [[محنتي قوت]]، جي ظاهر ٿيڻ سان حل ٿيو؛ اهڙي مال جي استعمال سان ان جي قيمت کان وڌيڪ قدر پيدا ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Witt-Hansen|1960|p=129}} هن تضاد جو منطقي حل، يعني هڪ نئين ۽ وڌيڪ جامع تصوري نظام، سرمائيداريءَ جي نظريي، جي ترقي، جيڪو پراڻي نظام، سادي مالياتي پيداوار جي نظريي، کي پنهنجي هڪ خاص حالت طور شامل ڪري ٿو، رياضي ۽ طبيعي سائنسن ۾ تعميم جي عمل سان مشابهت رکي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻنهي نظرين جي وچ واري منطقي لاڳاپي کي انهن ٻن سماجي تشڪيلن جي وچ واري حقيقي تاريخي منتقليءَ جو ”عڪس“ سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Witt-Hansen|1960|pp=109, 128, 142}} == اينگلز ۽ جدلياتي ماديت == [[File:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|thumb|upright|[[فريڊرش اينگلز]] پنهنجي پوئين دور جي لکڻين ۾ مارڪس جي تاريخي نظريي کي هڪ وسيع فلسفياتي ڍانچي ۾ منظم ڪيو، جنهن کي پوءِ [[جدلياتي ماديت]] چيو ويو.]] [[فريڊرش اينگلز]] دليل ڏنو ته جيئن [[چارلس ڊارون]] حياتياتي فطرت ۾ ارتقا جو قانون دريافت ڪيو هو، تيئن مارڪس ”انساني تاريخ جي ارتقا جو قانون“ دريافت ڪيو.{{sfn|Lichtheim|1964|p=259}} هن هن ماديت پسند طريقي کي بشريات تي به لاڳو ڪيو، جهڙوڪ ”ڀولڙي کان انسان ڏانهن منتقليءَ ۾ محنت جو ڪردار“ (1876ع) ۽ ''[[خاندان، نجي ملڪيت ۽ رياست جي ابتدا]]'' (1884ع) ۾. پهرئين مضمون ۾ هن انسان جي ابتدا جي ماديت پسند وضاحت پيش ڪندي دليل ڏنو ته ابتدائي [[هومينڊ]]ن ۾ سڌي بيهڪ جي ارتقا سندن هٿن کي محنت لاءِ آزاد ڪيو. هن جسماني موافقت اوزارن جي استعمال کي جنم ڏنو، ۽ اوزارن جي استعمال وري دماغ جي تيز واڌ ۽ ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ محرڪ جو ڪم ڪيو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=44–45}} ٻي تصنيف ۾ اينگلز طبقاتي سماج، رياست ۽ عورتن جي دٻاءَ جي تاريخي ظهور کي [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] سماجن کان [[زراعت|زرعي]] سماجن ڏانهن منتقليءَ جو نتيجو قرار ڏنو. محنت جي وڌيل پيداواري صلاحيت سماجي فاضل پيداوار کي جنم ڏنو، جنهن مان خانگي ملڪيت، طبقاتي ورهاست ۽ نئين حڪمران طبقي جي مفادن جي حفاظت لاءِ رياستي ڍانچو وجود ۾ آيو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=46–47}} 1883ع ۾ مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز سندن گڏيل عالمي نظرئي کي منظم ۽ عام فهم بڻائڻ جو ڪم هٿ ۾ کنيو. ''[[اينٽي ڊيورنگ]]'' (1878ع) ۽ ''[[لودوگ فوئرباخ ۽ ڪلاسيڪي جرمن فلسفي جو پڄاڻي]]'' (1888ع) جهڙين تصنيفن ۾ اينگلز تاريخي ماديت کي هڪ وڌيڪ جامع فلسفياتي نظام جي مخصوص اطلاق طور پيش ڪيو، جنهن کي پوءِ [[جدلياتي ماديت]] چيو ويو. اينگلز موجب، جدليات رڳو تاريخ جي تجزيي جو طريقو نه، پر فطرت، سماج ۽ فڪر ۾ حرڪت تي حڪمراني ڪندڙ آفاقي قانونن جو مجموعو هئي. انهن قانونن ۾ مقدار جو معيار ۾ تبديل ٿيڻ، ابتڙن جو هڪ ٻئي ۾ داخل ٿيڻ، ۽ نفيءَ جي نفي شامل هئا؛ اينگلز موجب اهي قانون ”حقيقي دنيا“ مان دريافت ۽ تجريد ڪري سگهجن ٿا.{{sfn|Lichtheim|1964|p=270}} هن نظرئي ۾ فلسفي کي ”مٿانهون ڪري ختم ۽ محفوظ“ ڪيو ويو، يعني ان کي هڪ اهڙي ”جهان بيني“ ۾ بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪا مثبت سائنسن اندر عملي صورت اختيار ڪري ٿي.{{sfn|Lichtheim|1964|p=267}} عالم [[جارج لِشٽهايم]] جي تجزيي موجب، هي قدم مارڪس جي شروعاتي دور جي ”تنقيدي نظريي“ کان هڪ اهم انحراف هو، جيڪو [[اثباتيت]] پسند ۽ [[ارتقا]] پسند سائنس ڏانهن منتقليءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=237–238, 246}} سندس دليل آهي ته هن تشريح جو مقصد اثباتيت جي غلبي واري دور ۾ مارڪسيت کي وڌيڪ ”سائنسي“ ۽ مستند بنياد فراهم ڪرڻ هو، پر ان عمل ۾ باشعور انساني عمل، يعني ”[[پراڪسس]]“، ۽ [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگي]] جي فلسفياتي تنقيد تي اصل زور گهٽجي ويو.{{sfn|Lichtheim|1964|pp=258, 262, 268}} هن نظرئي موجب، اينگلز جي ”ماديت پسند [[ارتقا پسندي]]“ تاريخ کي اهڙو سببي طور مقرر ٿيل عمل بڻايو، جنهن ۾ سوشلزم معاشي قانونن جو اڻٽر نتيجو هو. پنهنجي پوئين دور جي وڌيڪ محتاط خطن ۾ به، جيڪي جبري تشريحن جي ترديد لاءِ لکيا ويا هئا، اينگلز معيشت کي ”آخرڪار تعين ڪندڙ عنصر“ جهڙا لفظ استعمال ڪيا؛ مارڪس پاڻ اهڙي عبارت استعمال نه ڪئي هئي، ۽ ان مان [[معاشي جبريت]] جي ڪنهن نه ڪنهن صورت سان رهيل وابستگي ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rader|1979|pp=9, 37}} تنهن هوندي به، ٻيا عالم مارڪس ۽ اينگلز جي وچ ۾ ڪنهن تيز فڪري وڇوٽي واري نظرئي کي رد ڪن ٿا. سندن خيال آهي ته اندروني لاڳاپن ۽ تجريد بابت بنيادي طريقۂ ڪار ٻنهي ۾ گڏيل هو.{{sfn|Ollman|2003|p=7}} == پوئين دور جون ترقيون == === ٻي انٽرنيشنل === {{Multiple image | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Karl Kautsky High Res.jpg | caption1 = [[ڪارل ڪائوٽسڪي]] | image2 = Georgi Plekhanov seated portrait (cropped).jpg | caption2 = [[گيورگي پليخانوف]] }} [[ٻي انٽرنيشنل]] (1889ع–1914ع) ”[[روايتي مارڪسيت|مارڪسي ’روايت‘]] جي بنا شڪ جي نگهبان“ بڻجي وئي.{{sfn|Blackledge|2006|p=65}} هن دور ۾ ترقي ڪندڙ تاريخي ماديت جي تشريح تي وڏي تنقيد ڪئي وئي آهي ۽ ان کي سماجي [[ارتقا پسندي]] جي ”[[تقدير پرستي|تقدير پرست]]“ ۽ ”مشيني جبريت پسند“ صورت قرار ڏنو ويو آهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=65}} مارڪس جي فڪر جي ”پيداواري قوتن تي ٻڌل جبريت پسند“ تشريح غالب نظرئي جي صورت اختيار ڪئي.{{sfn|Rigby|1987|p=68}} ان جو هڪ سبب مارڪس جا پنهنجا مختصر ۽ مشهور قول ۽ 1859ع وارو مهاڳ هو، جڏهن ته ٻيو سبب اهو هو ته هيءَ ”اڻٽر هجڻ“ واري تشريح ٻي انٽرنيشنل جي سياسي عمل سان ٺهڪندڙ هئي، جيڪا [[پورهيت تحريڪ]] جي لڳاتار واڌ مان اعتماد حاصل ڪندي هئي.{{sfn|Rigby|1987|pp=68–69}} انٽرنيشنل جي غالب مفڪر [[ڪارل ڪائوٽسڪي]] کي اڪثر [[ڊارونيت]] کان متاثر جبريت پسند مارڪسيت جو بنيادي حامي سمجهيو ويو. سندس دليل هو ته جيئن حياتياتي جنسون ختم ٿين ٿيون يا پاڻ کي حالتن سان موافق بڻائين ٿيون، تيئن سرمائيداريءَ جو خاتمو پڻ اڻٽر آهي.{{sfn|Rigby|1987|p=69}} تنهن هوندي به، پنهنجي شروعاتي ڪم ۾ ڪائوٽسڪي وڌيڪ باريڪ بين تجزيو پيش ڪيو، جنهن تاريخ جي هڪ سڌي ليڪ واري نموني کي رد ڪيو ۽ خيالن جي سببي اهميت تي زور ڏنو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=70–71}} ان دور جي ٻين اهم نظريه سازن، جهڙوڪ [[گيورگي پليخانوف]] ۽ [[انتونيو لابريولا]]، تاريخي ماديت جون وڌيڪ پيچيده تشريحون تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پليخانوف جو مقصد هن نظريي کي اهڙي جامع جهان بينيءَ ۾ منظم ڪرڻ هو، جيڪا ”حريف بورجوا علمي شعبن“ جي جاءِ وٺي سگهي.{{sfn|Rigby|1987|p=68}} هن غيرمارڪسي تاريخدانن جي ”عاملن واري طريقي“ کي رد ڪندي دليل ڏنو ته انسانيت جي تاريخ هڪ اڻ ورهايل ڪُل آهي ۽ سماجي لاڳاپا پيداواري قوتن جي حالت سان مقرر ٿين ٿا.{{sfn|Rigby|1987|pp=70–71}} لابريولا پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ جي ماديت پسند تصور بابت مقالا]]'' (1896ع) ۾ تاريخ کي جدا جدا معاشي، سياسي ۽ نظرياتي شعبن ۾ ورهائڻ جي مخالفت ڪئي. هن ”تاريخ جي عضوي تصور“ جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ سماج کي جدا جدا حصن جي سادي مجموعي بدران هڪ متحرڪ ۽ درجي بنديءَ واري ڪُل طور سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=74–75}} پليخانوف، لابريولا جي ”سماجي زندگيءَ بابت ترڪيبي نظرئي“ کي خام معاشيت پسندي ۽ غيرتاريخي گهڻ رخائپ ٻنهي جو سگهارو متبادل قرار ڏنو.{{sfn|Blackledge|2006|p=76}} === روسي انقلاب ۽ ڪامنٽرن === {{Multiple image | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Lenin in 1920 (cropped).jpg | caption1 = [[ولاديمير لينن]] | image2 = Leon Trotsky 1918 (3x4 rotated cropped b).jpg | caption2 = [[ليون ٽراٽسڪي]] }} 1917ع جي [[روسي انقلاب]] ۽ ان کان پوءِ [[ڪميونسٽ انٽرنيشنل]] (ڪامنٽرن) جي قيام، تاريخي ماديت جي ترقيءَ ۾ هڪ نئين مرحلي جي شروعات ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انقلابي حالتن نئين نظرياتي ڪم کي هٿي ڏني.{{sfn|Blackledge|2006|p=68}} پر ٻي انٽرنيشنل جي ”مشيني“ مارڪسيت سان سياسي وڇوٽي باوجود، ڪامنٽرن جا اڳواڻ گهڻي ڀاڱي پيداواري قوتن واري جبريت جي ساڳئي نظرياتي ڍانچي سان وابسته رهيا.{{sfn|Rigby|1987|pp=69–70}} مثال طور، [[ولاديمير لينن]] تاريخي ماديت جو خلاصو 1859ع واري مهاڳ مان ڊگهو اقتباس ڏئي ڪيو. سندس خيال ۾ مارڪس جي عظمت ان ڳالهه ۾ هئي ته هن ڏيکاريو ته ”سماجي زندگيءَ جي هڪ نظام مان ٻيو ۽ وڌيڪ اوچو نظام ڪيئن پيدا ٿئي ٿو“، جهڙوڪ جاگيرداريءَ مان سرمائيداري، جيڪا ”پيداواري قوتن جي واڌ جي نتيجي ۾“ پيدا ٿي.{{sfn|Rigby|1987|pp=76–77}} هن دور جي هڪ اهم نظرياتي ترقي [[ليون ٽراٽسڪي]] جو [[گڏيل ۽ اڻ برابري ترقي]] وارو نظريو هو. اڳين نظريه سازن جي بصيرتن کي اڳتي وڌائيندي، ٽراٽسڪي دليل ڏنو ته سرمائيداريءَ جي عالمي توسيع ترقيءَ جو هڪجهڙو رستو پيدا نه ڪيو؛ ان جي بدران هن ”قديم ۽ جديد صورتن جو ميلاپ“ پيدا ڪيو، جنهن پٺتي پيل ملڪن کي اڳتي وڌڻ لاءِ ”ٽپا ڏيڻ“ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Blackledge|2006|p=82}} هن تجزيي سندس [[دائمي انقلاب]] واري نظرئي جو بنياد وڌو. ان موجب، روس جهڙي پٺتي پيل ملڪ ۾ مزدور انقلاب پهرين [[بورجوا انقلاب]] جا ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو ۽ پوءِ سوشلسٽ انقلاب ۾ ”وڌي سگهي ٿو“، بشرطيڪ اهو وسيع بين الاقوامي انقلاب کي جنم ڏئي.{{sfn|Blackledge|2006|p=81}} ٽراٽسڪي جو ''[[روسي انقلاب جي تاريخ]]'' (1930ع) [[مارڪسي تاريخ نگاري]] جي هڪ اهم ڪاميابي سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انقلاب جي واقعن جي ”مڪمل تاريخ“ کي ان جي سماجي ۽ معاشي حرڪتن جي گهري تجزيي سان گڏ پيش ڪيو ويو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=68, 77}} فلسفياتي لحاظ کان انقلاب کان پوءِ واري دور ۾ ٻي انٽرنيشنل جي جبريت کان پري ٿيڻ جو لاڙو پيدا ٿيو. [[مغربي مارڪسيت|مغربي مارڪسي]] مفڪرن، جهڙوڪ [[گيورگ لوڪاچ]] پنهنجي ''[[تاريخ ۽ طبقاتي شعور]]'' (1923ع) ۾ ۽ [[انتونيو گرامشي]] پنهنجي ''[[جيل جا نوٽ بڪ]]'' (1929ع–1935ع) ۾، باشعور انساني [[فاعلي قوت]] جي مرڪزي حيثيت کي ٻيهر اجاگر ڪيو. هنن تقدير پرستيءَ جي مخالفت ڪندي دليل ڏنو ته انقلاب ڪو پاڻمرادو عمل نه، پر ”پرولتاريا جي پنهنجي آزاد عمل جي پيداوار“ آهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=99}} === اسٽالن ازم ۽ ”عوام جي تاريخ“ === [[File:StalinCropped1943.jpg|thumb|upright|[[جوزف اسٽالن]]]] روسي انقلاب جي اڪيلائيءَ کان پوءِ، 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[جوزف اسٽالن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ مارڪسيت جي هڪ نئين تشريح شڪل وٺڻ لڳي.{{sfn|Blackledge|2006|p=90}} هن عمل تاريخي ماديت کي هڪ سخت، هڪ سڌي ليڪ واري ۽ تقدير پرست خاڪي ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، جنهن موجب سڀني سماجن کي لازمي طور مقرر مرحلن مان مشيني انداز سان گذرڻو هو: [[ابتدائي اشتراڪيت]]، غلامي، جاگيرداري، سرمائيداري ۽ سوشلزم.{{sfn|Blackledge|2006|pp=89, 123}}{{sfn|Rader|1979|p=129}} اهي تصور، جيڪي تاريخ جي وڌيڪ پيچيده ۽ گهڻ رخي رخن ڏانهن اشارو ڪندا هئا، جهڙوڪ مارڪس جو [[ايشيائي پيداواري طريقو]]، دٻايا ويا.{{sfn|Blackledge|2006|p=122}} اسٽالن جو 1938ع وارو پمفليٽ ''[[جدلياتي ۽ تاريخي ماديت]]'' هن نئين خاڪي جو سرڪاري ۽ عقيدي واري متن بڻجي ويو.{{sfn|Blackledge|2006|p=90}}{{sfn|Rigby|1987|p=75}} هن روايت جي غلبي باوجود، تخليقي مارڪسي تاريخي تحقيق جاري رهي. 1931ع ۾ سوويت طبيعيات دان [[بورس هيسن]] پنهنجو راهه کوليندڙ مقالو ”نيوٽن جي ''پرنسپيا'' جون سماجي ۽ معاشي پاڙون“ پيش ڪيو. هن [[آئزڪ نيوٽن]] جي ڪم کي سترهين صديءَ جي [[واپاري سرمائيداري]] جي مادي ۽ سماجي پسمنظر ۾ رکي سندس شخصيت کي اسراري عظمت کان آزاد ڪيو.{{sfn|Blackledge|2006|p=91}} 1935ع ۾ ڪامنٽرن جي [[عوامي محاذ]] واري حڪمت عملي ڏانهن منتقلي، جنهن جو مقصد [[فاشزم]] خلاف غيرڪميونسٽ قوتن سان اتحاد قائم ڪرڻ هو، هڪ نئين قسم جي انقلابي تاريخ نگاريءَ لاءِ پڻ رستو کوليو. هيءَ ”[[عوام جي تاريخ]]“، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن طبقاتي فرقن کي عوام پسند داستان جي حق ۾ ڌنڌلو ڪري ڇڏيندي هئي، پر ان برطانيا جي [[ڪميونسٽ پارٽي تاريخدانن جي گروهه]] جي بعد وارن ڪارنامن لاءِ بنياد وڌو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=93, 95}} [[موريس ڊاب]] جهڙن مفڪرن جو ڪم، خاص طور سندس 1946ع وارو بنيادي ڪتاب ''[[سرمائيداريءَ جي ترقيءَ بابت اڀياس]]''، سادي معاشي اختصار پسنديءَ کي رد ڪري هڪ اهڙو تحقيقي نمونو قائم ڪيو، جنهن کي پوءِ [[ڪرسٽوفر هل]]، [[ايرڪ هابسبام]] ۽ [[اي. پي. ٿامپسن]] جهڙن تاريخدانن اڳتي وڌايو.{{sfn|Blackledge|2006|p=95}} === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ جا بحث === {{Multiple image | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Jean Paul Sartre 1965.jpg | caption1 = [[جان پال سارتر]] | image2 = Louis Althusser sketch (8420987781).jpg | caption2 = [[لوئي التوسير]] }} جنگ کان پوءِ واري دور ۾ تاريخي ماديت بابت بحث ٻن بنيادي ڌرين ۾ ورهائجي ويو: [[جان پال سارتر]] جي انسان دوست [[وجوديت]] ۽ [[لوئي التوسير]] جي [[ساختياتي مارڪسيت]].{{sfn|Blackledge|2006|p=165}} سارتر پنهنجي ''[[جدلياتي عقل تي تنقيد]]'' (1960ع) ۾ آزاد ۽ سرگرم انساني فاعل کي پنهنجي تجزيي جي مرڪز ۾ رکي ”مارڪسيت جي اندر انسان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ“ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Blackledge|2006|p=168}} هن اسٽالن ازم جي خاڪي واري تاريخ نگاريءَ تي تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تاريخ تي اڳواٽ ٺهيل، [[اڳ تجرباتي ۽ پوءِ تجرباتي علم|اڳ تجرباتي]] نمونا مڙهيندي هئي ۽ اهڙيءَ طرح حقيقي ۽ ٺوس فردن جي عملن کي تحليل ڪري ڇڏيندي هئي.{{sfn|Blackledge|2006|p=168}} سارتر جو ”اڳتي وڌندڙ-پوئتي موٽندڙ طريقو“ تاريخ کي فردن جي ”منصوبن“ جي پيداوار طور سمجهڻ جو مقصد رکندو هو، پر ”قلت“ ۽ ”عملي-جامد“ جهڙين تاريخ کان مٿانهين درجابندين تي سندس ڀاڙڻ—يعني اهڙيون سماجي بناوتون، جيڪي انساني عملن جي بيگانگي ڀرين ۽ اڻ ارادي نتيجن طور ظاهر ٿين ٿيون—آخرڪار کيس هڪ مايوس ۽ تقدير پرست نظرئي ڏانهن وٺي ويو، جنهن ۾ تاريخ انساني بيگانگيءَ جو ”اڻٽر“ نتيجو لڳي ٿي.{{sfn|Blackledge|2006|pp=168–169}}{{sfn|Callinicos|2004|pp=115–118}} ان جي ابتڙ، فرانسيسي [[ساختيات]] کان متاثر التوسير انسان دوستيءَ جي فاعل تي زور کي رد ڪيو ۽ دليل ڏنو ته تاريخ ”فاعل کان سواءِ هڪ عمل“ آهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=175}} التوسير جي نظر ۾ تاريخ جا حقيقي فاعل پيداواري لاڳاپا آهن.{{sfn|Blackledge|2006|p=175}} هن ”ساختياتي سببڪاري“ جو تصور پيش ڪيو، جنهن موجب سماجي تشڪيلون پيچيده ڪُل آهن، جيڪي ڪيترن ئي تضادن وسيلي ”حد کان وڌيڪ تعين ٿيل“ هونديون آهن، جڏهن ته معيشت ”آخري مرحلي ۾“ فيصلائتي عنصر هوندي آهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=177}} جيتوڻيڪ التوسير جو ڍانچو خام معاشيت پسندي ۽ تاريخيت تي سگهاري تنقيد فراهم ڪندو هو، پر انساني فاعليت کي رد ڪرڻ سبب اهو ”ڪائناتي تقدير پرستي“ جي اهڙي صورت ڏانهن وڌيو، جيڪا 1968ع جي [[1968ع جا احتجاج|وڏين شاگرد ۽ مزدور بغاوتن]] جي وضاحت ڪرڻ کان لاچار رهي.{{sfn|Blackledge|2006|pp=177–178}} التوسير جو [[علمياتي وڇوٽي]] وارو نظريو، جنهن موجب [[نوجوان مارڪس|”نوجوان“ انسان دوست مارڪس]] ۽ ”پختي“ سائنسي مارڪس جي وچ ۾ بنيادي وڇوٽي موجود هئي، تمام اثرائتو رهيو، پر ان تي وڏي تنقيد پڻ ٿي. [[ميلون ريڊر]] ۽ ڊيرڪ سيئر جهڙا عالم مارڪس جي فڪر ۾ بنيادي تسلسل جو دليل ڏين ٿا ۽ چون ٿا ته مارڪس ڪڏهن به بيگانگي ۽ تجريد بابت پنهنجي انسان دوست تنقيد کي نه ڇڏيو.{{sfn|Rader|1979|pp=6, 119}}{{sfn|Sayer|1987|p=44}} هنن جي نظر ۾، مارڪس جا پوئين دور جا معاشي ڪتاب سندس شروعاتي فلسفياتي مسئلن جو ئي تسلسل هئا، پر اهي معاشي تجزيي جي ٻوليءَ ۾ بيان ڪيا ويا. انساني ضرورتن ۽ صلاحيتن جي ”اندروني جدليات“، جيڪا انساني فطرت جي تصور ۾ پاڙون رکي ٿي، مارڪس جي تاريخي بحران واري نظرئي جو اهم، جيتوڻيڪ اڪثر اڻسڌو، جزو رهي ٿي.{{sfn|Rader|1979|p=205}} [[File:E_P_Thompson_at_1980_protest_rally_(cropped).JPG|thumb|upright|[[اي. پي. ٿامپسن]] جو ''[[انگريزي پورهيت طبقي جي تشڪيل]]'' (1963ع) هڪ اهم مطالعو هو، جنهن طبقي کي انساني تجربي ۽ فاعليت سان ٺهندڙ تاريخي لاڳاپي ۽ عمل طور بيان ڪيو.]] [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا]] ۾ تاريخي ماديت جي نئين سر بحالي گهڻي ڀاڱي [[ڪميونسٽ پارٽي تاريخدانن جي گروهه]]، خاص طور [[اي. پي. ٿامپسن]]، جي ڪم وسيلي ٿي. سندس 1963ع جو وڏي پيماني وارو مطالعو ''[[انگريزي پورهيت طبقي جي تشڪيل]]'' مارڪسي تاريخ جي مرڪز ۾ انساني فاعليت کي ٻيهر آندو. ٿامپسن طبقي کي ڪنهن جامد ”ساخت“ يا ”درجابندي“ بدران اهڙو تاريخي لاڳاپو قرار ڏنو، جيڪو ”انساني لاڳاپن ۾ وجود ۾ اچي ٿو“.{{sfn|Blackledge|2006|p=183}} هن دليل ڏنو ته [[طبقاتي شعور]] ”اهو طريقو آهي، جنهن وسيلي طبقاتي تجربن کي ثقافتي اصطلاحن ۾ سمجهيو ۽ سنڀاليو وڃي ٿو“؛ اهڙيءَ طرح هن مزدورن جي پنهنجي تاريخ ٺاهڻ ۾ سرگرم ڪردار کي ٻيهر اجاگر ڪيو.{{sfn|Blackledge|2006|p=183}} ٿامپسن ۽ التوسير ۽ سندن پوئلڳن جي وچ ۾ ايندڙ بحث [[ساخت ۽ فاعليت|فاعليت ۽ ساخت]] جي تصورن جي چوڌاري ورهائجي ويو. ٿامپسن انسان دوست ۽ [[اراديت پسندي|اراديت پسند]] مارڪسيت جي حمايت ڪئي، جڏهن ته التوسير ساختياتي ۽ [[انسان دوستي مخالف|انسان دوستي مخالف]] رخ جو حامي هو.{{sfn|Blackledge|2006|pp=182, 185}} پنهنجي polemical لکڻين ۾ ٿامپسن تي ڪڏهن ڪڏهن اهو الزام لڳايو ويو ته هو ماڻهن کي ”جذباتي رنگ“ ڏئي ٿو، جڏهن ته انهن معروضي حالتن کي پاسيرو رکي ٿو، جن سندن جدوجهد کي شڪل ڏني.{{sfn|Callinicos|2004|p=319}} 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ نئين ترڪيب اڀرڻ لڳي. [[جي. اي. ڪوهن]] جي ڪتاب ''[[ڪارل مارڪس جو تاريخي نظريو: هڪ دفاع]]'' (1978ع) [[تجزياتي مارڪسيت]] جي روايت اندر پيداواري قوتن واري جبريت جي هڪ وڌيڪ پيچيده، پر تڪراري، نئين تشريح پيش ڪئي.{{sfn|Blackledge|2006|p=184}}{{sfn|Rigby|1987|pp=11–12}} ڪوهن ”روايتي تاريخي ماديت“ جو دفاع ڪندي نظرئي جي ”اوليت واري مقالي“ لاءِ فعلي وضاحت پيش ڪئي: پيداواري لاڳاپا ان ڪري وجود ۾ اچن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پيداواري قوتن جي ترقيءَ لاءِ موزون آهن.{{sfn|Callinicos|2004|pp=102–104}} هن مان ”عقلي چونڊ واري مارڪسيت“ پيدا ٿي، جيڪا تجزياتي مارڪسيت جي هڪ شاخ هئي ۽ جنهن جي اڳواڻي [[جان ايلسٽر]] ۽ [[جان رومر]] جهڙن مفڪرن ڪئي. انهن نظريي کي [[طريقياتي فرديت پسندي]] جي بنيادن تي نئين سر جوڙڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ گهڻو ڪري [[قدر جو محنتي نظريو]] رد ڪري [[نئين ڪلاسيڪي معاشيات]] جا نمونا اختيار ڪيا.{{sfn|Callinicos|2004|pp=17, 119–120}} ايلسٽر، ڪوهن جي فعليت پسنديءَ کي ناقص قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ ان ۾ حياتيات جي [[قدرتي چونڊ]] وانگر ڪو مقرر سببي ”واپسي وارو سازو“ موجود نه هو.{{sfn|Callinicos|2004|pp=105–106}} تاريخدان [[رابرٽ برينر]] ڪوهن جي تاريخ کان مٿانهين ”ترقيءَ واري مقالي“ کي چئلينج ڪندي دليل ڏنو ته رڳو خاص سرمائيداراڻن ملڪيت وارن لاڳاپن ئي تيز معاشي واڌ لاءِ نظامي مجبوري پيدا ڪئي.{{sfn|Callinicos|2004|pp=110–112, 186}} التوسيري ساختيات ۽ ٿامپسن واري اراديت پسندي ٻنهي جي محسوس ڪيل ڪمزورين جي ردعمل ۾، [[اليڪس ڪالينيڪوس]] ۽ شروعاتي دور جي [[الاسڊير ميڪ انٽائر]] جهڙن مفڪرن تاريخي ماديت جي اهڙي صورت تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا ساخت ۽ فاعليت کي هڪ ٻئي ۾ محدود ڪرڻ کان سواءِ گڏ ڪري سگهي.{{sfn|Blackledge|2006|p=201}}{{sfn|Sayer|1987|p=94}} [[تنقيدي حقيقت پسندي]] جي فلسفياتي روايت مان مدد وٺندي، هنن اهڙو نمونو پيش ڪيو، جنهن ۾ سماجي ساختون ”انساني فاعليت جي هميشه موجود شرط ۽ لڳاتار ٻيهر پيدا ٿيندڙ نتيجي“ طور فردن جي عملن کي محدود به ڪن ٿيون ۽ انهن کي ممڪن پڻ بڻائين ٿيون.{{sfn|Blackledge|2006|p=201}}{{sfn|Callinicos|2004|pp=145–146}} هيءُ رخ طبقي جي معروضي ۽ ”تجزياتي“ تصور کي طبقاتي شعور جي تاريخي ۽ ثقافتي تشڪيل بابت باريڪ سمجهه سان گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، ۽ تاريخي ماديت جي سڀ کان سگهارين جديد تشريحن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Blackledge|2006|p=203}} == پڻ ڏسو == {{Wikiquote}} * ''[[جدلياتي ماديت ۽ تاريخي ماديت]]'' * ''[[مارڪسزم-ليننزم جا بنيادي اصول]]'' * [[پيرا ميٽرڪ تعينيت]] * [[ٽيڪنالاجي سبب بيروزگاري]] * [[تاريخي رخ جو نظريو]] == حوالا == {{Reflist}} === استعمال ٿيل ماخذ === * {{cite book |last=Blackledge |first=Paul |year=2006 |title=Reflections on the Marxist Theory of History |url=https://archive.org/details/reflectionsonmar0000blac |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |isbn=978-0-7190-6957-4}} * {{cite book |last=Callinicos |first=Alex |year=2004 |title=Making History: Agency, Structure, and Change in Social Theory |url=https://archive.org/details/makinghistoryage0000call |edition=Second |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-13627-6}} * {{cite book |last=Lichtheim |first=George |year=1964 |title=Marxism: An Historical and Critical Study |edition=Second |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |oclc=4553255}} * {{cite book |last=Lorimer |first=Doug |year=1999 |title=Fundamentals of Historical Materialism: The Marxist View of History and Politics |publisher=Resistance Books |location=Sydney |isbn=0-909196-92-3}} * {{cite book |last=Ollman |first=Bertell |year=2003 |title=Dance of the Dialectic: Steps in Marx's Method |url=https://archive.org/details/danceofdialectic0000ollm |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana |isbn=978-0-252-07118-8}} * {{cite book |last=Rader |first=Melvin |year=1979 |title=Marx's Interpretation of History |url=https://archive.org/details/marxsinterpretat0000rade |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=0-19-502475-3}} * {{cite book |last=Rigby |first=S. H. |year=1987 |title=Marxism and History: A Critical Introduction |url=https://archive.org/details/marxismhistorycr0000rigb_e3r8 |publisher=Manchester University Press |location=Manchester |isbn=0-7190-2255-X}} * {{cite book |last=Sayer |first=Derek |year=1987 |title=The Violence of Abstraction: The Analytic Foundations of Historical Materialism |publisher=Basil Blackwell |location=Oxford |isbn=0-631-15318-7}} * {{cite book |last=Witt-Hansen |first=J. |year=1960 |title=Historical Materialism, Book One: The Method |publisher=Munksgaard |location=Copenhagen |oclc=492263889}} == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin|35em|indent=yes}} <!-- AAA --> * {{cite book |last=Acton |first=H.&nbsp;B. |author-link=H. B. Acton |title=The Illusion of the Epoch}}<br />مارڪس، اينگلز ۽ لينن جي فڪر ۾ تضادن ۽ غيرهم آهنگين تي تنقيدي جائزو. * {{cite book |last=Anderson |first=Perry |year=1974 |title=Lineages of the Absolutist State}} * {{cite book |last=Aronowitz |first=Stanley |author-link=Stanley Aronowitz |year=1981 |title=The Crisis in Historical Materialism}}<br />روايتي مارڪسزم تي آمريڪي تنقيد ۽ تاريخي ماديت جي وڌيڪ بنيادي تشريح جي حمايت، جيڪا تاريخي حالتن جي تبديليءَ سان پاڻ کي بدلائيندي مارڪس جي اصل فڪر سان ويجهو رهي ٿي. <!-- BBB --> * {{cite book |last=Benjamin |first=Walter |author-link=Walter Benjamin |title=Theses on the Philosophy of History |title-link=Theses on the Philosophy of History}} * {{cite book |last=Blackledge |first=Paul |editor4-first=Paul |editor4-last=Prew |editor3-first=Tomás |editor3-last=Rotta |editor2-first=Tony |editor2-last=Smith |editor1-first=Matt |editor1-last=Vidal |year=2018 |chapter=Historical Materialism |title=The Oxford Handbook of Karl Marx |url=http://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190695545.001.0001/oxfordhb-9780190695545-e-1 |doi=10.1093/oxfordhb/9780190695545.001.0001 |isbn=9780190695545 }} * {{cite book |last=Boudin |first=Louis B. |author-link=Louis B. Boudin |year=1907 |title=The Theoretical System of Karl Marx |location=Chicago |publisher=Charles H. Kerr Publishing Co.}}<br />تاريخ جي مادياتي تصور جو ان دور جي نقادن جي مقابلي ۾ ابتدائي دفاع. <!-- CCC --> * {{cite book |last=Childe |first=V. Gordon |author1-link=V. Gordon Childe |title=Man Makes Himself}}<br />مارڪس جي خيال جي آزاد تشريح. <!-- DDD --> * {{cite book |last=Draper |first=Hal |author-link=Hal Draper |title=Karl Marx's Theory of Revolution}}<br />چار جلدن ۾ مارڪس جي فڪر جي مڪمل نفاست پيش ڪري ٿو. <!-- FFF --> * {{cite book |last=Fleischer |first=Helmut |title=Marxism and History}}<br />مارڪس جي تاريخ بابت نظرئي جي غلط تشريحن جو مضبوط جواب. * {{cite book |last=Foster |first=John Bellamy |author-link=John Bellamy Foster |year=1999 |title=Marx's Ecology: Materialism and Nature |location=New York |publisher=[[Monthly Review Press]]}} * {{cite book |last=Fromm |first=Erich |author-link=Erich Fromm |year=1961 |chapter=Marx's Historical Materialism |chapter-url=https://www.marxists.org/archive/fromm/works/1961/man/ch02.htm |title=Marx's Concept of Man |location=New York |publisher=Frederick Ungar Publishing |access-date=21 April 2018 |via=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |title-link=Marx's Concept of Man }} <!-- GGG --> * {{cite book |last=Gandler |first=Stefan |author-link=Stefan Gandler |year=2015 |title=Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría |series=Historical Materialism Book Series |volume=87 |location=Leiden, Netherlands |publisher=Brill Academic Press |isbn=978-90-04-28468-5 |issn=1570-1522}} * {{cite book |last=Giddens |first=Anthony |author-link=Anthony Giddens |year=1981 |title=A Contemporary Critique of Historical Materialism|url=https://archive.org/details/contemporarycrit0001gidd }} * {{cite book |last=Graham |first=Loren R. |author-link=Loren Graham |title=Science Philosophy and Human Behavior in the Soviet Union|year=1987 |url=https://archive.org/details/sciencephilosoph0000grah }}<br />جدلياتي ماديت تي همدرداڻو تنقيدي جائزو. <!-- HHH --> * {{cite book |last=Habermas |first=Jürgen |author-link=Jürgen Habermas |title=Communication and the Evolution of Society |date=January 1976 |url=https://archive.org/details/CommunicationAndTheEvolutionOfSociety }}<br />دليل ڏئي ٿو ته تاريخي ماديت ۾ ابلاغي عمل کي شامل ڪرڻ لاءِ نظرثاني ضروري آهي. * {{cite journal |last=Harper |first=J. |author-link=Anton Pannekoek |year=1942 |title=Materialism and Historical Materialism |url=http://www.marxists.org/archive/pannekoe/materialism/index.htm |journal=New Essays |volume=6 |issue=2 |access-date=21 April 2018 |via=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] }} * {{cite book |last=Holt |first=Justin P. |year=2014 |title=The Social Thought of Karl Marx |location=Los Angeles |publisher=[[SAGE Publications]] |isbn=978-1-4129-9784-3 |doi=10.4135/9781483349381}}<br />تاريخي ماديت بابت ابتدائي باب مهيا ڪري ٿو. <!-- JJJ --> * {{cite book |last=Jakubowski |first=Franz |author-link=Franz Jakubowski |title=Ideology and Superstructure}}<br />تاريخي ماديت جي خاڪا نما تشريحن جي متبادل پيش ڪرڻ جي ڪوشش. * {{cite book |last=Jordan |first=Z.&nbsp;A. |year=1967 |chapter=The Origins of Dialectical Materialism |chapter-url=https://marxmyths.org/jordan/article.htm |title=The Evolution of Dialectical Materialism: A Philosophical and Sociological Analysis |location=London |publisher=Macmillan |access-date=21 April 2018 |via=Marx Myths & Legends |archive-date=21 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171121231116/http://www.marxmyths.org/jordan/article.htm |url-status=dead }}<br />بهترين جائزو. <!-- MMM --> * {{cite book |last=Mandel |first=Ernest |author-link=Ernest Mandel |title=Introduction to Marxism}}<br />طبقاتي سماج ۽ رياست جي بنيادن کي سمجهڻ تي زور ڏئي ٿو. * {{cite book |last=Mandel |first=Ernest |author-link=Ernest Mandel |author-mask={{long dash}} |year=1986 |title=The Place of Marxism in History |url=https://www.marxists.org/archive/mandel/19xx/marx-hist/index.htm |publisher=International Institute for Research and Education |access-date=21 April 2018 |via=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] }}<br />لينن جي "مارڪسزم جا ٽي جزا" جي طرز تي، پر دنيا ۾ مارڪسزم جي قبوليت ۽ ڦهلاءَ بابت اضافي حصي سان. * {{cite book |author=Mao Zedong |author-link=Mao Zedong |title=Four Essays on Philosophy}}<br />مارڪس جي ماديت جي معياري مائووادي تشريح. * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |year=1848 |title=Manifesto of the Communist Party |title-link=The Communist Manifesto}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1869 |title=The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon |title-link=The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1887 |editor-last=Engels |editor-first=Friedrich |editor-link=Friedrich Engels |title=Capital: Critique of Political Economy |volume=I: The Process of Production of Capital |translator1-last=Moore |translator1-first=Samuel |translator2-last=Aveling |translator2-first=Edward |translator2-link=Edward Aveling |location=Moscow |publisher=Progress Publishers |title-link=Capital, Volume I}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1895 |title=The Class Struggles in France, 1848–1850 |title-link=The Class Struggles in France 1848-1850}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1932 |title=Economic and Philosophic Manuscripts of 1844 |title-link=Economic and Philosophic Manuscripts of 1844}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1932 |title=The German Ideology |title-link=The German Ideology}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1956 |editor-last=Engels |editor-first=Friedrich |editor-link=Friedrich Engels |title=Capital: Critique of Political Economy |volume=II: The Process of Circulation of Capital |edition=2nd |translator-last=Lasker |translator-first=I. |location=Moscow |publisher=Progress Publishers |title-link=Capital, Volume II}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1959 |title=Capital: Critique of Political Economy |volume=III: The Process of Capitalist Production as a Whole |title-link=Capital, Volume III}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1964 |editor-last=Hobsbawm |editor-first=E.&nbsp;J. |editor-link=Eric Hobsbawm |title=Pre-Capitalist Economic Formations |url=https://archive.org/details/precapitalisteco00marx |translator-last=Cohen |translator-first=Jack |location=London |publisher=[[Lawrence & Wishart]]}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1969 |chapter=[[ٿيسز آن فيورباخ]] |title=Marx/Engels Selected Works |location=Moscow |publisher=Progress Publishers |pages=13–15}} * {{cite book |contributor-last=Marx |contributor-first=Karl |contributor-link=Karl Marx |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |year=1977 |contribution=Preface |contribution-url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1859/critique-pol-economy/preface.htm |editor-last=Dobb |editor-first=Maurice |editor-link=Maurice Dobb |title=A Contribution to the Critique of Political Economy |translator-last=Ryazanskaya |translator-first=S.&nbsp;W. |location=Moscow |publisher=[[Progress Publishers]] |access-date=21 April 2018 |via=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |title-link=A Contribution to the Critique of Political Economy }} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |author-mask={{long dash}} |year=1993 |title=Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy |translator-last=Nicolaus |translator-first=Martin |location=London |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-044575-6 |title-link=Grundrisse}} * {{cite book |last=Meek |first=Ronald L. |author-link=Ronald L. Meek |year=1976 |title=Social Science and the Ignoble Savage |url=https://archive.org/details/socialscienceign0000rona |series=Cambridge Studies in the History and Theory of Politics |location=Cambridge, England |publisher=[[Cambridge University Press]]}} * {{cite book |last=Mehring |first=Franz |author-link=Franz Mehring |year=1975 |title=On Historical Materialism |url=https://www.marxists.org/archive/mehring/1893/histmat/index.htm |translator-last=Archer |translator-first=Bob |location=London |publisher=New Park Press |access-date=21 April 2018 |via=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] }}<br />مارڪس ۽ اينگلز جي همعصر ۽ دوست پاران پيش ڪيل تاريخي ماديت جو ڪلاسيڪي بيان. <!-- NNN --> * {{cite book |last=Nirenberg |first=David |author-link=David Nirenberg |year=2013 |title=Anti-Judaism: The Western Tradition |title-link=David Nirenberg#Anti-Judaism: The Western Tradition |location=New York |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-34791-3}} * {{cite book |last=Novack |first=George |author-link=George Novack |year=2002 |title=Understanding History: Marxist Essays |url=https://www.marxists.org/archive/novack/works/history/index.htm |location=Chippendale, New South Wales |publisher=Resistance Books |isbn=978-1-876646-23-3 |access-date=21 April 2018 |via=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] }}<br />تاريخ جي مسئلن بابت ٽراٽسڪيوادي تشريحون. * {{cite book |last=Nowak |first=Leszek |author-link=Leszek Nowak |title=Property and Power: Towards a Non-Marxian Historical Materialism}}<br />مارڪس جي منصوبي جي اسٽالن کانپوءِ واري غير مارڪسي تشريح پيش ڪرڻ جي ڪوشش. <!-- RRR --> * {{cite book |last=Rigby |first=S.&nbsp;H. |year=1998 |title=Marxism and History: A Critical Introduction |edition=2nd |location=Manchester |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5612-3}} <!-- SSS --> * {{cite book |last=Shaw |first=William H. |title=Marx's Theory of History}}<br />مختصر جائزو پيش ڪري ٿو. * {{cite journal |last=Seligman |first=Edwin R.&nbsp;A. |author-link=Edwin Robert Anderson Seligman |year=1901 |title=The Economic Interpretation of History |url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1901-12_16_4/page/612 |journal=Political Science Quarterly |volume=16 |number=4 |pages=612–640 |doi=10.2307/2140420 |jstor=2140420}} * {{cite book |last=Spirkin |first=Alexander |author-link=Alexander Spirkin |year=1990 |title=Fundamentals of Philosophy |url=https://archive.org/details/FundamentalsOfPhilosophy_913 |translator-last=Syrovatkin |translator-first=Sergei |location=Moscow |publisher=Progress Publishers |isbn=978-5-01-002582-3 |access-date=15 January 2011 }} * {{cite book |last=Stalin |first=Joseph |author-link=Joseph Stalin |title=Dialectical and Historical Materialism |title-link=Dialectical and Historical Materialism}}<br />اسٽالن وادي نظريي جو ڪلاسيڪي بيان. * {{cite book |last=Suchting |first=Wal |title=Marx: An Introduction}}<br />مختصر پر سٺو تعارف شامل آهي. * {{cite magazine |year=1979 |title=The Materialist Conception of History |url=https://www.worldsocialism.org/spgb/education/study-guides/materialist-conception-history |magazine=Education Bulletin |issue=1 |access-date=21 April 2018 }} <!-- TTT --> * {{cite book |last=Thompson |first=E. P. |author-link=E. P. Thompson |title=The Poverty of Theory}}<br />تاريخ تي نظرين کي، جيڪي عملي تاريخ جو مطالعو نٿا ڪن، سخت تنقيد جو نشانو بڻائي ٿو. * {{cite journal |last=Thompson |first=E.&nbsp;P. |author-link=E. P. Thompson |author-mask={{long dash}} |year=1965 |title=The Peculiarities of the English |url=https://www.socialistregister.com/index.php/srv/article/view/5963 |journal=Socialist Register |volume=2 |pages=311–362 |access-date=21 April 2018 }} <!-- WWW --> * {{cite book |last=Wetter |first=Gustav A. |title=Dialectical Materialism: a Historical and Systematic Survey of Philosophy in the Soviet Union}}<br />متبادل جائزو. * {{cite book |last=Witt-Hansen |first=Johan |title=Historical Materialism: The Method, The Theories|year=1961 |url=https://archive.org/details/historicalmateri0000witt }}<br />تاريخي ماديت کي هڪ طريقيڪار ۽ ''Das Kapital'' کي ان طريقيڪار جي عملي اطلاق طور ڏسي ٿو. * {{cite book |last=Wood |first=Allen W. |author-link=Allen W. Wood |year=2004 |title=Karl Marx |url=https://archive.org/details/karlmarx0000wood_z2e1 |edition=2nd |series=Arguments of the Philosophers |location=Abingdon, England |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-31697-2}}<br />انهن غلط تشريحن جو جائزو وٺي ٿو، جن ۾ لينن پاران "تاريخي ماديت" واري اصطلاح کي مارڪس جي فڪر جي جاءِ تي استعمال ڪرڻ به شامل آهي. {{refend}} {{Marxist and communist phraseology}} {{Historiography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:تاريخي ماديت}} [[زمرو:تاريخي ماديت| ]] [[زمرو:سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي جو نظريو]] [[زمرو:مارڪسزم]] [[زمرو:مارڪسي نظريو]] [[زمرو:ماديت ۽ مارڪسزم]] == حوالا == {{حوالا}} s4j2g0vncussj5euu59gk0mvljhtuy3 0 29199 409306 285910 2026-08-31T21:14:32Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[هوجمالو]] to [[هو جمالو]] 409306 wikitext text/x-wiki #چوريو [[هو جمالو]] bl9omcmao6qd3vrh65ulu8y9dvyi0cb 0 30976 409289 297156 2026-08-31T16:42:36Z Asadpg 5130 409289 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = ڪوٽ ڏيجي قلعو | native_name = | native_language = | other_name = | image = Detail of Kot Diji Fort.jpg | caption =ڪوٽ ڏيجي جو قلعو جيڪو [[ڪوٽ ڏيجي]] شھر جي لڳ واقع آهي | type = | locmapin = Sindh#Pakistan | coordinates ={{coord|27.3450794|68.7062835|display=inline,title}} | etymology = | location =[[خيرپور ضلعو]] | nearest_city =[[ڪوٽ ڏيجي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = | elevation = | height = | beginning_label = | beginning_date = 1785 | formed = | founded = | founder = مير سھراب خان ٽالپر | built = 1795 [[Common Era|C.E.]] | built_for = دفاع | original_use = | demolished = | rebuilt = | restored = | restored_by = | current_use = | architect = | sculptor = | architecture = | visitors_num = | visitors_year = | visitors_ref = | governing_body = | owner = | year of event = | events = | website = | designation1 = | designation1_offname = | designation1_date = | designation1_number = | designation2 = | designation2_offname = | designation2_date = | designation2_number = }} '''ڪوٽ ڏيجيءَ جو قلعو'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Kot Digi Fort}} . رياست خيرپور جي پهرين حڪمران مير سهراب خان پنهنجي رياست جي حدن جي حفاظت خاطر ڪجهه قلعا تعمير ڪرايا، جن مان ٿر جي علائقي ۾ ”امام ڳڙهه“، جوڌپور جيسلمير جي دنگ تي ”شاهه ڳڙهه“ ۽ ”قلعه احمدآباد“ نالي ڪوٽڏجي ۾ ٺهرايائين. [[فائل:Kot_Diji_Fort_by_smn-.JPG|thumb|400px]] ”ڪوٽڏيجيءَ جو قلعو“ خيرپرو ميرس شهر کان 20 ڪلو ميٽر جي مفاصلي تي ڏکڻ طرف قومي شاهراهه يعني پشاور ڪراچي روڊ لڳ هڪ ننڍڙي ٽڪري تي جُڙيل آهي. هي قلعو، جنهن جي ڊيگهه… 5 فوٽ، ويڪر… 3 فوٽ ۽ اوچائي زمين کان 70 فوٽ آهي، سو سنهين پڪين سِرُن سان 1797ع ۾ مير سهراب خان جي وزير تعميرات سرائي محمد صالح زهري بلوچ جي نگراني هيٺ ٺهيو.<ref name="الطاف">مضمون:ڪوٽ ڏجيءَ جو قلعو؛ ليکڪ: الطاف ”اثيم“؛ رسالي جو نالو ؛ مهراڻ 1986ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 35 نمبر 3- 1986ع ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> سنڌ جو هڪ دفاعي قلعو هو. هن قلعي کي اهڙي نموني اَڏيو ويو هو ته جيڪڏهن ڪو دشمن لشڪر هن قلعي تي حملو ڪري، فتح به ڪرڻ گهري ته ان کي اهڙي ڪوشش ڪرڻ تي ڏاڍين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پوي. ڪوٽ ڏجي قلعي جي مُکيه دروازي تي لڳل تختيءَ تي ان جي اڏجڻ جو سال 1795ع لکيل آهي، پر ڪجهه ڪتابن ۾ هن قلعي جي اڏجڻ جو سال 1797ع به لکيل آهي. پر هن قلعي جي اڏجڻ جي شروعات 1785ع ۾ ٿي هئي.<ref name = " ڊان "/> هالاڻيءَ جي جنگ کان پوءِ ڪلهوڙا گهراڻي جي حڪومت جو خاتمو ٿيو. ان جنگ ۾ مير سهراب خان ٽالپر (Mir Suhrab Khan Talpur) ڏاڍو اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ جنگ ۾ فاتح تي اڀريو. پر مير سهراب خان ڪنهن جي ماتحت رهڻ جي بدرآن پنهنجو تخت خيرپور ۾ اڏائڻ جو فيصلو ڪيو. جنهن کي مير فتح علي خان 1793ع ۾ خودمختيار حڪومت طور مڃيو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ پرنسلي رياست خيرپور 1954ع ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿي<ref name = "ڊان "/>. == قلعي ٺاهڻ جو مقصد == هي قلعو خالص فوجي، دفاعي ۽ انتظامي مقصدن لاءِ مخصوص ڪيو ويو. هڪ ”نواب“ جي نگراني هيٺ 500 سپاهين جو دستو 100 توپن سميت تعينات ڪيو ويو ۽ اهو سلسلو گهاٽي واڌي سان سن 1843ع تائين جاري رهيو. رياست خيرپور جو انگريزن جو طفيلي بنجڻ بعد مير علي مراد خان هن قلعي کي ”جيل خاني“ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. هن قلعي جي اهميت ۽ حيثيت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته سرچارلس نيپئر ۽ مير علي مراد خان جو قلعي ۾ اندر داخل ٿيڻ تي وڏو تڪرار هليو ۽ قلعي جي ٻاهران ”فيص باغ“ جي نالي سان هڪ سهڻو باغيچو رکرايو ويو هو، جنهن ۾ ئي مير صاحب ٻاهران آيل مهمانن سان ملاقات ڪندو هو ۽ قلعه اندر کين وٺي ئي ڪونه ويندا هئا<ref name = " الطاف "/>. == بناوٽ == قلعي ۾ داخل ٿيڻ واري شاهي دروازي ۾ وڏيون وڏيون چنهبدار ڪليون لڳل آهن ته جيڪڏهن ڪو حملو ڪندڙ ڪاهه ڪري اچي ته انهن ڪلين سان ٽڪرائجي زخمي ٿي پوي ۽ ان لاءِ اڳتي وڌڻ ڏکيو ٿي پوي. هن قلعي ۾ شاهي در کان سواءِ ٻه ٻيا به دروازا آهن<ref name = "ڊان "/>. جيئن جيئن اوهان هن قلعي ۾ اڳيان وڌندا ويندا، تيئن تيئن هن قلعي جي اوچائي وڌڻ لڳي ٿي ۽ مختلف ڏاڪڻون، جيل جون ڪال ڪوٺڙيون، حوض، حرم، تخت ۽ ٻيا هنڌ آڏو ايندا وڃن ٿا. هن قلعي ۾ هڪ کوهه به آهي. قلعي ۾ ڪل پنجاهه بُرج آهن<ref name = " ڊان "/>. قلعي ۾ هڪ وڏو حوض پڻ آهي. حوض جي اونهائي 12 فوٽ ۽ ڊيگهه 37 فوٽ ۽ ويڪر 22 فوٽ آهي. شاهي خاندان مٿيئن حصي ۾ رهندو هو. ان کان سواءِ بارود خانو ۽ لشڪرين جي رهڻ جو بندوبست به مٿيئن حصو ۾ هو<ref name = "ڊان "/> هن قلعي جون ڀتيون بچاءُ جي حڪمت عمليءَ تحت ٺهيل آهن. ظاهري طور تي هڪ ڀت نظر ايندڙ اصل ۾ ٻه ڀتيون آهن. هڪ ڀت قلعي جي ٻاهرين ڀت آهي ته ٻي ڀت وري وچم خالي جڳهه ڇڏي ٺاهيل آهي ته جيئن بچاءُ مضبوط کان مضبوط هجي. قلعي جي هڙني برجن تي توبون لڳل هيون، جيڪي ڪنهن به حملي ڪندڙ کي نشانو بڻائڻ جي صلاحيت رکنديون هيون، ان کان سواءِ انهن مورچن ذريعي سپاهي نگراني پڻ ڪندا هئا<ref name = " ڊان "/> ڪوٽ ڏيجيءَ جي قلعي جي برجن تي رکيل توبن مان اڄ اُتي ڪا هڪ توب به موجود ڪونهي. ڇو جو جڏهن ثقافت کاتو وفاق جي هيٺ هو، تڏهن اهي سڀ جو سڀ توبون ٻيون تاريخي شيون، پنجاب ڏانهن موڪلي ڇڏيون ويون. جڏهن ته قديم آثارن مان ملڻ وارين شين کي ان علائقي ۾ رکڻ ضروري هوندو آهي<ref name = " ڊان"/>. 1843ع ۾ جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن برطانوي فوج ڪجهه وقت لاءِ هن قلعي ۾ پنهنجي ڇانوڻي ٺاهي هئي.<ref name="ڊان">[http://www.dawnnews.tv/news/1041541 قلعہ کوٹ ڈجی: جو ناقابل تسخیر تھا - Opinions - Dawn News<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Kot_Diji Kot Diji - Wikipedia<!-- Bot generated title -->]</ref> قلعي جي رهائشي علائقي تائين پهچڻ لاءِ ٽن وڏن دروازن کان گذري اچڻو پوي ٿو. اِهي ٽئي دروازا نهايت مضبوط ڪاٺ جا ٺهيل آهن، جن کي هاٿين جي حملي کان بچاءَ لاءِ ٿلها نوڪدار لوها ڪِلَ پڻ لڳل آهن. پهريون ۽ مکيه دروازو 15 فوٽ 9 انچ ڊگهو ۽ 10 فوٽ وڪيرو آهي، منجهس 234 لوها ڪل لڳل آهن ۽ دروازي مٿان چڙهڻ لاءِ پاسي کان هڪ ڏاڪڻ ٺاهي وئي آهي، جنهن کي 39 ڏاڪا آهن. ان بعد هڪ وڏي چاڙهي چڙهي موڙ ڪاٽي مٿي اچبو ته ٻيو وڏو دروازو آهي. هن کي 208 لوها ڪل لڳل آهن ۽ سندس اوچائي 13 فوٽ آهي. پاسي واري ڏاڪڻ کي 30 ڏاڪا اٿس. اهو دروازو پار ڪري ٿورو اڳڀرو هلبو ته قلعي جو ٽيون ۽ آخري دروازو آهي. هن کي 177 لوها ڪل لڳل آهن. دروازي ٻاهران ساڄي پاسي توپن جي گولن رکڻ جون جايون ٺهيل آهن، جن کي سنهيون لوهيون ڄاريون ڏنل آهن. توپ گولن جو هڪ چڱو خاصو تعداد اتي موجود هو، مگر ”سچل سيمينار“ (1982ع) جي موقعي تي گولا ٻاهر ڪڍيا ويا ته وري واپس ڪونه آندائون. هن دروازي مٿان انگريزيءَ ۾ هيءُ اکر لکيل آهن<ref name = " الطاف "/>:<br> {{quote| "Abondon hope, all ye who enter here". (يعني: ”جيڪو اندر داخل ٿئي، سو سڀ لاڳاپا لاهي.“)|}} هي آخري دروازو اڪري اچڻ بعد جڏهن سامهون ميدان ۾ پهچبو ته هڪ ڪمري نما جاءِ تي نظر پوندي، جنهن کي ڇت نه آهي. ديوار ۾ 150 جارا رکيل آهن. اها جاءِ ڪنهن وقت (Lamp Godown) يعني ڏيئن رکڻ جي جاءِ هئي. بتيون ۽ ڏيئا صاف ڪري تيل ۽ وٽيون وجهي فوجي بيرڪن ۽ رهائشگاهن تي اتان ئي پهچايا ويندا هئا<ref name = " الطاف "/>. بتي گودام وٽ بيهي کاٻي نهار ڪبي ته اڇو هڪ حوض ڏسڻ ۾ ايندو. هن حوض جي اونهائي 12 فوٽ، ڊيگهه 37 فوٽ ۽ ويڪر 22 فوٽ آهي. کيس ڍڪڻ لاءِ ڇت يا ڇپرو به ڪنهن وقت هوندو هو، مگر اڄ ان جا نشان فقط ٻه ٺُلهه اندر موجود آهن. هي حوض قلعي اندر رهندڙ ماڻهن کي پاڻي پهچائڻ يا ذخيرو ڪرڻ لاءِ جوڙايو ويو هو. ٻاهران ڪا نهر يا نئن قلعي اندر ڪانه ٿي پهچي، تنهن ڪري چئي سگهبو ته قلعي ۾ موجود کوهه يا ڀرپاسي وارن کوهن مان مشڪن ذريعي پاڻي ڀريو ويندو هو. حوض ۾ هيٺ لهڻ لاءِ هڪ ڏاڪڻ به آهي، جنهن جا 13 ڏاڪا آهن. هن جي صفائي يا گندي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ اندرئون اندر ڪابه نالي ڪانه ٿي نڪري، شايد فالتو پاڻي ڪنهن ٿانو ذريعي نيڪال ڪيو ويندو هو. قلعي جي چوڌاري توپن رکڻ يا محافظن بيهارڻ لاءِ برج رکيا ويا آهن، جن جي ويڪر 11 فوٽ 2 انچ آهي. اهڙيءَ طرح حوض کان اولهه پاسي جيڪي به برج آهن، تن تي پنهنجي وقت جون مشهور ميراڻيون توپون ”صفاً صفا“ ۽ ”ملڪ ميدان“ رکيل هيون<ref name = " الطاف "/>. حوض جي اوڀر ۾ هڪ برج اندر ڏاڪڻ ذريعي چڙهي وڃبو ته منجهس نهايت خوبصورت رنگين گلڪاريءَ جو ڪم ٿيل نظر ايندو. مٿي پهچبو ته کليل صحن آهي ۽ ڀر ۾ رهائشي ڪمري جا بچيل آثار. هي هنڌ نواب يا سپهه سالار جي رهڻ جو هو ۽ اهو برج ”فتح برج“ (Victory Bastion) هو، يعني قلعي جي فتح جي حالت ۾ فاتح فوج پنهنجو جهنڊو انهيءَ تي چاڙهي ها. موجوده وقت ۾ هن هنڌ بيهي ڀرپاسي جي باغات ۽ سرسبز شاداب ميدانن جو من موهيندڙ نظارو ڪرڻ ۾ اچي ٿو<ref name = " الطاف "/>. ٽئين مکيه دروازي جي ساڄي يا اتر پاسي ٿورو اڳڀرو هلبو ته مير صاحبن جي قديم رهائشگاهه يا حرم آهي. هن حرم جون ٻاهريون ديواريون ۽ بورچيخاني وارو حصو ڪچو ٺهيل آهي، باقي رهائشگاهه مغليه طرز تي ڪاٺ جي ڪم ۽ در و ديوار تي دلڪش گلڪاري ٿيل آهي. هن کي تاڪن وارا دروازا ڪونه آهن، بلڪ ونگن يا ڪمانن تي دروازا آهن، جيڪي قيمتي ريشمي پردن يا چکن سان بند ڪيا ويندا هئا. هن رهائشگاهه جي ڊيگهه 40 فوٽ، ويڪر 20 فوٽ آهي. ڪن زباني روايتن موجب رياست جو خزانو پڻ هتي ئي رکيو ويندو هو. حرم جي ٻاهران کليل ميدان آهي، جنهن جي وچ تي هڪ ٿلهو ٺهيل آهي. هي ٿلهو ڪچهري، سماع جي محفلن ۽ ڪن روايتن موجب سلاميءَ جي چبوتري طور ڪتب ايندو هو. حرم کان اڳڀرو اتر پاسي قلعي جي آخري ڇيڙي تي واليء رياست جو پٿر مان ٺهيل خوبصورت تخت گاهه آهي. مير صاحب عيد برات، ڪنهن وڏي ڏينهن يا خوشيءَ جي موقعي تي رعيت کي شرف ديدار بخشيندو هو يا اهم پاليسي فيصلن جو اعلان اتي ويهي ڪندو هو. هن تخت گاهه جي ڀرسان يعني اولهه ــ اتر جي ڪنڊ تي مشهور ۽ هن قلعي جي وڏي ۾ وڏي توپ ”مريم“ رکيل هئي. (هاڻي قومي شاهراهه تي خيرپور پوليس لائين آڏو رکيل آهي) ۽ اولهه پاسي ”شيدياڻي“ توپ رکيل هئي<ref name = " الطاف "/>. ميرن جي حرم جي سامهون وارو حصو جنم ٽيپ يا عمر قيد جي سزا وارن قيدين لاءِ ”جيل خاني“ ۾ تبديل ڪيو ويو. هيءَ بيرڪ، جنهن جي ڊيگهه 138 فوٽ ۽ ويڪر 9 فوٽ آهي، سا نهايت اونداهي آهي. مٿان هڪ سوراخ اٿس. قيدين کي کاڌو پيتو اُتان ئي اڇلائي ڏنو ويندو هو. هي جيل خانو پنهنجي دور جو سخت ترين بندي خانو شمار ٿيندو هو، جتي ڏيهين کان علاوه ٻين رياستن جا پرڏيهي پر خطرناڪ قيدي پڻ رکيا ويا. زمين کان 70 فوٽ اوچائي، توپن ۽ محافظن جي موجودگي، ٽن دروازن جي هجڻ سبب قيدي جيئري ئي موت سان سمجهوتو ڪري ڇڏيندا هئا.. تنهن هوندي به سن 1882ع ۾ جنم ٽيپ وارن قيدين قلعي اندر بغاوت ڪرڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. پنهنجون ڪڙيون ڪڍي توپن تي قبضو ڪري گولا وسايا، جنهن سبب گهڻو جاني نقصان ٿيو آخر وڏي ڪوشش بعد اها بغاوت ناڪام بڻائي وئي<ref name = " الطاف "/>. جيستائين قلعي جي طرز تعمير ۽ فني مهارت جو تعلق آهي ته هن قلعي جي تعمير ۾ ڪروڙن جي تعداد ۾ سرون صرف ٿيون آهن. جنهن ٽڪريءَ تي هيءُ ٺاهيو ويو آهي، سا سڌائيءَ تي آهي، جنهن تي لهڻ يا چڙهڻ نهايت مشڪل آهي. دروازا وراڻن ۾ رکيا ويا آهن ته جيئن هاٿين يا حملي آورن جو زور سنئون سڌو نه لڳي سگهي. برسات جي پاڻيءَ جي نيڪال جو جوڳو بندوبست رکيو ويو آهي. چوڌاري بيرڪن کي ٿڌي رکڻ لاءِ هوادانن جو انتظام آهي. پنجاهه فوٽ جي مٿاهينءَ تي سولائي سان پهچائڻ لاءِ سر جو وزن ۽ ماپ مناسب رکيا ويا آهن. يعني ساڍا ڏهه انچ ڊگهي ۽ ست انچ ويڪري ۽ هڪ انچ ٿُلهي. قلعي جي سونهن سوڀا ۾ اضافي لاءِ ڪونگرا ۽ سِرُن جي سٽاءَ سان سهڻيون ڊزائنون ڀتين تي رکيون ويون آهن<ref name = "الطاف "/>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:فن تعمير]] {{سنڌ جا ثقافتي ورثو مقام|state=autocollapse}} [[زمرو:سنڌ ۾ قلعا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]] [[زمرو:سنڌ ۾ گهمڻ جون جايون]] ciwohhkanuw1gnou66iic34qscepp8x 14 42988 409340 120632 2026-09-01T05:59:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 409340 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 0 46380 409305 243670 2026-08-31T21:14:22Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[هوجمالو]] to [[هو جمالو]] 409305 wikitext text/x-wiki #چوريو [[هو جمالو]] bl9omcmao6qd3vrh65ulu8y9dvyi0cb 14 59182 409341 395556 2026-09-01T06:00:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 409341 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1940ع جا واقعا]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] j8lx04od60vi3a54sckr65ei4w5hrfl 0 62526 409298 409018 2026-08-31T21:05:16Z CommonsDelinker 103 Replacing Diagram_of_Marx's_Theory_of_Value.svg with [[File:Marx's_Theory_of_Value.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Consistency). 409298 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪارل مارڪس جو ٽن جلدن تي مشتمل ڪتاب (1867ع–1894ع)}} {{Infobox book | name = سرمايو | image = Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg | alt = | caption = پهرئين جلد جي پهرين جرمن ڇاپي (1867ع) جو عنواني صفحو | author = [[ڪارل مارڪس]] | title_orig = ڊاس ڪاپيٽال، ڪريٽيڪ ڊيئر پوليٽيشن اوئڪونومي | orig_lang_code = de | translator = | country = [[هيمبرگ]]، جرمني | language = جرمن | subjects = {{hlist|[[سياسي معيشت تي تنقيد]]|[[سرمائيداري]]}} | publisher = Otto Meissner | published = {{hlist|1867|1885|1894}} | english_pub_date = {{hlist|1887|1907|1909}} | media_type = | oclc = | congress = | dewey = | notes = ٻيون ۽ ٽيون جلد [[فريڊرڪ اينگلس]] مارڪس جي وفات کان پوءِ ايڊٽ ڪري شايع ڪيا. | wikisource = Das Kapital (Moore, 1906) }} '''''سرمايو: سياسي معيشت تي هڪ تنقيد''''' (ڊاس ڪاپيٽال، ڪريٽيڪ ڊيئر پوليٽيشن اوئڪونومي)، جيڪو عام طور ''' Das Kapital (ڊاس ڪاپيٽال)''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪارل مارڪس]] جو [[مارڪسزم|مارڪسسٽ]] نظريي بابت بنيادي ۽ اهم ڪتاب آهي. هي سندس شاهڪار تصنيف آهي، جنهن ۾ [[سياسي معيشت]] جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد [[سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار]] جي بنيادي معاشي قانونن ۽ لاڙن کي ظاهر ڪرڻ آهي. ''سرمايو'' ٽن جلدن تي مشتمل آهي، جن مان صرف پهريون جلد مارڪس جي حياتيءَ ۾ 1867ع ۾ شايع ٿيو؛ باقي ٻه جلد سندس مسودن مان سندس ساٿي [[فريڊرش اينگلس]] ترتيب ڏئي ترتيبوار 1885ع ۽ 1894ع ۾ شايع ڪيا. ''سرمايو'' جو مرڪزي دليل اهو آهي ته سرمائيداري نظام جي محرڪ قوت [[محنت جو استحصال]] آهي، جنهن ۾ مزدورن جي بنا اجرت واري محنت [[اضافي قدر]] ۽ [[منافعو|منافعي]] جو بنيادي سرچشمو بڻجي ٿي. [[جنس (معاشيات)|جنس]] (ڪموڊٽي) جي تجزيي کان شروعات ڪندي، مارڪس دليل ڏئي ٿو ته سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار هڪ تاريخي طور مخصوص نظام آهي، جنهن ۾ سماجي لاڳاپا جنس جي ڏي وٺ وسيلي قائم ٿين ٿا. هو [[قدر جو محنتي نظريو]] پيش ڪري ٿو، جنهن موجب ڪنهن جنس جي معاشي قدر جو دارومدار ان جي پيداوار لاءِ گهربل [[سماجي طور ضروري محنت جو وقت]] تي هوندو آهي. هن نظام ۾ مزدور جي [[محنت جي قوت]] هڪ جنس طور وڪرو ٿئي ٿي، پر ان جي [[استعمالي قدر]]—يعني نئون قدر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت—ان جي [[مٽاسٽا واري قدر]] (يعني [[اجرت]]) کان وڌيڪ هوندي آهي، جنهن سبب سرمائيدار اضافي قدر حاصل ڪرڻ جي قابل ٿيندو آهي. اهو عمل [[سرمائي جي گڏ ٿيڻ]] کي هٿي ڏئي ٿو، جيڪو اڳتي هلي ٽيڪنالاجيءَ ۾ تبديلي، [[مزدورن جي ذخيرائي فوج]] جي قيام، ۽ ڊگهي مدي ۾ [[منافعي جي شرح ۾ گهٽتائي جي رجحان]] کي جنم ڏئي ٿو، جنهن سان معاشي بحران ۽ [[طبقاتي جدوجهد]] وڌيڪ شدت اختيار ڪن ٿا. پنهنجي تنقيد جي تعمير دوران مارڪس ٽن وڏين فڪري روايتن کي گڏ ڪري انهن تي تنقيد ڪئي: [[آدم سمٿ]] ۽ [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] جهڙن مفڪرن جي [[ڪلاسيڪي سياسي معيشت]]، [[جارج ولھيلم فريڊرڪ هيگل]] جي [[جرمن مثاليت پسند فلسفو|جرمن مثاليت پسند فلسفي]]، ۽ [[فرانسيسي سوشلسٽ فڪر]]. سندس [[جدليات]]ي طريقو سرمائيداري جي اندروني تضادن ۽ ان جي تاريخي عارضي حيثيت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اختيار ڪيو ويو. هن ڪتاب جو هڪ اهم موضوع [[جنسي بت پرستي]] (ڪموڊٽي فيٽشزم) آهي، يعني اهو عمل جنهن ۾ پيداوار جا سماجي لاڳاپا لڪي وڃن ٿا ۽ شين جي وچ ۾ لاڳاپا فطري ۽ خودمختيار نظر اچن ٿا. پهريون جلد پيداوار جي عمل تي، ٻيو جلد سرمائي جي گردش تي، ۽ ٽيون جلد سرمائيداري نظام کي مجموعي طور بيان ڪري ٿو، جتي اضافي قدر جي منافعي، [[وياج]] ۽ [[زميني ڀاڙو|زميني ڀاڙي]] ۾ ورهاست جو جائزو ورتو ويو آهي. ''سرمايو'' سماجي سائنسن جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين تصنيفن مان هڪ آهي. ان جو تجزيو عالمي [[پورهيت تحريڪ]]، سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياسي پارٽين، ۽ ڪيترين ئي علمي شاخن، جهڙوڪ سماجيات، سياسيات ۽ فلسفي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو. هي ڪتاب اڄ به [[مارڪسي معاشيات]] جو مرڪزي متن آهي ۽ [[مغربي مارڪسزم]]، [[تنقيدي نظريو]] ۽ [[ثقافتي اڀياس]] تي گهرو اثر ڇڏي چڪو آهي. اشاعت کان وٺي هن ڪتاب تي وڏي پيماني تي بحث ۽ تنقيد ٿيندي رهي آهي، خاص طور ان جي قدر جي محنتي نظريي، سرمائيداري جي مستقبل بابت پيشنگوين، ۽ ويهين صديءَ جي [[ڪميونسٽ رياست]]ن سان ان جي لاڳاپي جي حوالي سان. == پسمنظر ۽ اثر == {{Multiple image | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Adam Smith The Muir portrait.jpg | caption1 = [[آدم سمٿ]] | image2 = Portrait of David Ricardo by Thomas Phillips.jpg | caption2 = [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] | image3 = Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg | caption3 = [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] | image4 = Portrait de Claude-Henri de Rouvroy, comte de Saint-Simon.jpg | caption4 = [[هينري ڊي سينٽ سائمن]] }} [[ڪارل مارڪس]] جو ''سرمايو'' سندس ان سڄي حياتيءَ تي پکڙيل علمي منصوبي جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد [[سياسي معيشت تي تنقيد]] جي هڪ جامع صورت پيش ڪرڻ هو.{{sfn|Heinrich|2012|p=9}} هي ڪتاب ٽن وڏين فڪري ۽ سياسي روايتن—[[ڪلاسيڪي سياسي معيشت]]، [[جرمن فلسفو|جرمن تنقيدي فلسفو]]، ۽ [[خيالي سوشلزم]]—جو امتزاج ۽ تنقيدي جائزو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=16}} مارڪس سترهين صديءَ کان وٺي اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تائين جي ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي مفڪرن جو نهايت گهرو مطالعو ڪيو.{{sfn|Harvey|2018|pp=16–17}} انهن ۾ برطانوي مفڪر [[وليم پيٽي]]، [[جان لاڪ]]، [[ٿامس هابز]]، [[ڊيوڊ هيوم]]، [[جيمس اسٽيورٽ]]، [[آدم سمٿ]]، [[ٿامس رابرٽ مالٿس]] ۽ [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] شامل هئا.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=16–17|2a1=Otani|2y=2018|2p=5}} هن فرانسيسي [[فزيوڪريسي|فزيوڪريٽ]] مفڪرن، جهڙوڪ [[فرانسوا ڪيني]] ۽ [[آن روبير جيڪ ٽرگو]]، سان گڏ بعد وارن معاشيات دانن [[جين شارل ليونار ڊي سيسمونڊي]] ۽ [[جين-باپتيسٽ سي]] جي خيالن جو پڻ جائزو ورتو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=16–17|2a1=Otani|2y=2018|2p=4}} انهن مفڪرن بابت سندس تفصيلي نوٽس، جيڪي ''[[اضافي قدر جا نظريا]]'' جي نالي سان شايع ٿيا، ڏيکارين ٿا ته هو سندن دليلن کي ڪيئن تنقيدي انداز سان پرکيندو هو: جتي مناسب هوندو هو اتي سندن بصيرتن کي قبول ڪندو هو، ۽ جتي خاميون يا تضاد ڏسندو هو اتي انهن کي ظاهر ڪري سندن نظرين کي نئين صورت ڏيندو هو.{{sfn|Harvey|2018|p=17}} سندس تنقيد رڳو مخصوص معاشي نظرين تائين محدود نه هئي، پر هن سياسي معيشت جي سموري شعبي جي بنيادي درجابندين ۽ مفروضن کي چئلينج ڪيو، يعني انهن سوالن کي به، جيڪي اهو علم پاڻ اٿاريندو هو، ۽ انهن ڳالهين کي به، جن کي هو بنا دليل پاڻمرادو صحيح سمجهندو هو.{{sfn|Heinrich|2012|pp=33–34}} مارڪس خاص طور [[محنت]] بابت پنهنجي نقطه نظر کي ڪلاسيڪي سياسي معيشت کان الڳ رکيو؛ جتي [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] محنت کي تاريخ کان مٿانهون دولت جو سرچشمو سمجهندو هو، اتي مارڪس محنت کي هڪ تاريخي طور مخصوص سماجي صورت ([[تجريدي محنت]]) طور بيان ڪيو، جيڪا رڳو سرمائيداري نظام سان وابسته آهي.{{sfn|Postone|1993|pp=54–56}} فلسفياتي فڪر، جنهن جي شروعات [[قديم يوناني فلسفو|يوناني فلسفي]] سان ٿي، مارڪس جي فڪري تعمير جو ٻيو اهم بنياد هو. (مارڪس پنهنجو ڊاڪٽري مقالو [[ايپيڪورس]] تي لکيو هو ۽ [[ارسطو]] جي فلسفي کان به چڱيءَ طرح واقف هو.){{sfn|Harvey|2018|p=17}} هن جرمن فلسفي جي روايت، خاص طور [[باروخ اسپينوزا]]، [[گوٽفريڊ ولهيلم لائپنز]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]] ۽ سڀ کان وڌيڪ [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي فڪر جو تفصيلي مطالعو ڪيو.{{sfn|Harvey|2018|p=17}} 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[نوجوان هيگلي]]ن پاران پيدا ڪيل تنقيدي فضا ۽ [[لودوگ فوئرباخ]] جهڙن مفڪرن سان سندس فڪري لاڳاپن سندس شروعاتي فڪر کي گهرو اثر ڏنو.{{sfn|Heinrich|2012|pp=21–22}} هيگل کان مارڪس [[جدليات]] جو طريقو اختيار ڪيو، پر ان کي نئين معنيٰ ڏني؛ اهو اهڙو طريقو هو، جنهن ذريعي حرڪت، تبديلي ۽ تضاد جي عمل کي سمجهي سگهجي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=23}} [[لودوگ فوئرباخ]] جي [[ماديت]] کان متاثر ٿي، هن هيگلي [[مثاليت]] کان الڳ ٿي اهو دليل ڏنو ته سماجي شعور مادي حالتن جو نتيجو هوندو آهي، نه ته مادي حالتون سماجي شعور جو نتيجو.{{sfn|Fine|Saad-Filho|2016|pp=2–3}} جدليات ۽ [[تاريخي ماديت|تاريخ جي ماديت پسند تشريح]] جي هن امتزاج کي مارڪس پنهنجي فڪري طريقي جو بنيادي ستون بڻايو.{{sfn|Fine|Saad-Filho|2016|p=3}} ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته مارڪس جي پختي دور واري هيگل تي تنقيد رڳو هيگل جي مثاليت کي ماديت سان بدلائڻ نه هئي، بلڪه اهو ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي ته هيگل جي مثاليت پسند جدليات جو "عقلي جوهر"—يعني پاڻمرادو حرڪت ڪندڙ "[[موضوع ۽ معروض]]"—حقيقت ۾ سرمائي جي بيگانگي پيدا ڪندڙ سماجي بناوت آهي.{{sfn|Postone|1993|pp=75–77}} ٽيون وڏو اثر [[خيالي سوشلزم]] هو، جيڪو مارڪس جي دور ۾ بنيادي طور فرانسيسي هو، جيتوڻيڪ ان جا انگريزي پيش رو [[ٿامس مور]] ۽ [[رابرٽ اوون]] پڻ هئا.{{sfn|Harvey|2018|p=17}} [[هينري ڊي سينٽ سائمن]]، [[شارل فورييه]]، [[پئير-جوزف پرودون]]، [[ايتيئن ڪابي]] ۽ [[لوئي آگسٽ بلانڪي]] جهڙن مفڪرن 1830ع ۽ 1840ع واري ڏهاڪي ۾ خيالي سوشلزم جي زندهه فڪري روايت کي هٿي ڏني.{{sfn|Harvey|2018|p=18}} مارڪس خاص طور 1843ع کان 1844ع تائين پيرس ۾ رهائش دوران هن روايت کان چڱيءَ طرح واقف ٿيو.{{sfn|Fine|Saad-Filho|2016|p=8}} جيتوڻيڪ هن پاڻ کي ان خيالي سوشلزم کان الڳ رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن کي هو اهڙو سطحي نظريو سمجهندو هو جيڪو نئين سماج تائين پهچڻ جو عملي رستو پيش نه ڪندو هو، پر پنهنجي ڪيترن ئي دليلن ۾ هن انهن مفڪرن، خاص طور [[شارل فورييه]] ۽ [[پئير-جوزف پرودون]]، جي نظرين کي تنقيدي انداز ۾ رد ڪندي پنهنجو موقف واضح ڪيو.{{sfn|Harvey|2018|p=18}} سندس مقصد اهو هو ته جرمن تنقيدي فلسفي جي اوزارن جي مدد سان ڪلاسيڪي سياسي معيشت جو جائزو وٺي، ۽ ان ذريعي فرانسيسي خيالي سوشلزم جي امنگن کي واضح ڪندي، ان کي [[سائنسي سوشلزم]] جي صورت ۾ تبديل ڪيو وڃي.{{sfn|Harvey|2018|p=18}} == مارڪس جا مقصد ۽ طريقو == [[File:Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored & Adjusted (3x4 cropped).png|thumb|[[ڪارل مارڪس]]، 1875ع ۾. ''سرمايو'' سندس سڄي حياتيءَ تي پکڙيل [[سياسي معيشت تي تنقيد]] واري منصوبي جي تڪميل هو.]] ''سرمايو'' ۾ مارڪس جو بنيادي مقصد "جديد سماج جي معاشي حرڪت جي قانون کي بي نقاب ڪرڻ" هو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=12|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=31}} هن جو ارادو اهڙن مخصوص تاريخي قانونن کي ظاهر ڪرڻ هو، جيڪي [[سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار]] جي پيدائش، ارتقا ۽ زوال تي حڪمراني ڪن ٿا، نه ڪي اهڙن دائمي يا آفاقي معاشي قانونن کي ڳولڻ، جيڪي هر سماج تي هڪجهڙا لاڳو ٿين.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=12|2a1=Otani|2y=2018|2p=43}} مارڪس جي نظر ۾ ''سرمايو'' جو هڪ بنيادي اصول اهو آهي ته اهڙا آفاقي معاشي قانون موجود ئي ناهن؛ معاشي تنظيم جي هر مخصوص سماجي صورت جا پنهنجا الڳ معاشي قانون هوندا آهن.{{sfn|Mandel|1976|p=12}} هي رڳو علمي مشق نه هئي، بلڪه سندس ڪم [[تنقيدي نظريو]] ۽ سماج جي [[انقلابي سوشلزم|انقلابي تبديلي]] سان وابستگيءَ مان جنم ورتو هو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=16|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=1}} سندس مقصد مزدور تحريڪ لاءِ "سائنسي حقيقت جي پٿر جهڙي مضبوط بنياد" مهيا ڪرڻ هو، جنهن ذريعي سرمائيداري جي اندروني تضادن ۽ استحصالي نوعيت کي ظاهر ڪري سگهجي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=17|2a1=Heinrich|2y=2012|2pp=35–36}} انهيءَ بنياد تي ڪجهه شارح ''سرمايو'' کي صرف سائنسي تجزيو نه، پر هڪ سياسي هٿيار به سمجهن ٿا، جنهن جو مقصد [[طبقاتي جدوجهد]] جي حرڪت کي پورهيت طبقي جي نظرئي کان واضح ڪري مزدورن کي بين الاقواميت ۽ مزدور تحريڪ جي خيالن ڏانهن راغب ڪرڻ هو.{{sfnm|1a1=Cleaver|1y=2000|1pp=23, 30|2a1=Pelz|2y=2017|2p=36}} مارڪس، جيئن جرمن ٻئي ڇاپي جي مؤخره ۾ وضاحت ڪئي، ''سرمايو'' ۾ پيشڪش جو جيڪو طريقو اختيار ڪيو، اهو سندس تحقيق جي طريقي کان مختلف هو. تحقيق جي مرحلي ۾ هن موضوع سان لاڳاپيل مواد کي تفصيل سان گڏ ڪيو، ان جي ارتقا جي مختلف صورتن جو تجزيو ڪيو، ۽ انهن جي اندروني لاڳاپن کي ڳولي لڌو. ان سموري عمل کان پوءِ ئي "حقيقي حرڪت کي مناسب نموني پيش ڪرڻ" ممڪن ٿيو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=19|2a1=North|2y=2024|2p=xxxix|3a1=Mandel|3y=1976|3p=19|4a1=Heinrich|4y=2021|4p=50}} هي اهو عمل آهي، جنهن کي مارڪس "لهندڙ رستو" سڏي ٿو، جنهن ۾ معاشي زندگيءَ جي ظاهري ۽ الجهيل صورتن مان هلي سندن گهري بنيادي جوهر تائين پهچبو آهي. ان جي ابتڙ، پيشڪش جو طريقو "چڙهندڙ رستو" اختيار ڪري ٿو، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ تجريدي جوهر کان شروعات ڪري آهستي آهستي ظاهري صورتن کي واضح ڪيو وڃي ٿو ۽ آخرڪار وري حقيقي ۽ جامع سماجي ڪل تائين پهچجي ٿو.{{sfn|Otani|2018|pp=46–47}} انهيءَ ڪري ''سرمايو'' جي شروعات بنيادي تصورن—جهڙوڪ [[جنس (معاشيات)|جنس]]، [[قدر]] ۽ [[پئسو]]—سان ٿئي ٿي، جيڪي شروعاتي بابن ۾ ڪجهه حد تائين ''[[قبلي]]'' (''a priori'') انداز ۾ پيش ڪيا ويا آهن، جنهن سبب ڪتاب جي شروعاتي پڙهائي خاصي ڏکي محسوس ٿئي ٿي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=19–20|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=50}} مارڪس جو دليل سرن جي قطار وانگر سڌي ترتيب سان اڳتي نٿو وڌي، پر بصر وانگر آهستي آهستي کلندو وڃي ٿو؛ پهرين ظاهري صورتن کان شروعات ڪري تصوراتي مرڪز تائين پهچي ٿو، پوءِ وري اتان ٻاهر ڦهلجي ٿو، جتي هر نئون تصور اڳئين کان وڌيڪ مالا مال ۽ بامعنيٰ بڻجي وڃي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=20}} مارڪس جي طريقي جو هڪ اهم پهلو [[تجريد]] جو استعمال آهي. هن محسوس ڪيو ته سماجي سائنسون تجربگاهن ۾ ضابطي هيٺ تجربا نٿيون ڪري سگهن، تنهنڪري هن سرمائيداري جي بنيادي حرڪتن کي الڳ ڪري سمجهڻ لاءِ "تجريد جي قوت" استعمال ڪئي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=28|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=39}} سندس تجزيو سرمائيداراڻي طرزِ پيداوار کي ان جي "خالص" صورت ۾ ڏسي ٿو، جتي تاريخي اتفاقن يا مخصوص تجرباتي فرقن کان عارضي طور نظر هٽائي، بنيادي بناوتن ۽ رجحانن کي ظاهر ڪيو وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=31|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=40}} سندس طريقي ۾ ڪيترائي منفرد فڪري نمونا استعمال ٿين ٿا، جهڙوڪ واقعن کي ٻٽي يا متضاد صورتن ۾ سمجهڻ؛ "الٽجڻ" (eversion)، جنهن ۾ مختلف عنصر پنهنجو مرتبو مٽائي ڇڏين ٿا؛ ۽ تجريد ۽ شخصيت بخشي جا اهي عمل، جن جي ذريعي سماجي لاڳاپا مخصوص صورت اختيار ڪن ٿا.{{sfn|North|2024|pp=lii–lv}} [[جدليات]]ي طريقو مارڪس جي فڪري نظام جو مرڪزي حصو آهي، جيتوڻيڪ هن ان تي ڪڏهن به الڳ ڪتاب نه لکيو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=23|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=4|3a1=Mandel|3y=1976|3p=17}} هيگل کان ورتل، پر ماديت جي بنياد تي "سڌو بيهاريل"، مارڪس جي جدليات معاشي واقعن کي الڳ الڳ نه، پر سندن اندروني لاڳاپن ۾، هڪ اهڙي "گڏيل ڪل" جي صورت ۾ سمجهي ٿي، جيڪا هڪ غالب طرزِ پيداوار جي چوڌاري منظم هوندي آهي.{{sfnm|1a1=Fine|1a2=Saad-Filho|1y=2016|1p=4|2a1=Mandel|2y=1976|2pp=18–19}} ان جو مقصد "هر تاريخي طور ترقي يافته صورت کي هڪ وهندڙ، حرڪت ڪندڙ حالت ۾" سمجهڻ آهي، جيئن سماج جي "عارضي پهلو" کي انهن اندروني تضادن ذريعي سمجهي سگهجي، جيڪي ان جي ارتقا ۽ آخرڪار زوال جو سبب بڻجن ٿا.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=23|2a1=Mandel|2y=1976|2p=18}} جدليات جو هڪ بنيادي موضوع ڪنهن به شيءِ جي جوهر (يا مواد) ۽ ان جي ظاهري صورت (يا روپ) جي وچ ۾ فرق آهي؛ مثال طور، جنهن ريت [[اجرت]] محنت جي بنيادي استحصال کي لڪائي ڇڏي ٿي.{{sfn|Fine|Saad-Filho|2016|p=3}} مارڪس جي جدليات روايتي "ٿيسز، اينٽي ٿيسز ۽ سنٿيسز" وارو بند نظام نه آهي، بلڪه اها هڪ "وڌندڙ منطق" آهي، جنهن ۾ تضاد پاڻ نظام جي اندر موجود هوندا آهن ۽ دليل کي اڳتي وڌائيندا آهن، جنهن سان تضادن جي لڳاتار واڌ ظاهر ٿيندي رهي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=72}} ''سرمايو'' جي جدليات کي ڪجهه مفڪر تاريخ جي "فوق التاريخي" تصور تي تنقيد پڻ سمجهن ٿا؛ يعني مارڪس ڪنهن آفاقي تاريخي منطق بدران صرف سرمائيداراڻي سماجي نظام جي اندر موجود مخصوص رخ واري حرڪت کي سڃاڻي ٿو، جيڪا ان جي اندروني تضادن مان پيدا ٿئي ٿي.{{sfn|Postone|1993|pp=304–306}} [[File:The Path of Argument in Volume I of Marx's Capital.png|thumb|[[ڊيوڊ هاروي]] جي وضاحت مطابق ''سرمايو'' جي پهرين جلد ۾ بنيادي تصورن جي جدلياتي ارتقا.{{sfn|Harvey|2018|p=115}} مارڪس جو طريقو انهن اندروني تضادن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيڪي دليل کي اڳتي وڌائين ٿا.]] ڪيترن ئي پڙهندڙن کي ''سرمايو'' جي شروعات [[جنس (معاشيات)|جنس]] کان ڪرڻ ڪجهه من ماني محسوس ٿيندي آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=21}} مارڪس پاڻ به ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين انهيءَ سوال سان جهيڙيندو رهيو ته پنهنجي تنقيد جي شروعات ڪٿان ڪري.{{sfn|Harvey|2018|p=21}} سندس "لهندڙ طريقي"—يعني سڌي مشاهدي واري حقيقت کان بنيادي تصورن ڏانهن وڃڻ—هن کي جنس تائين پهچايو، ڇاڪاڻ⁠تہ سرمائيداراڻي سماج ۾ اها دولت جي سڀ کان ابتدائي صورت آهي ۽ پنهنجي اندر نظام جا سڀئي بنيادي تضاد ابتدائي صورت ۾ سموئي بيٺي آهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=20, 27|2a1=Mandel|2y=1976|2pp=13, 16}} هن شروعاتي نقطي کان، جيڪو سڌي تجربي بدران تجريد ذريعي تيار ڪيل نظرياتي تعمير آهي،{{sfn|Heinrich|2021|pp=54–55}} مارڪس پنهنجو تجزيو اڳتي وڌائي ٿو. هو جنس جي ٻٽي ڪردار ([[استعمالي قدر]] ۽ [[مٽاسٽا وارو قدر]]) جو جائزو وٺي [[قدر جي صورت]] تائين پهچي ٿو، ۽ پوءِ [[پئسو]] کي قدر جي لازمي ظاهري صورت طور بيان ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|pp=27–30}} اهڙي طرح ٻٽي صورتن ۽ انهن جي (اڪثر متضاد) وحدت ذريعي اڳتي وڌڻ سندس جدلياتي پيشڪش جي نمايان خصوصيت آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=38}} سندس طريقو [[دروني تنقيد]] تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ سماج جي درجابندين جو جائزو "انهن جي پنهنجي شرطن" مطابق ورتو وڃي ٿو ته جيئن سندن اندروني تضاد ۽ تاريخي طور انهن جي خاتمي جا امڪان ظاهر ٿي سگهن.{{sfn|Postone|1993|pp=141–142}} مارڪس جي سياسي معيشت تي تنقيد رڳو اڳين نظرين جي ترديد نه آهي، بلڪه [[بورجوازي]] معاشي فڪر جي بنيادي درجابندين ۽ مفروضن تي تنقيد آهي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1pp=33–34|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=36}} هو سماجي لاڳاپن جي "قدرتي بڻائڻ" ۽ [[شئيت بخشي]] تي اعتراض ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ تاريخي طور مخصوص سرمائيداراڻا لاڳاپا اهڙا پيش ڪيا وڃن ٿا ڄڻ اهي شين جون فطري ۽ دائمي خاصيتون هجن.{{sfn|Heinrich|2012|p=34}} ان جو سڀ کان نمايان مثال [[جنسي بت پرستي]] آهي، جتي پيدا ڪندڙ ماڻهن جي وچ وارا سماجي لاڳاپا سندن پيدا ڪيل شين جي وچ وارن لاڳاپن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا، ۽ ان سان اصل سماجي حقيقت لڪي وڃي ٿي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1pp=70–74|2a1=Harvey|2y=2018|2p=50}} هي "جادوئي، بگڙيل ۽ ابتو دنيا" رڳو ذهني وهم نه، پر هڪ اهڙي معروضي ظاهري صورت آهي، جيڪا جنس پيدا ڪندڙ سماج ۾ محنت جي مخصوص سماجي شڪل مان پيدا ٿئي ٿي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=35|2a1=Heinrich|2y=2021|pp=154, 161}} مارڪس جو مقصد روزمره زندگيءَ جي انهيءَ "مذهب" کي بي نقاب ڪرڻ هو، جيڪو عام شعور ۽ سياسي معيشت جي درجابندين ٻنهي جي بنياد بڻيل آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=35}} == تصنيف جو عمل == ''سرمايو'' جي تصنيف هڪ ڊگهو ۽ نهايت مشڪل عمل هو، جيڪو ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين جاري رهيو. مارڪس 1840ع واري ڏهاڪي ۾ معاشيات جو گهرو مطالعو شروع ڪيو، پر [[1848ع جا انقلاب|1848ع جي انقلابن]] ۽ پوءِ جلاوطني سبب اهو ڪم ڪجهه عرصي لاءِ رڪجي ويو. 1850ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هن [[لنڊن]] ۾ ٻيهر منظم نموني تحقيق شروع ڪئي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1pp=25–26|2a1=Wheen|2y=2006|2pp=14, 23}} سندس ''[[1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا]]'' انهن خيالن جو ابتدائي ۽ اڻپورو خاڪو هئا، جيڪي اڳتي هلي ''سرمايو'' جي صورت اختيار ڪيائون.{{sfn|Wheen|2006|p=14}} ڪجهه عالمن موجب ''سرمايو'' کي [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگيءَ (يا غيرانساني بڻجڻ) جي نظريي]] جي منطقي تڪميل سمجهي سگهجي ٿو، جنهن کي مارڪس پهريون ڀيرو انهن شروعاتي مسودن ۾ بيان ڪيو هو.{{sfn|Kołakowski|1978|pp=278–279}} هيگلي فلسفي کان مارڪس جي فڪري جدائيءَ جي صحيح نوعيت ۽ سندس نئين طريقي جي سائنسي حيثيت ويهين صديءَ جي مارڪسسٽن جي وچ ۾ هڪ اهم بحث بڻجي وئي، جنهن جو نمايان مثال [[لوئي آلتوسير]] جو مشهور [[علمياتي انقطاع]] وارو نظريو آهي، جنهن مطابق ''سرمايو'' وارو پختو مارڪس پنهنجي اڳين، وڌيڪ هيگلي اثر هيٺ لکيل [[نوجوان مارڪس]] جي تصنيفن کان بنيادي طور مختلف آهي.{{sfn|Benton|1984|p=65}} [[File:Karl Marx's manuscript notes for Das Kapital.png|thumb|''سرمايو'' لاءِ مارڪس جي مسودي مان هڪ صفحو، لڳ ڀڳ 1860ع]] 1850ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي دوران مارڪس ڪيترائي نوٽ بڪ معاشي تحقيق، ڪتابن مان اقتباسن ۽ پنهنجي ترقي پذير نظرين سان ڀريا.{{sfn|Wheen|2006|p=28}} {{lang|de|[[گرونڊرِسه]]}}، جيڪو 1857ع–1858ع دوران لکيل هڪ ڊگهو مسودو آهي، ''سرمايو'' جي ارتقا ۾ هڪ اهم سنگ ميل ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ بيگانگي، جدليات ۽ قدر جي نظريي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=26|2a1=Wheen|2y=2006|2p=28}} ''گرونڊرِسه'' جي ڀيٽ ۾ ''سرمايو'' جي آخري صورت گهڻي وڌيڪ سنواريل آهي. ان مسودي ۾ مارڪس جي فڪري طريقي جا "ڇيني جا نشان" واضح ڏسي سگهجن ٿا، ۽ ڪيترن اصطلاحن ۾ ابهام موجود آهي، جيڪو بعد ۾ ختم ڪيو ويو؛ مثال طور، "محنت" جو لفظ ڪڏهن مزدور جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت ۽ ڪڏهن ڪم ڪرڻ جي عمل ٻنهي لاءِ استعمال ٿيو، جنهن کي پوءِ "[[محنت جي قوت]]" جي درست اصطلاح سان واضح ڪيو ويو.{{sfn|Tetler|2024|pp=30–31, 34}} 1859ع ۾ مارڪس ''[[سياسي معيشت تي تنقيد ۾ هڪ حصو]]'' جي عنوان سان هڪ ابتدائي نسخو شايع ڪيو، پر اهو سندس رٿيل منصوبي جو رڳو ننڍڙو حصو هو ۽ ان کي گهڻي توجهه نه ملي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=26|2a1=Wheen|2y=2006|2p=31}} ان کان پوءِ به مارڪس پنهنجو مسودو مسلسل نظرثاني ۽ توسيع ڪندو رهيو. هن جي تحقيق تي [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] ۽ [[بين الاقوامي پورهيت انجمن]] (پهرين انٽرنيشنل) جهڙن واقعن جو به اثر پيو، جنهن ۾ هو هڪ اهم اڳواڻ بڻجي ويو. ''سرمايو'' لکڻ جو علمي منصوبو ۽ انٽرنيشنل جي سياسي سرگرميون هڪ ٻئي سان گهري طرح ڳنڍيل هيون؛ مارڪس هن ڪتاب کي مزدور تحريڪ لاءِ هڪ اهم اوزار سمجهندو هو، ۽ ساڳئي وقت مزدورن جي عملي جدوجهد به سندس فڪر کي نئين رخ ڏيندي رهي.{{sfnm|1a1=Wheen|1y=2006|1pp=32, 34|2a1=Pelz|2y=2017|2p=36}} مارڪس جي ڪمال پسندي ۽ معاصر سياسي بحثن ۽ تڪرارن ۾ الجهي وڃڻ واري عادت ڪتاب جي تڪميل ۾ وڏي دير جو سبب بڻيا.{{sfn|Wheen|2006|pp=18–19, 34}} هو اڪثر پنهنجي خراب صحت، خاص طور جگر جي بيمارين ۽ [[ڪاربنڪل]] جي تڪليف جو ذڪر ڪندو هو، جن کي هو پنهنجي ذهني دٻاءُ ۽ سخت مالي تنگيءَ جو نتيجو سمجهندو هو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=27|2a1=Wheen|2y=2006|2pp=29, 35}} سندس ويجهو دوست ۽ ساٿي [[فريڊرش اينگلس]] هن سڄي عرصي دوران کيس مالي ۽ علمي سهارو فراهم ڪندو رهيو ۽ بار بار کيس ڪتاب مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿائيندو رهيو.{{sfn|Wheen|2006|pp=17, 34}} فيبروري 1867ع ۾، پهريون جلد ڇپائي لاءِ موڪلڻ کان ٿورو اڳ، مارڪس اينگلس کي صلاح ڏني ته هو [[اونوري ڊي بالزاڪ]] جو ناول ''[[اڻڄاتل شاهڪار]]'' ضرور پڙهي. مارڪس محسوس ڪيو ته ان ناول جي مرڪزي ڪردار، هڪ اهڙي مصور، جيڪو پنهنجي شاهڪار کي بار بار سنواري آخرڪار ان کي ئي بگاڙي ڇڏي ٿو، ۽ سندس پنهنجي ''سرمايو'' لکڻ واري ڊگهي جدوجهد ۾ گهڻي مشابهت موجود آهي.{{sfn|Wheen|2006|pp=1–2}} هي واقعو ظاهر ڪري ٿو ته مارڪس پنهنجي پيچيده ڪتاب جي سمجهه ۽ قبوليت بابت ڪيترو فڪرمند هو، ۽ پاڻ کي هڪ اهڙي تخليقي فنڪار طور ڏسندو هو، جيڪو هڪ عظيم علمي ڪم سرانجام ڏئي رهيو آهي.{{sfn|Wheen|2006|pp=3–5}} 1857ع ۾ تيار ڪيل مارڪس جي شروعاتي منصوبي مطابق ''سرمايو'' جو دائرو شايع ٿيل جلدن کان گهڻو وسيع هو. ان ۾ ڇهن ڪتابن جو تصور پيش ڪيو ويو هو: سرمائي، زميني ملڪيت، اجرتي محنت، رياست، بين الاقوامي واپار، ۽ عالمي منڊي ۽ بحرانن بابت.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1pp=27–28|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=360}} بعد ۾ هن منصوبي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون ڪيون ويون. 1863ع کان پوءِ "عام سرمائي" (capital in general) وارو تصور، جيڪو ڪيترن سرماين جي پاڻ ۾ مقابلي کان تجريد ڪندو هو، ڇڏي ڏنو ويو، جنهن سان سڄي ڪتاب جي جوڙجڪ تبديل ٿي وئي.{{sfn|Heinrich|2021|p=362}} 1865ع–1866ع تائين رٿا کي تبديل ڪري سرمائي بابت چئن جلدن تي مشتمل ڪم جي صورت ڏني وئي، جنهن جا پهريان ٽي جلد اهي ئي هئا، جيڪي پوءِ شايع ٿيا، جڏهن⁠تہ چوٿون جلد معاشي نظرين جي تاريخ لاءِ مخصوص ڪيو ويو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1pp=28–29|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=356}} اجرتي محنت ۽ زميني ملڪيت جهڙا موضوع بالترتيب پهرئين جلد ۽ ٽئين جلد (زميني ڀاڙي جي تجزيي) ۾ شامل ڪيا ويا.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=29|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=362}} جيتوڻيڪ ''سرمايو'' جا شايع ٿيل جلد اڪثر مارڪس جي مڪمل معاشي تصنيف سمجهيا وڃن ٿا، پر حقيقت ۾ اهي سندس رد ڪيل ڇهن ڪتابن واري منصوبي جي رڳو پهرئين ڪتاب سان لاڳاپيل آهن.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=29|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=360}}<ref>{{Cite book |last=Rosdolsky |first=Roman |title=The Making Of Marx's 'Capital'}}</ref> خاص طور شروعاتي بابن ۾ مارڪس جيڪو تصوراتي فريم ورڪ تيار ڪيو، ان جو مقصد گهڻو وسيع تجزيو ڪرڻ هو، جنهن ۾ رياست، عالمي منڊي ۽ معاشي بحران جهڙا موضوع شامل هجن ها، پر اهو منصوبو ڪڏهن مڪمل نه ٿي سگهيو.{{sfn|Harvey|2018|p=22}}{{sfn|Mandel|1976|p=29}}<ref>{{Cite book |last=Rosdolsky |first=Roman |title=The Making Of Marx's 'Capital'}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lebowitz |first=Michael |title=The Logic of the 6 Book Plan |url=https://users.wfu.edu/cottrell/ope/archive/9509/0136.html |url-status=live}}</ref> == خلاصو == === جلد پهريون: ''سرمائي جي پيداوار جو عمل'' === 1867ع ۾ شايع ٿيل پهريون جلد مارڪس جو سڀ کان وڌيڪ تفصيلي ۽ تاريخي لحاظ کان جامع ڪم آهي، جيڪو [[سرمايو (معاشيات)|سرمائي]] جي سڌيءَ طرح پيداوار واري عمل تي مرڪوز آهي. هن جلد ۾ مارڪس سياسي معيشت تي پنهنجي تنقيد جي بنيادي درجابندين کي بيان ڪري ٿو ۽ اهو واضح ڪري ٿو ته [[اضافي قدر]] [[محنت جي استحصال]] ذريعي ڪيئن پيدا ٿئي ٿو. ====حصو پھريون: جنسون ۽ پئسو ==== [[File:Phoebus Levin, Covent Garden Market, 1864.jpg|thumb|[[ڪووينٽ گارڊن مارڪيٽ]]، لنڊن، جي 1864ع واري تصوير، جيڪا [[فوئبس ليون]] ٺاهي. مارڪس [[جنس (مارڪسزم)|جنس]] کي سرمائيداراڻن سماجن ۾ دولت جي ابتدائي صورت طور بيان ڪيو، جتي بيشمار شيون مصروف [[بازار]]ن ۾ هڪ ٻئي سان مٽاسٽا ٿينديون آهن.{{sfn|Harvey|2018|p=27}}]] مارڪس پنهنجي تجزيي جي شروعات [[جنس (مارڪسزم)|جنس]] کان ڪري ٿو، جنهن کي هو سرمائيداراڻن سماجن ۾ دولت جي ابتدائي صورت قرار ڏئي ٿو، جتي دولت "جنسن جي هڪ بيحد وڏي مجموعي" جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=27|2a1=Mandel|2y=1976|2p=32|3a1=Heinrich|3y=2021|3p=48}} هو جنس جي ٻٽي نوعيت بيان ڪري ٿو. هڪ پاسي ان وٽ [[استعمالي قدر]] هوندو آهي، جيڪو ڪنهن انساني ضرورت يا خواهش کي پورو ڪري ٿو، ۽ ٻئي پاسي [[مٽاسٽا وارو قدر]] هوندو آهي، جيڪو اهو مقداري تناسب آهي، جنهن مطابق اها ٻين جنسن سان مٽاسٽا ٿئي ٿي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=28–29|2a1=Mandel|2y=1976|2p=32|3a1=Otani|3y=2018|3pp=59–60}} مارڪس جي خيال ۾ مٽاسٽا دوران مختلف جنسن جي اها هڪجهڙائي ڪنهن مشترڪ بنياد ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن کي هو [[قدر جي صورت|قدر]] سڏي ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=30|2a1=Mandel|2y=1976|2p=38|3a1=Otani|3y=2018|3p=64}} قدر جو "جوهر" "[[تجريدي محنت ۽ ٺوس محنت|تجريدي انساني محنت]]" آهي، جيڪا هڪ "سماجي جوهر" آهي. جنسن وٽ اهو قدر انفرادي طور موجود نه هوندو آهي، بلڪه مٽاسٽا جي سماجي لاڳاپن ذريعي گڏيل طور پيدا ٿيندو آهي.{{sfn|Heinrich|2021|pp=66–68}} مارڪس جي نظريي ۾ "[[ٺوس محنت]]" ۽ "[[تجريدي محنت]]" جي وچ ۾ فرق بنيادي اهميت رکي ٿو. ٺوس محنت مان مراد مخصوص ۽ مقصد واريون سرگرميون آهن، جهڙوڪ اُڻت يا درزڪو ڪم؛ جڏهن⁠تہ تجريدي محنت اهڙي عام سماجي محنت آهي، جيڪا ماڻهن جي وچ ۾ سماجي لاڳاپن جو ذريعو بڻجي ٿي. تجريدي محنت رڳو جسماني توانائيءَ جو خرچ نه آهي، پر سرمائيداري سان لاڳاپيل هڪ مخصوص تاريخي سماجي درجو آهي، جنهن ۾ ماڻهو ٻين جي پيدا ڪيل شين تائين رسائي محنت جي ذريعي حاصل ڪن ٿا.{{sfn|Postone|1993|pp=144–145, 148}} ڪنهن جنس جي قدر جي مقدار [[سماجي طور ضروري محنت جو وقت]] سان طئي ٿيندي آهي، يعني اهو اوسط وقت، جيڪو سماج ۾ رائج مهارت، پيداوار جي عام حالتن ۽ محنت جي شدت هيٺ ان جنس کي تيار ڪرڻ لاءِ گهربل هجي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=32|2a1=Otani|2y=2018|2p=64}} ڪنهن جنس وٽ قدر تڏهن ئي هوندو، جڏهن ان ۾ شامل محنت ڪارائتي هجي، يعني اها اهڙو استعمالي قدر پيدا ڪري، جيڪو ڪنهن ماڻهوءَ جي خواهش يا ضرورت کي پورو ڪري سگهي.{{sfn|Harvey|2018|p=34}} هن حصي ۾ مارڪس [[جنسي بت پرستي]] جو تصور پڻ پيش ڪري ٿو، جنهن ۾ پيدا ڪندڙ ماڻهن جي وچ وارا سماجي لاڳاپا "شين جي وچ وارن لاڳاپن جي هڪ عجيب صورت" اختيار ڪري وٺن ٿا.{{sfn|Harvey|2018|p=50}} هي "قدر جي معروضيت"، جنهن کي مارڪس "پاڇي جهڙي" يا "ڀوت جهڙي" خاصيت سڏي ٿو، هڪ اهڙي "سماجي-فطري خاصيت" آهي، جيڪا ظاهري طور جنسن جي پنهنجي خاصيت لڳي ٿي، جڏهن⁠تہ حقيقت ۾ اها هڪ مخصوص سماجي بناوت جو نتيجو هوندي آهي.{{sfn|Heinrich|2021|pp=65, 148}} [[بازار (معاشيات)|بازار]] جو نظام ۽ "[[پئسي جون صورتون]]" انهن حقيقي سماجي لاڳاپن کي لڪائي ڇڏين ٿا ۽ انهن کي جنسن جون فطري خاصيتون ظاهر ڪن ٿا.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=50|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=23}} [[File:Sovereign Victoria 1842 662015.jpg|thumb|1842ع جو برطانوي سون جو [[سوورن (برطانوي سڪو)|سوورن]]، جنهن تي [[راڻي وڪٽوريا]] جي تصوير آهي. مارڪس پنهنجي دور ۾ سون کي بنيادي [[زر جي جنس]] قرار ڏنو، جيڪو قدر جو آفاقي مساوي ۽ ماپ هو.{{sfn|Harvey|2018|pp=43, 55}}]] مارڪس وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته مٽاسٽا جو عمل پاڻ هڪ اهڙي آفاقي مساوي جي گهرج پيدا ڪري ٿو، جيڪو هڪ "[[زر جي جنس]]" هجي، ۽ تاريخي طور اهو ڪردار [[سون]] ۽ [[چاندي]] ادا ڪندا رهيا آهن.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=43, 55|2a1=Mandel|2y=1976|2p=32}} هو قدر جي صورت جي تصوراتي ارتقا کي سادي يا اتفاقي صورت کان شروع ڪري، وڌايل صورت، عام صورت ۽ آخرڪار زر واري صورت تائين بيان ڪري ٿو. سندس دليل آهي ته هي ارتقا تاريخي نه، پر منطقي نوعيت جي آهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=42|2a1=Otani|2y=2018|2pp=72–80|3a1=Heinrich|3y=2021|3pp=124–125}} پئسو قدر جي ماپ طور ڪم ڪري ٿو، جنهن جي ذريعي جنسون پنهنجو قدر [[قيمت]] جي صورت ۾ ظاهر ڪن ٿيون، ۽ ساڳئي وقت [[گردش جو ذريعو]] پڻ آهي، جيڪو جنسن جي ڏي وٺ (جنس–پئسو–جنس) کي ممڪن بڻائي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|pp=55–67}} مارڪس مطابق پئسي جا اهي ٻئي ڪم پاڻ ۾ متضاد آهن. قدر جي ماپ طور پئسي کي مستحڪم هئڻ گهرجي (جهڙوڪ سون)، جڏهن⁠تہ گردش جي وسيلي طور ان کي ڪارائتو ۽ لچڪدار هجڻ ضروري آهي، جنهن سبب [[علامتي زر]] ۽ [[اعتباري زر]] جهڙيون صورتون پيدا ٿين ٿيون.{{sfn|Harvey|2018|p=55}} جنس–پئسو–جنس واري گردش (وڪڻڻ ته جيئن ٻي جنس خريد ڪري سگهجي) معاشي بحران جي رسمي امڪان کي پنهنجي اندر رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڪرو (جنس–پئسو) ۽ خريداري (پئسو–جنس) وقت ۽ هنڌ جي لحاظ کان الڳ ٿي سگهن ٿا، ۽ ان ڳالهه جي ڪا خودڪار ضمانت موجود نه هوندي ته هر وڪرو کان پوءِ لازمي خريداري به ٿيندي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=75|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=245}} پئسو [[ذخيرو]] (قدر محفوظ رکڻ)، [[ادائگي]] (خاص طور [[قرض]] نبيرڻ لاءِ، جنهن سان قرض ڏيندڙ ۽ قرض وٺندڙ جو لاڳاپو پيدا ٿئي ٿو)، ۽ [[عالمي زر]] جي حيثيت سان [[بين الاقوامي واپار]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|pp=80–90}} ==== حصو ٻيون: پئسي جو سرمائي ۾ تبديل ٿيڻ ==== [[File:Stockexchange.jpg|thumb|1908ع ۾ [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو واپاري هال. گردش جو فارمولو پ–ج–پ′ (خريد ڪري وڌيڪ مهانگو وڪڻڻ) سرمائي جو عام فارمولو آهي، جيڪو [[مالي منڊي]]ن جو بنيادي اصول آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=96}}]] ان کان پوءِ مارڪس اهو جائزو وٺي ٿو ته پئسو [[سرمايو (معاشيات)|سرمائي]] ۾ ڪيئن تبديل ٿئي ٿو. جنسن جي سادي گردش جو فارمولو ج–پ–ج (هڪ جنس وڪڻي ٻي جنس خريد ڪرڻ) آهي. پر سرمائي جي گردش پ–ج–پ′ (پئسو–جنس–وڌيڪ پئسو) جي صورت اختيار ڪري ٿي، جتي پ′ = پ + Δپ، ۽ Δپ يعني وڌيل مقدار کي "[[اضافي قدر]]" چيو وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=96|2a1=Otani|2y=2018|2p=137}} انهيءَ بنياد تي مارڪس سرمائي کي ڪنهن شئي (جهڙوڪ پئسي يا مشين) نه، پر هڪ عمل طور بيان ڪري ٿو؛ يعني "حرڪت ۾ قدر"، يا وڌيڪ صحيح لفظن ۾ "پاڻ پنهنجو قدر وڌائيندڙ قدر"، جيڪو آخرڪار هڪ "خودڪار موضوع" (automatic subject) جي صورت اختيار ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=97–98|2a1=Mandel|2y=1976|2p=32|3a1=Heinrich|3y=2021|3pp=296–297}} سرمائيدار، جيڪو هن عمل جو "باشعور کڻندڙ" آهي، مسلسل [[منافعو]] حاصل ڪرڻ جي بي انتها خواهش هيٺ ڪم ڪندو رهي ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=97|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=294}} مارڪس دليل ڏئي ٿو ته جيڪڏهن مٽاسٽا دوران هم قدر شيون هڪ ٻئي سان مٽجن (يعني پ–ج ۽ ج–پ ٻئي قدر جي برابريءَ جي اصول مطابق هجن)، ته اضافي قدر گردش جي دائري مان پيدا نٿو ٿي سگهي.{{sfn|Harvey|2018|p=100}} جيتوڻيڪ ڪو انفرادي سرمائيدار سستي خريد ڪري يا مهانگي وڪڻي فائدو حاصل ڪري سگهي ٿو، پر اهڙي عمل سان رڳو اڳ ۾ موجود قدر هڪ هٿ کان ٻئي هٿ ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. اصل سوال اهو آهي ته سڄو سرمائيدار طبقو مٽاسٽا جي قانونن جي پابندي ڪندي اضافي قدر ڪيئن حاصل ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=100–103}} مارڪس موجب ان جو حل هڪ اهڙي منفرد جنس ۾ لڪل آهي، جنهن جو استعمالي قدر پاڻ ان جي قيمت کان وڌيڪ قدر پيدا ڪري سگهي. اها جنس آهي "[[محنت جي قوت]]"، يعني ڪم ڪرڻ جي صلاحيت.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Harvey|2y=2018|2p=105|3a1=Otani|3y=2018|3p=139}} محنت جي قوت جي جنس طور موجود هجڻ لاءِ ٻه شرط ضروري آهن. پهريون، مزدور پنهنجي محنت جي قوت جو "آزاد مالڪ" هجي، جيڪو ان کي هڪ مقرر عرصي لاءِ وڪڻي سگهي. ٻيون، مزدور ٻئي معنى ۾ به "آزاد" هجي، يعني وٽس [[پيداوار جا وسيلا]] موجود نه هجن، جنهن سبب وٽس وڪڻڻ لاءِ پنهنجي محنت جي قوت کان سواءِ ٻي ڪا جنس نه هجي، ۽ هو زندهه رهڻ لاءِ اها وڪڻڻ تي مجبور هجي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=105|2a1=Heinrich|2y=2021|2p=315}} هيءَ "ٻٽي آزادي" هڪ ڊگهي تاريخي عمل جو نتيجو آهي، جنهن کي مارڪس [[سرمائي جو ابتدائي گڏ ٿيڻ]] سڏي ٿو. هن عمل دوران پيدا ڪندڙ ماڻهن کي سندن پيداوار جي وسيلن کان جدا ڪيو ويو.{{sfn|Harvey|2018|p=108}} محنت جي قوت جو قدر، ٻين سڀني جنسن وانگر، ان جي ٻيهر پيداوار لاءِ گهربل محنتي وقت سان طئي ٿئي ٿو. ان ۾ اهي سڀ زندگيءَ جون ضرورتون شامل آهن، جيڪي مزدور کي هڪ عام ڪم ڪندڙ فرد طور زندهه رکڻ ۽ [[پورهيت طبقو|پورهيت طبقي]] جي ٻيهر پيداوار لاءِ ضروري هجن.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=109|2a1=Mandel|2y=1976|2p=50|3a1=Otani|3y=2018|3p=143}} مارڪس زور ڏئي ٿو ته محنت جي قوت جي هن قدر ۾ هڪ "تاريخي ۽ اخلاقي عنصر" پڻ شامل هوندو آهي، جيڪو سماج جي تمدني سطح، پورهيت طبقي جي عادتن ۽ اميدن، ۽ [[طبقاتي تڪرار]] جي نتيجن مطابق بدلجندو رهي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=66|2a1=Harvey|2y=2018|2p=110|3a1=Heinrich|3y=2021|3p=319}} سرمائيدار محنت جي قوت کي ان جي قدر مطابق خريد ڪري ٿو، ۽ پوءِ پيداوار جي عمل ۾ ان جي استعمالي قدر کي استعمال ڪري ٿو. منافعي جو اصل راز اهو آهي ته پيداوار جي عمل دوران مزدور جيڪو نئون قدر پيدا ڪري ٿو، اهو سندس پنهنجي محنت جي قوت جي قدر کان وڌيڪ هوندو آهي. اهو اضافي حصو ئي [[اضافي قدر]] بڻجي سرمائيدار جي قبضي ۾ اچي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Harvey|2y=2018|2p=113|3a1=Otani|3y=2018|3p=147}} ==== حصو ٽيون: مطلق اضافي قدر جي پيداوار ==== [[File:Powerloom weaving in 1835.jpg|thumb|1835ع ۾ هڪ برطانوي [[ڪپهه جي مل]] ۾ [[پاور لوم]] ذريعي اُڻت جو منظر. [[ڪپڙي جي صنعت]]، جيڪا مارڪس جي تجزيي جو هڪ اهم موضوع هئي، سرمائيداراڻي [[محنت جي عمل جو نظريو|محنت جي عمل]] جي اهڙي مثال هئي، جنهن ۾ [[مطلق اضافي قدر]] [[ڪم جي ڏينهن]] کي ڊگهو ڪري حاصل ڪيو ويندو هو.{{sfn|Harvey|2018|pp=147–148}}]] مارڪس گردش جي دائري ("انساني فطري حقن جي هڪ حقيقي [[عدن جو باغ|عدن]]") مان نڪري پيداوار جي "لڪل آستاني" ۾ داخل ٿئي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=113}} سندس مطابق سرمائيداراڻو پيداوار جو عمل ٻن عملن جي وحدت آهي: "[[محنت جي عمل جو نظريو|محنت جو عمل]]" (يعني استعمالي قدر پيدا ڪرڻ واري مقصد واري سرگرمي) ۽ "[[قدر وڌائڻ]] جو عمل" (يعني قدر ۽ اضافي قدر پيدا ڪرڻ وارو عمل).{{sfn|Heinrich|2012|p=99}} محنت جي عمل دوران سرمائيدار ڪم تي ڪنٽرول رکي ٿو ۽ پيدا ٿيندڙ شيءِ جو مالڪ پڻ هوندو آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=100}} ان جو نتيجو اهو نڪري ٿو ته مزدور ۾ "بغاوت وارو لاڙو" پيدا ٿئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي سندس محنت ڪنهن ٻاهرين مقصد جي تابع بڻجي وڃي ٿي.{{sfn|Heinrich|2021|p=341}} سرمائيدار پاران اڳواٽ لڳايل سرمائي کي ٻن حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: "[[ثابت سرمايو]]" (c)، جنهن ۾ پيداوار جا وسيلا (خام مال، مددگار مواد ۽ محنت جا اوزار) شامل آهن؛ ۽ "[[متغير سرمايو]]" (v)، جيڪو محنت جي قوت خريد ڪرڻ لاءِ خرچ ڪيو وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Heinrich|2y=2012|2pp=100–101|3a1=Otani|3y=2018|3pp=149–151}} ثابت سرمايو رڳو پنهنجو اڳ ۾ موجود قدر نئين پيداوار ڏانهن منتقل ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ متغير سرمايو، جيئري محنت جي خرچ ذريعي، نئون قدر پيدا ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=101}} پيدا ٿيندڙ نئون قدر متغير سرمائي (v) جي قدر کان وڌيڪ هوندو آهي، ۽ اهو اضافي حصو ئي اضافي قدر (s) آهي. اهڙيءَ طرح ڪنهن جنس جو مجموعي قدر هيٺين صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو: :'''c + v + s''' {{sfn|Heinrich|2012|p=101}} "اضافي قدر جي شرح" (s/v) [[محنت جي استحصال]] جي ماپ آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=101}} اها "[[اضافي محنت]] جي وقت" (اهو وقت جنهن دوران مزدور پنهنجي محنت جي قوت جي قدر جي ٻيهر پيداوار لاءِ ضروري وقت کان وڌيڪ ڪم ڪري ٿو) ۽ "ضروري محنت جي وقت" (اهو وقت جيڪو محنت جي قوت جي قدر جي ٻيهر پيداوار لاءِ گهربل هوندو آهي) جي وچ ۾ تناسب ظاهر ڪري ٿي.{{sfn|Heinrich|2012|p=96}} [[ڪم جو ڏينهن]] سرمائيدار طبقي (جيڪو ان کي وڌ کان وڌ ڊگهو ڪرڻ چاهي ٿو) ۽ پورهيت طبقي (جيڪو ان کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو) جي وچ ۾ جدوجهد جو ميدان بڻجي وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=103|2a1=Otani|2y=2018|2p=166}} مارڪس سرمائي کي "مئل محنت" قرار ڏئي ٿو، جيڪا "[[وئمپائر]] وانگر رڳو جيئري محنت جو رت چوسي زندهه رهي ٿي"، تنهنڪري ان ۾ ڪم جي ڏينهن کي جسماني ۽ سماجي حدن کان اڳتي وڌائڻ جو فطري رجحان موجود هوندو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=141}} هي تڪرار جنسن جي مٽاسٽا جي "حقن" جي بنياد تي حل نٿو ٿي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سرمائيدار ۽ مزدور ٻئي پنهنجي پنهنجي حيثيت ۾ خريدار ۽ وڪرو ڪندڙ هئڻ ڪري پنهنجن حقن جي دعويٰ ڪري سگهن ٿا. مارڪس لکي ٿو ته "جتي برابر حق هوندا آهن، اتي فيصلو طاقت ڪندي آهي." ان جو نتيجو تاريخي طبقاتي جدوجهد جي صورت ۾ نڪري ٿو، جنهن جو نمايان مثال برطانيا ۾ [[فيڪٽري ايڪٽ]]ن لاءِ ٿيندڙ جدوجهد آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=142}} مارڪس مختلف صنعتن ۾، خاص طور عورتن ۽ ٻارن تي لاڳو ٿيندڙ سخت حالتن ۽ انتهائي ڊگهن ڪم جي ڪلاڪن جو تفصيلي بيان ڏئي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|pp=147–148}} انهيءَ لحاظ کان "عام ڪم جي ڏينهن" جو قيام ڊگهي طبقاتي جدوجهد ۽ رياستي مداخلت جو نتيجو آهي، جنهن تي صحتمند افرادي قوت ۽ فوجي ڀرتي لاءِ جسماني طور تندرست ماڻهن جي ضرورت جهڙا عنصر پڻ اثرانداز ٿيا.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=144, 146|2a1=Fanelli|2a2=Noonan|2y=2017|2p=146}} "[[مطلق اضافي قدر]]" ڪم جي ڏينهن کي ڊگهو ڪرڻ سان پيدا ٿئي ٿو. جڏهن ضروري محنت جو وقت ساڳيو رهي، ته ڪم جي ڏينهن ۾ واڌ سان اضافي محنت جو وقت وڌي وڃي ٿو، ۽ نتيجي ۾ اضافي قدر پڻ وڌي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=104|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=36|4a1=Otani|4y=2018|4p=165}} "اضافي قدر جي مقدار" وري اضافي قدر جي شرح کي ڪم ڪندڙ مزدورن جي تعداد سان ضرب ڏيڻ سان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=163}} ==== حصو چوٿون: اضافي نسبي قدر جي پيداوار ==== [[File:Hartmann Maschinenhalle 1868 (01).jpg|thumb|1868ع ۾ [[ڪيمنٽس]] جي هڪ [[مشين جو ڪارخانو|مشين ڪارخاني]] جي تصوير. مشينري ۽ وڏي پيماني واري صنعت جي ترقي مارڪس جي اضافي نسبي قدر بابت تجزيي جو مرڪزي موضوع هئي، جيڪو [[محنت جي پيداواريت]] ۾ واڌ ذريعي ضروري محنت جي وقت کي گهٽائڻ سان پيدا ٿيندو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=201}}]] "[[اضافي نسبي قدر]]" ضروري محنت جي وقت کي گهٽائڻ سان پيدا ٿئي ٿو، جيڪو عام طور انهن صنعتن ۾ [[محنت جي پيداواريت]] وڌائڻ سان ممڪن ٿيندو آهي، جيڪي [[اجرتي شيون]] پيدا ڪن ٿيون.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=105|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=38|4a1=Otani|4y=2018|4p=170}} جيڪڏهن زندگيءَ جون ضروري شيون سستيون ٿي وڃن، ته محنت جي قوت جو قدر پڻ گهٽجي وڃي ٿو، جنهن سان سرمائيدار ڪم جي ڏينهن جو وڌيڪ حصو اضافي محنت جي وقت طور پنهنجي قبضي ۾ آڻي سگهي ٿو، ڀلي ڪم جي ڏينهن جي ڊيگهه ساڳي رهي يا گهٽجي وڃي.{{sfn|Heinrich|2012|p=105}} انفرادي سرمائيدار مقابلي جي جبر ڪندڙ قانونن هيٺ مجبور هوندا آهن ته هو نئين ٽيڪنالاجي يا تنظيمي طريقا اختيار ڪري "اضافي اضافي قدر" (يا اضافي منافعو) حاصل ڪن، جيئن سندن انفرادي پيداوار جو قدر سماجي اوسط کان گهٽ ٿي وڃي.{{sfn|Heinrich|2012|p=107}} اهڙو اضافي اضافي قدر عارضي هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيئن ئي اهي نوان طريقا عام ٿي وڃن ٿا، اهو ختم ٿي وڃي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=107}} اهڙي عارضي اضافي قدر جي مسلسل ڳولا سرمائيداري نظام جي اندر موجود اهو محرڪ آهي، جيڪو ٽيڪنالاجي ۽ تنظيمي جدت کي هميشه جاري رکي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=172}} مارڪس نشاندهي ڪري ٿو ته جيڪڏهن پيداواريت ڪافي وڌي وڃي، ته مزدورن جي مادي زندگيءَ جو معيار (يعني وڌيڪ استعمالي قدرن تائين رسائي) بهتر ٿيڻ باوجود سندن استحصال جي شرح وڌي سگهي ٿي.{{sfn|Heinrich|2012|p=120}} ان کان پوءِ مارڪس اضافي نسبي قدر پيدا ڪرڻ جي مخصوص طريقن جو جائزو وٺي ٿو.{{sfn|Otani|2018|p=169}} * '''تعاون:''' هڪ ئي سرمائيدار جي نگراني هيٺ ڪيترن مزدورن کي گڏ ڪم ڪرائڻ سان "محنت جي سماجي پيداواري قوت" پيدا ٿئي ٿي، جيڪا انفرادي قوتن جي مجموعي کان به وڌيڪ هوندي آهي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=109|2a1=Otani|2y=2018|2p=174}} هي گڏيل قوت سرمائي جي پنهنجي پيداواري قوت طور ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=178}} سرمائيدار جي هدايت ۽ نگراني ضروري بڻجي وڃي ٿي، پر اها رڳو انتظامي نه، بلڪه استحصالي ڪم پڻ آهي، جيڪو هڪ "آمراڻي" حڪم جي صورت اختيار ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=177}} * '''[[محنت جي ورهاست]] ۽ صنعتڪاري:''' دستڪاريءَ جي مهارتن تي ٻڌل صنعتڪاريءَ ۾ پيداوار جي عمل کي ڪيترن مخصوص ۽ جزوي مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي، جيڪي "جزوي مزدور" انجام ڏيندا آهن.{{sfn|Harvey|2018|p=179}} ان سان پيداواريت وڌي ٿي، پر ساڳئي وقت مزدور کي "اپاهج بڻيل مخلوق" ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پيداواري صلاحيتن ۽ رجحانن جي "پوري دنيا" کي دٻايو وڃي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=186}} ان سان محنت جي قوتن جي هڪ درجابندي پيدا ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ پيداوار جي ذهني صلاحيتون آهستي آهستي سرمائي جي قبضي ۾ مرڪوز ٿي وڃن ٿيون.{{sfn|Harvey|2018|p=187}} مارڪس ورڪشاپ جي اندر محنت جي ورهاست (جيڪا منصوبابندي ٿيل ۽ آمراڻي هوندي آهي) ۽ سماج ۾ محنت جي ورهاست (جيڪا بازار جي مٽاسٽا ذريعي هلندڙ ۽ غيرمرڪزي هوندي آهي) جي وچ ۾ واضح فرق ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=183}} * '''مشينري ۽ وڏي پيماني واري صنعت:''' مشينري جو استعمال پيداوار جي فني بنيادن ۾ انقلابي تبديلي آڻي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=201}} مشين، جيڪا مزدور جي هٿ مان اوزار کسي هڪ خودڪار نظام جو حصو بڻجي وڃي ٿي، مزدور جي سامهون "سرمائي، يعني مئل محنت، جيڪا جيئري محنت جي قوت تي حڪمراني ڪري ٿي ۽ ان کي نپوڙي ڇڏي ٿي"، جي صورت ۾ بيهي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=215}} مزدور جي مهارت مشين ڏانهن منتقل ٿي وڃي ٿي، ۽ مزدور "مشينري جي خودڪار نظام" جو رڳو هڪ ذيلي حصو بڻجي وڃي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=214}} مشينري جنسن (۽ نتيجي ۾ محنت جي قوت) کي سستو بڻائي ٿي ۽ سرمائي جي هٿ ۾ هڪ طاقتور هٿيار بڻجي وڃي ٿي، جنهن جي ذريعي ڪم جي ڏينهن کي ڊگهو ڪيو وڃي ٿو (ته جيئن [[متروڪ ٿيڻ]] کان اڳ مشين جي قيمت وصول ڪري سگهجي)، محنت کي وڌيڪ شديد بڻايو وڃي ٿو، ۽ مزدورن جي مزاحمت کي دٻايو وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=35|2a1=Harvey|2y=2018|2pp=206–207, 210}} مارڪس مزدور ۽ مشين جي وچ ۾ جدوجهد تي پڻ بحث ڪري ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آخرڪار مزدور اهو فرق سمجهڻ لڳن ٿا ته مسئلو خود مشين نه، پر سرمائيداراڻي نظام ۾ ان جو استعمال آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=216}} [[فيڪٽري ايڪٽ]]، جيتوڻيڪ ڪم جا ڪلاڪ محدود ڪن ٿا ۽ ڪم جون حالتون ضابطه بندي ڪن ٿا، پر ساڳئي وقت اهي سرمائي جي ارتڪاز ۽ ڪارخاني واري نظام جي عام ٿيڻ جي عمل کي به تيز ڪن ٿا.{{sfn|Harvey|2018|p=226}} وڏي پيماني واري صنعت زراعت ۽ صنعت جي "هڪ نئين ۽ اعليٰ امتزاج" لاءِ مادي بنياد مهيا ڪري ٿي، پر سرمائيداري هيٺ اهو عمل گهڻو ڪري زمين جي زرخيزي ۽ مزدور ٻنهي جي تباهيءَ جو سبب بڻجي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=231}} مارڪس آخر ۾ انهيءَ تضاد ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته سرمائيداري کي هڪ اهڙي افرادي قوت جي ضرورت هوندي آهي، جيڪا وڌندڙ حد تائين لچڪدار، موافقت ڪندڙ ۽ تعليم يافته هجي ("مڪمل ترقي يافته فرد")، پر ساڳئي وقت اهو ئي نظام محنت کي پست، محدود ۽ بي جان بڻائيندو رهي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=228}} ==== حصو پنجون: مطلق ۽ اضافي نسبي قدر جي پيداوار ==== [[File:Adolph Menzel - Eisenwalzwerk - Google Art Project.jpg|thumb|[[اڊولف مينزل]] جي مشهور تصوير ''[[آئرن رولنگ مل (جديد سائيڪلوپس)]]'' (1875ع)، جيڪا اوڻويهين صديءَ جي [[ڳري صنعت]] ۾ شديد محنت جي عمل کي ڏيکاري ٿي، جتي مطلق ۽ اضافي نسبي قدر ٻنهي جو استخراج ڪيو ويندو هو.]] هن حصي ۾ مارڪس مطلق اضافي قدر ۽ اضافي نسبي قدر بابت پنهنجي اڳوڻن بحثن کي گڏيل صورت ۾ پيش ڪري ٿو. سرمائيدار اضافي قدر جي شرح ۽ مجموعي مقدار وڌائڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪندا آهن، ۽ گهڻو ڪري اهي طريقا هڪ ٻئي سان گڏ استعمال ڪيا ويندا آهن. مثال طور، [[محنت جي پيداواريت]] ۾ واڌ (جنهن سان اضافي نسبي قدر پيدا ٿئي ٿو) محنت کي وڌيڪ شديد بڻائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهجي ٿي، جيڪا، جيڪڏهن ڪم جي ڏينهن جي ڊيگهه ساڳي رهي، ته مطلق اضافي قدر جي هڪ صورت بڻجي وڃي ٿي. "جيئري محنت جي صورت ڏيندڙ باهه" اضافي قدر جو بنيادي سرچشمو آهي، ۽ سرمائي جو مستقل رجحان اهو هوندو آهي ته اها بنا اجرت واري محنت مان وڌ کان وڌ حصو پنهنجي قبضي ۾ آڻي.{{sfn|Heinrich|2012|p=104}} مارڪس "اجتماعي مزدور" جي تصور ڏانهن ٻيهر موٽي اچي ٿو ۽ زور ڏئي ٿو ته جيئن پيداوار جو پيمانو ۽ مزدورن جي باهمي تعاون ۾ واڌ اچي ٿي، تيئن "پيداوار ڪندڙ محنت" جو مفهوم پڻ وسيع ٿيندو وڃي ٿو. ان ۾ رڳو اهي ماڻهو شامل نه هوندا آهن، جيڪي سڌيءَ طرح خام مال تي ڪم ڪن ٿا، پر اهي به شامل هوندا آهن، جيڪي پيداوار جي عمل ۾ عام هم آهنگي، تنظيم ۽ سائنسي ڄاڻ جي استعمال جا ذميوار هوندا آهن، جهڙوڪ انجنيئر ۽ منتظم.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=945|2a1=Harvey|2y=2018|2p=233}} تنهن هوندي به، مارڪس سرمائي جي نقطهٔ نظر کان هن تعريف کي وڌيڪ محدود ڪري ٿو. سندس مطابق، "صرف اهو مزدور پيداوار ڪندڙ آهي، جيڪو سرمائيدار لاءِ اضافي قدر پيدا ڪري."{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=234|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=41}} ==== حصو ڇهون: اجرتون ==== مارڪس [[اجرت]] جي مختلف صورتن جو تجزيو ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي استحصال جي بنيادي حقيقت کي لڪائين ٿيون. هو ڏيکاري ٿو ته اجرت حقيقت ۾ محنت جي قوت جي قدر، يا قيمت، جي ظاهري صورت آهي، پر اها اهڙي نموني ظاهر ٿئي ٿي ڄڻ اها خود محنت جي قيمت هجي.{{sfn|Otani|2018|p=204}} * '''وقتي اجرتون:''' اجرت هڪ مقرر وقت (مثلاً في ڪلاڪ يا في ڏينهن) جي حساب سان ادا ڪئي ويندي آهي. ان سان اهو وهم پيدا ٿئي ٿو ته مزدور جي سڄي محنت جو معاوضو ادا ڪيو ويو آهي، جڏهن⁠تہ ضروري محنت جي وقت ۽ اضافي محنت جي وقت جي وچ وارو بنيادي فرق لڪل رهي ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=98|2a1=Otani|2y=2018|2p=205}} * '''[[ٽڪرن موجب اجرت]]:''' هن صورت ۾ اجرت تيار ڪيل هر ٽڪري يا پيداوار جي هر يونٽ جي حساب سان ڏني ويندي آهي. هي طريقو سرمائيداراڻي استحصال لاءِ خاص طور موزون هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو محنت جي شدت وڌائيندو آهي ۽ مزدورن کي پاڻ تي وڌيڪ ڪم مڙهڻ جي ترغيب ڏيندو آهي، جڏهن⁠تہ سڌي نگراني جي ضرورت به گهٽجي ويندي آهي. اهو مزدورن جي وچ ۾ مقابلو پڻ پيدا ڪري ٿو ۽ ان حقيقت کي لڪائي ڇڏي ٿو ته هر ٽڪري جي قيمت آخرڪار ان مقدار سان طئي ٿيندي آهي، جيڪا هڪ سراسري مزدور مقرر وقت اندر پيدا ڪري سگهي ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=98|2a1=Otani|2y=2018|2p=206}} * '''اجرتن ۾ قومي فرق:''' مارڪس مختصر طور ان ڳالهه جو به جائزو وٺي ٿو ته مختلف ملڪن ۾ اجرتن جون سطحون ڇو مختلف هونديون آهن. انهن تي تاريخي ترقي، زندگيءَ جي بنيادي ضرورتن جي قيمت، محنت جي شدت ۽ پئسي جي قدر جهڙا عنصر اثرانداز ٿيندا آهن. هو نشاندهي ڪري ٿو ته جيڪڏهن ڪنهن ملڪ ۾ پيداواريت تمام گهڻي هجي، ته اتي وڌيڪ اجرتون هجڻ باوجود اضافي قدر جي شرح به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=67|2a1=Harvey|2y=2018|2p=238}} ==== حصو ستون: سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل ==== [[File:London_slums_Wellcome_L0000877.jpg|thumb|[[گستاو ڊوري]] جي تصوير ''ريل رستي کان لنڊن'' (1872ع)، جيڪا مارڪس جي دور ۾ سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل شهري ۽ صنعتي توسيع کي ظاهر ڪري ٿي.]] هن حصي ۾ مارڪس اهو جائزو وٺي ٿو ته اضافي قدر کي ڪيئن ٻيهر سرمائي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان [[سرمائي جي گڏ ٿيڻ]] جو عمل وڌندڙ پيماني تي جاري رهي ٿو. هتي مارڪس جو تجزيو ڪجهه مخصوص مفروضن تي ٻڌل آهي: هڪ بند معاشي نظام (يعني پرڏيهي واپار کان سواءِ)، جنسن جي پنهنجي قدرن تي وڪرو ٿيڻ ۾ ڪنهن به مسئلي جي غير موجودگي، ۽ اضافي قدر کي [[اقتصادي ڀاڙو|ڀاڙي]]، [[وياج]] ۽ صنعتي منافعي ۾ ورهائڻ کي نظرانداز ڪرڻ.{{sfn|Harvey|2018|p=240}} * '''سادي ٻيهر پيداوار:''' مارڪس سڀ کان پهرين هڪ فرضي حالت تي غور ڪري ٿو، جنهن ۾ سرمائيدار سمورو اضافي قدر پنهنجي ذاتي آمدني طور خرچ ڪري ڇڏي ٿو، جنهن جو مطلب اهو آهي ته سرمايو رڳو ساڳئي پيماني تي ٻيهر پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=242}} مارڪس دليل ڏئي ٿو ته اهڙين حالتن ۾ به پيداوار جي عمل جي تسلسل سبب آخرڪار سمورو سرمايو سرمائي ۾ تبديل ٿيل اضافي قدر بڻجي وڃي ٿو. مزدور مسلسل اهو سرمايو پيدا ڪندو رهي ٿو، جيڪو وري سندس استحصال ڪري ٿو، ۽ اهڙيءَ طرح سرمائيداراڻو لاڳاپو پاڻ به ٻيهر پيدا ٿيندو رهي ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=243|2a1=Otani|2y=2018|2p=214}} * '''وسعت يافته ٻيهر پيداوار (سرمائي جي گڏ ٿيڻ):''' سرمائيدار ان "تاريخي مشن" جي تابع هوندا آهن، جنهن جو نعرو آهي "سرمائي جي گڏ ٿيڻ خاطر سرمائي جي گڏ ٿيڻ، پيداوار خاطر پيداوار".{{sfn|Harvey|2018|p=253}} اضافي قدر جو هڪ حصو ٻيهر سرمائي ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، يعني ان ذريعي وڌيڪ پيداوار جا وسيلا ۽ وڌيڪ محنت جي قوت خريد ڪئي ويندي آهي، جنهن سان پيداوار وڏي پيماني تي وڌندي رهي ٿي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=248|2a1=Otani|2y=2018|2p=226}} مارڪس ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي سرمائي جي گڏ ٿيڻ بابت "غلط تصورن" تي تنقيد ڪري ٿو، خاص طور ان ڳالهه تي ته انهن اضافي مزدورن لاءِ رڳو زندگيءَ جون ضروري شيون پيدا ڪرڻ تي زور ڏنو، پر اضافي پيداوار جا وسيلا (ثابت سرمايو) پيدا ڪرڻ جي ضرورت کي نظرانداز ڪيو.{{sfn|Harvey|2018|p=250}} مارڪس جي نظر ۾ سرمائيدار جو سرمائي گڏ ڪرڻ وارو رجحان رڳو ذاتي لالچ جو نتيجو نه، پر مقابلي جي دٻاءَ هيٺ پيدا ٿيل هڪ معروضي ضرورت آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=60|2a1=Harvey|2y=2018|2p=251}} * '''سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عام قانون:''' سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو سڌو اثر محنت جي طلب تي پوي ٿو. جيڪڏهن "[[سرمائي جي عضوي جوڙجڪ]]" (c/v، يعني ثابت ۽ متغير سرمائي جو تناسب، جيڪو پيداواريت کي ظاهر ڪري ٿو) ساڳي رهي، ته سرمائي جي گڏ ٿيڻ سان محنت جي قوت جي طلب وڌندي، جنهن سان اجرتون به وڌي سگهن ٿيون.{{sfn|Harvey|2018|p=262}} پر سرمائيداراڻي گڏ ٿيڻ جو عام رجحان سرمائي جي عضوي جوڙجڪ ۾ واڌ ڏانهن هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سرمائيدار اضافي نسبي قدر حاصل ڪرڻ ۽ مقابلي ۾ اڳتي نڪرڻ لاءِ مزدور بچائيندڙ مشينون متعارف ڪرائيندا آهن.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=260|2a1=Otani|2y=2018|2p=240}} نتيجي طور مجموعي سرمائي جي مقابلي ۾ محنت جي طلب گهٽجندي وڃي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=266}} سرمائيداراڻو سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل "هميشه اهڙي نسبتاً غيرضروري مزدور آبادي پيدا ڪندو رهي ٿو، جيڪا سرمائي جي اوسط ضرورتن کان وڌيڪ هجي ۽ انهيءَ ڪري اضافي آبادي بڻجي وڃي."{{sfn|Harvey|2018|p=267}} هي "[[محنت جي ذخيرائي فوج|صنعتي ذخيرائي فوج]]" (يا "نسبتاً اضافي آبادي") سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو لازمي نتيجو ۽ ان جي بقا جي هڪ شرط آهي. اها صنعت جي واڌ وقت فوري طور دستياب مزدور فراهم ڪري ٿي ۽ ساڳئي وقت اجرتن تي هيٺاهين دٻاءُ برقرار رکي ٿي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=268|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=85|3a1=Otani|3y=2018|3p=247}} مارڪس هن ذخيرائي فوج جون مختلف صورتون بيان ڪري ٿو: * '''گهمندڙ (Floating):''' مثال طور اهي ڪارخاني جا مزدور، جيڪي عارضي طور بيروزگار ٿين. * '''پوشيده (Latent):''' مثال طور زرعي آبادي، جيڪا آهستي آهستي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿي، يا عورتون ۽ ٻار، جيڪي مزدور قوت ۾ شامل ٿين ٿا. * '''جامد (Stagnant):''' مثال طور بيقاعده روزگار رکندڙ مزدور، ۽ اهي ماڻهو جيڪي "غربت جي دائري" ۾ شامل آهن، جهڙوڪ [[آوارگي|آوارا]] يا ڏوهاري.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=271–272|2a1=Otani|2y=2018|2pp=249–250}} مارڪس موجب سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو "مطلق عام قانون" هي آهي ته "جيئن جيئن سرمايو گڏ ٿيندو وڃي ٿو، تيئن تيئن مزدور جي حالت، ڀلي سندس اجرت وڌيڪ هجي يا گهٽ، لازمي طور وڌيڪ خراب ٿيندي وڃي ٿي."{{sfn|Harvey|2018|p=275}} هتي مارڪس جو اشارو پورهيت طبقي جي '''نسبتي غربت''' ڏانهن آهي: مزدورن کي پنهنجي پيدا ڪيل نئين قدر مان نسبتاً گهٽ حصو ملي ٿو، جڏهن⁠تہ بيگانگي ۽ غيرانساني بڻائيندڙ پيداوار جو عمل سندن انساني ضرورتن کي وڌندڙ حد تائين دٻائيندو رهي ٿو.{{sfn|Mandel|1976|pp=71–72}} نتيجي ۾، دولت جي گڏ ٿيڻ جي هڪ قطب جي مقابلي ۾ ٻئي قطب تي "[[غربت جي گڏ ٿيڻ جو نظريو|بدحاليءَ جي گڏ ٿيڻ]]، محنت جي اذيت، غلامي، جهالت، بربريت ۽ اخلاقي زوال" پيدا ٿيندو رهي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=275}} ==== حصو اٺون: نام نهاد ابتدائي سرمائي جو گڏ ٿيڻ ==== [[File:The Highland emigrants monuments Helmsdale.jpg|thumb|اسڪاٽلينڊ جي [[هيلمزڊيل]] ۾ قائم يادگار، جيڪو [[هاءِ لينڊ ڪليئرنس]] دوران لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن کي ڏيکاري ٿو. هي ڪليئرنس زرعي آباديءَ کي زمين تان زبردستي بي دخل ڪرڻ جو هڪ مثال آهي، جنهن کي مارڪس [[سرمائي جي ابتدائي گڏ ٿيڻ]] جو اهم جزو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=286}}]] [[File:Dessin et coupes du navire négrier Le Brookes.jpg|thumb|برطانوي غلام بردار ٻيڙي ''[[بروڪس (1781ع واري ٻيڙي)]]'' جو خاڪو، 1788ع. مارڪس [[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] کي ابتدائي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو هڪ اهم حصو قرار ڏنو، جنهن ابتدائي سرمائيداراڻي ترقي لاءِ وڏي دولت مهيا ڪئي.{{sfn|Harvey|2018|p=289}}]] پهرئين جلد جي آخري حصي ۾ مارڪس سرمائيداراڻي لاڳاپي جي تاريخي ابتدا جو جائزو وٺي ٿو، جنهن کي هو "[[سرمائي جي ابتدائي گڏ ٿيڻ]]" (Primitive accumulation) جو نالو ڏئي ٿو. هي عمل "ابتدائي" ان ڪري سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سرمائي ۽ سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جي اڳوڻي تاريخ آهي ۽ انهن بنيادي حالتن کي جنم ڏئي ٿو، جن کان پوءِ سرمائيداراڻو سرمائي جو گڏ ٿيڻ ممڪن ٿيو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=283|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=65}} مارڪس پنهنجي تاريخي وضاحت کي ڪلاسيڪي سياسي معيشت جي انهن "رومانوي طريقن" جي ابتڙ پيش ڪري ٿو، جيڪي سرمائي ۽ اجرتي محنت جي ظهور کي محنت، بچت ۽ ڪفايت شعاريءَ جو آهستي آهستي ۽ پُرامن نتيجو قرار ڏين ٿا. مارڪس اهڙين وضاحتن کي "ٻارن جي آکاڻي" سڏي رد ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=282}} سندس خيال ۾ "حقيقي تاريخ ۾ ته فتح، غلام بڻائڻ، ڦرلٽ، قتل، مختصر لفظن ۾ طاقت، سڀ کان اهم ڪردار ادا ڪن ٿا."{{sfn|Harvey|2018|p=283}} ابتدائي سرمائي جو گڏ ٿيڻ بنيادي طور تي "پيدا ڪندڙ کي پيداوار جي وسيلن کان جدا ڪرڻ" جو تاريخي عمل آهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=283|2a1=Otani|2y=2018|2p=254}} هن عمل ۾ ٻه بنيادي تبديليون واقع ٿين ٿيون: سماجي معيشت جا وسيلا ۽ پيداوار جا وسيلا سرمائي ۾ تبديل ٿين ٿا، ۽ سڌا پيدا ڪندڙ ماڻهو اجرتي مزدورن ۾ تبديل ٿي وڃن ٿا.{{sfn|Harvey|2018|p=283}} ابتدائي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جا اهم پهلو هي آهن: * '''زرعي آباديءَ کي زمين تان بي دخل ڪرڻ:''' مارڪس [[مشترڪ زمين]] جي [[زمينن جي گهيري]]، جاگيرداري [[خدمتگار ٽولي|خدمتگارن]] جي ٽولين جي خاتمي، ۽ خاص طور انگلينڊ ۾ پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اوڻيهين صديءَ تائين هارين جي زبردستي بي دخليءَ جو تفصيلي ذڪر ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=286|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=67}} ان عمل جي نتيجي ۾ شهرن جي صنعتن لاءِ هڪ "آزاد پر بي حق" [[پرولتاريه]] پيدا ٿيو.{{sfn|Harvey|2018|p=286}} مارڪس جي لفظن ۾، "هاڻي قانون پاڻ ئي ماڻهن جي زمين ڦرڻ جو اوزار بڻجي وڃي ٿو."{{sfn|Harvey|2018|p=286}} * '''بي دخل ڪيل ماڻهن خلاف خوني قانونسازي:''' جيڪي ماڻهو زمين تان تڙيا ويا، تن کي گهڻو ڪري آوارا ۽ ڀيڪاري قرار ڏئي مجرم بڻايو ويو. انهن تي اهڙا "وحشتناڪ دهشتگرد قانون" لاڳو ڪيا ويا، جن جي ذريعي کين ڪوڙا هنيا ويا، داغ ڏنا ويا، ۽ تشدد ذريعي مجبور ڪيو ويو ته هو اجرتي محنت جي نظام کي قبول ڪن.{{sfn|Harvey|2018|pp=286–287}} * '''سرمائيدار آبادگار ۽ صنعتي سرمائيدار جي پيدائش:''' مارڪس سرمائيداراڻي [[زميندار آبادگار]] جي ظهور ۽ صنعتي سرمائي جي واڌ ويجهه جو جائزو وٺي ٿو، جنهن کي گهڻو ڪري رياستي طاقت، [[نوآباديات]]، [[سرڪاري قرض]] جي نظام، [[تحفظ پسندي|تحفظ پسند]] پاليسين ۽ [[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] جي مدد حاصل رهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=288|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=68}} مارڪس لکي ٿو: "طاقت هر انهيءَ پراڻي سماج جي دائيا آهي، جيڪو پنهنجي پيٽ ۾ نئين سماج کي کڻي ٿو. طاقت پاڻ به هڪ معاشي قوت آهي."{{sfn|Harvey|2018|p=289}} * '''ابتدائي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو "راز" ۽ نوآباديات:''' آخر ۾ مارڪس [[ايڊورڊ گبن ويڪ فيلڊ]] جي نوآبادڪاريءَ واري نظريي تي بحث ڪري ٿو. ويڪ فيلڊ اهو "دريافت" ڪيو ته سرمايو ڪا شيءِ نه، پر ماڻهن جي وچ ۾ هڪ سماجي لاڳاپو آهي، جيڪو شين جي ذريعي قائم ٿئي ٿو. [[آسٽريليا]] جهڙين نوآبادين ۾، جتي زمين سستي هئي ۽ مزدور آسانيءَ سان آزاد پيدا ڪندڙ بڻجي سگهندا هئا، اتي سرمايو پنهنجي حقيقي صورت ۾ ڪم نه ڪري سگهندو هو.{{sfn|Harvey|2018|p=291}} ان ڪري "وڏي راز" اها هئي ته رياست کي زمين جي قيمت مصنوعي طور وڌائڻي پوندي، يا ماڻهن جي زمين تائين رسائي محدود ڪرڻي پوندي، ته جيئن سرمائي لاءِ اجرتي مزدورن جي فراهمي يقيني بڻجي سگهي.{{sfn|Harvey|2018|p=292}} مارڪس جي نظر ۾ هي ڳالهه ظاهر ڪري ٿي ته سرمائيداراڻو لاڳاپو ڪا فطري حقيقت نه، پر هڪ مصنوعي ۽ تاريخي طور تعمير ڪيل سماجي لاڳاپو آهي، جيڪو مزدور کي سندس وسيلن کان بي دخل ڪرڻ تي ٻڌل آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=292}} مارڪس دليل ڏئي ٿو ته جيئن شروعات ۾ ٿورن غاصبن ماڻهن جي وڏي اڪثريت کي سندن ملڪيت کان محروم ڪيو، تيئن آخرڪار سرمائيداريءَ جي اندروني تضادن ۽ پورهيت طبقي جي تنظيم جي نتيجي ۾ "ٿورن غاصبن کي ماڻهن جي وڏي اڪثريت طرفان ملڪيت کان محروم ڪيو ويندو." هن جي خيال ۾ اهو ئي سرمائيداراڻي نجي ملڪيت جي خاتمي جو اعلان ("موت جي گهنٽي") هوندو.{{sfn|Harvey|2018|p=291}} ===<span class="anchor" id="Capital, Volume II"></span>جلد ٻيون: ''سرمائي جي گردش جو عمل''=== [[File:Cover of Das Kapital, Volume II (1885) by Karl Marx.jpg|thumb|جلد ٻئين (1885ع) جو سرورق]] جلد ٻيو، جيڪو اينگلز 1885ع ۾ شايع ڪيو، ڌيان کي سڌي پيداوار جي عمل مان سرمائي جي گردش جي عمل ڏانهن منتقل ڪري ٿو. جتي جلد پهرئين ۾ اهو فرض ڪيو ويو هو ته جنسون بنا ڪنهن ڏکيائيءَ جي پنهنجي قدرن تي وڪرو ٿي وڃن ٿيون، اتي جلد ٻيو انهن حالتن ۽ تضادن جو جائزو وٺي ٿو، جيڪي پيدا ڪيل قدر ۽ اضافي قدر کي حقيقي صورت ڏيڻ (realisation) ۾ پيش اچن ٿا.{{sfn|Mandel|1978|p=14}} هتي مارڪس جو تجزيو تمام گهڻو تجريدي ۽ فني نوعيت جو آهي. هو اڪثر ٽيڪنالاجيءَ ۾ ٿيندڙ تبديليءَ کان تجريد ڪري ٿو ۽ اهو فرض ڪري ٿو ته جنسون پنهنجي قدرن تي مٽاسٽا ٿين ٿيون، جيئن گردش سان لاڳاپيل مخصوص مسئلن کي الڳ ڪري سمجهي سگهجي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=407, 420|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=46}} ==== حصو پهريون: سرمائي جون روپ مٽايون ۽ ان جا چڪر ==== [[File:The Three Circuits of Capital in Volume II of Marx's Capital.png|thumb|''سرمايو'' جي جلد ٻئين ۾ سرمائي جا ٽي چڪر، جيئن [[ميغناڊ ديسائي، بارون ديسائي]] بيان ڪيا آهن. L = محنت جي قوت؛ MP = پيداوار جا وسيلا.]] مارڪس صنعتي سرمائي جي گردش جو تجزيو ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل چڪرن جي وحدت طور ڪري ٿو، جيڪي انهن مختلف صورتن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي سرمايو اختيار ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1978|1p=18|2a1=Otani|2y=2018|2p=285}} * '''پئسي واري سرمائي جو چڪر (M-C...P...C'-M'):''' سرمايو پئسي (M) جي صورت ۾ شروع ٿئي ٿو، پوءِ جنسن (C) ۾ تبديل ٿئي ٿو (يعني محنت جي قوت ۽ پيداوار جا وسيلا)، پيداوار جي عمل (P) مان گذري نيون جنسون (C') پيدا ڪري ٿو، جن ۾ اضافي قدر شامل هوندو آهي، ۽ آخرڪار اهي وڌيڪ پئسي (M') عيوض وڪرو ٿين ٿيون.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=378|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=47|3a1=Otani|3y=2018|3p=286}} هي چڪر پئسي کي شروعاتي ۽ آخري نقطي طور پيش ڪري ٿو ۽ سرمائي جي بنيادي مقصد، يعني "پئسو ڪمائڻ"، کي نمايان ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=382}} * '''پيداواري سرمائي جو چڪر (P...C'-M'-C...P):''' هي چڪر سرمائي جي پيداواري صورت (P) سان شروع ٿئي ٿو ۽ انهيءَ تي ئي ختم ٿئي ٿو. اهو مسلسل پيداوار جي ضرورت ۽ وڪرو ٿيل جنس واري سرمائي (M') کي ٻيهر پيداواري سرمائي جي عنصرن (C، يعني محنت جي قوت ۽ پيداوار جا وسيلا) ۾ تبديل ڪرڻ جي اهميت تي زور ڏئي ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=384|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=51|3a1=Otani|3y=2018|3p=287}} * '''جنس واري سرمائي جو چڪر (C'-M'-C...P...C'):''' هي چڪر جنس واري سرمائي (C') سان شروع ۽ ختم ٿئي ٿو. اهو سڄي معيشت ۾ جنسن جي مجموعي وهڪري کي نمايان ڪري ٿو، جنهن ۾ پيداوار جا وسيلا ۽ واپرائڻ جون شيون ٻنهي شامل آهن.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=391|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=51|3a1=Otani|3y=2018|3p=289}} مارڪس زور ڏئي ٿو ته اهي سرمائي جا الڳ الڳ قسم نه آهن، پر اهي فعالي صورتون آهن، جيڪي صنعتي سرمايو هڪ ٻئي پٺيان اختيار ڪري ٿو ۽ پوءِ ڇڏي ڏئي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=380}} انهن روپ مٽائن مان سرمائي جو بنا رڪاوٽ وهڪرو انتهائي اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مرحلي ۾ رڪاوٽ (مثلاً جنسن جو نه وڪامڻ، پئسي جي کوٽ، يا پيداوار ۾ خلل) سڄي عمل کي متاثر ڪري ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=396}} سرمائي جيڪو وقت گردش جي دائري (خريد ۽ وڪري) ۾ گذاري ٿو، ان کي "گردش جو وقت" چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ پيداوار ۾ گذاريل وقت کي "پيداوار جو وقت" سڏيو وڃي ٿو. گردش جو وقت گهٽائڻ سرمائي جي "گردش جي رفتار" کي تيز ڪرڻ لاءِ نهايت اهم آهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=422|2a1=Otani|2y=2018|2p=291}} هن حصي ۾ گردش جي خرچن (جهڙوڪ ٽرانسپورٽ، ذخيرو ڪرڻ ۽ حساب ڪتاب) تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي، جيڪي ضروري ته آهن، پر پاڻ ڪنهن به نئين قدر جي پيداوار نٿا ڪن.{{sfn|Heinrich|2012|p=133}} ==== حصو ٻيون: سرمائي جي گردش ==== [[File:GWR broad gauge locomotives.jpg|thumb|1892ع جون [[گريٽ ويسٽرن ريلوي]] جون [[ٻاڦ واري انجن|ٻاڦ واريون ريل انجڻيون]]. [[ريلوي]]ن جي ترقي سرمائي جي گردش جو وقت وڏي حد تائين گهٽايو، جيڪو جلد ٻئين ۾ بحث هيٺ ايندڙ سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو هڪ اهم عنصر آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=431}}]] هن حصي ۾ مارڪس سرمائي جي گردش (Turnover) جو جائزو وٺي ٿو، جنهن جي تعريف پيداوار جي وقت ۽ گردش جي وقت جي مجموعي طور ڪئي وئي آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=420}} گردش جي رفتار اضافي قدر جي سالياني شرح ۽ ڪنهن مخصوص سرمائي ذريعي پيدا ٿيندڙ اضافي قدر جي مقدار تي اثرانداز ٿئي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=598}} مارڪس "ثابت سرمائي" ۽ "گردش ڪندڙ سرمائي" جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو، جيڪو پيداواري سرمائي کي قدر جي گردش واري طريقي جي نقطهٔ نظر کان بيان ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=438|2a1=Otani|2y=2018|2p=299}} * '''گردش ڪندڙ سرمايو:''' ان ۾ خام مال، مددگار مواد ۽ اجرتن تي خرچ ڪيل سرمائي (متغير سرمايو) شامل آهن. اهي سڀئي عنصر هڪ ئي گردش واري دور ۾ پنهنجو سمورو قدر پيداوار ڏانهن منتقل ڪن ٿا، تنهنڪري انهن کي لڳاتار نئين سر مهيا ڪرڻ ضروري هوندو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=439}} * '''ثابت سرمايو:''' ان ۾ محنت جا اوزار (جهڙوڪ مشينون، عمارتون وغيره) شامل آهن، جيڪي پنهنجو قدر آهستي آهستي، ڪيترن ئي گردش وارن دورن دوران، پنهنجي اوسط عمر جي مطابق پيداوار ڏانهن منتقل ڪندا آهن.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1978|1pp=19–20|2a1=Harvey|2y=2018|2p=439|3a1=Otani|3y=2018|3p=299}} ثابت سرمائي جي گردش سان ڪجهه خاص مسئلا پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ مستقبل ۾ ان جي مٽاسٽا لاءِ [[جائزي جو فنڊ]] گڏ ڪرڻ ۽ "اخلاقي فرسودگي" (يعني نيون ۽ وڌيڪ ڪارائتيون مشينون اچڻ سبب پراڻين مشينن جو جسماني طور ختم ٿيڻ کان اڳ ئي بيڪار ٿي وڃڻ).{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=455, 457|2a1=Otani|2y=2018|2p=322}} مارڪس اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته ٽرانسپورٽ ۽ مواصلات جي ترقي گردش جو وقت ڪيئن گهٽائي ٿي، ۽ قرض جو نظام ثابت سرمائي ۽ مختلف گردش وارن دورن مان پيدا ٿيندڙ سختين کي ڪيئن گهٽائڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|pp=431, 432, 594}} ==== حصو ٽيون: مجموعي سماجي سرمائي جي ٻيهر پيداوار ۽ گردش ==== هن آخري حصي ۾ مارڪس مجموعي سماجي سرمائي جي ٻيهر پيداوار جو تجزيو ڪري ٿو، جنهن لاءِ هو پنهنجا مشهور "ٻيهر پيداوار جا خاڪا" (Reproduction Schemas) استعمال ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=665|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=54|3a1=Otani|3y=2018|3p=310}} هو پوري معيشت کي ٻن بنيادي شعبن ۾ ورهائي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1978|1p=29|2a1=Otani|2y=2018|2p=307}} * '''شعبو پهريون:''' پيداوار جا وسيلا پيدا ڪري ٿو (يعني اهي شيون، جيڪي ٻيون شيون ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، جهڙوڪ مشينون ۽ فولاد). * '''شعبو ٻيون:''' واپرائڻ جون شيون پيدا ڪري ٿو (يعني اهي شيون، جيڪي ماڻهو پنهنجي زندگيءَ لاءِ خريد ڪري استعمال ڪن ٿا، جهڙوڪ ماني ۽ ڪپڙا). [[File:Two-Department Model of Simple Reproduction in Volume II of Marx's Capital.jpg|thumb|جلد ٻئين ۾ مارڪس جو سادي ٻيهر پيداوار وارو ٻن شعبن تي ٻڌل نمونو. هر تير وڪڻندڙ کان خريد ڪندڙ ڏانهن جنسن جي مٽاسٽا کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ پئسي جو وهڪرو ان جي ابتڙ رخ ۾ هلندو آهي.]] "سادي ٻيهر پيداوار" (جنهن ۾ سمورو اضافي قدر آمدني طور خرچ ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪو به خالص سرمائي جو گڏ ٿيڻ نه ٿئي) لاءِ توازن جي هڪ شرط لازمي آهي: ٻئي شعبي جو ثابت سرمايو (c2)، پهرئين شعبي جي متغير سرمائي ۽ اضافي قدر جي مجموعي (v1 + s1) جي برابر هجڻ گهرجي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=667|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=56|3a1=Mandel|3y=1978|3p=27}} ان جو مطلب اهو آهي ته ٻئي شعبي جي پيداوار جي وسيلن جي طلب، پهرئين شعبي جي مزدورن ۽ سرمائيدارن جي واپرائڻ وارين شين جي طلب جي برابر هجڻ گهرجي.{{sfn|Harvey|2018|p=667}} "وسعت يافته ٻيهر پيداوار" (يعني سرمائي جي گڏ ٿيڻ) لاءِ ٻنهي شعبن ۾ اضافي قدر جو هڪ حصو ٻيهر سرمائي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، يعني وڌيڪ پيداوار جا وسيلا ۽ وڌيڪ محنت جي قوت خريد ڪرڻ لاءِ ٻيهر سيڙايو وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=611|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=56}} ان لاءِ توازن جون مختلف شرطون گهربل هونديون آهن. مارڪس عددي مثالن ذريعي ڏيکاري ٿو ته اهڙي متوازن ترقي نظرياتي طور ممڪن آهي، پر ساڳئي وقت هو انهن ڪيترن ئي نقطن جي نشاندهي به ڪري ٿو، جتي سرمائيداراڻي پيداوار جي "غير منظم" فطرت ۽ ٻنهي شعبن جي وچ ۾ پيچيده مٽاسٽائن سبب عدم تناسب ۽ بحران پيدا ٿي سگهن ٿا، خاص طور ثابت سرمائي جي مٽاسٽا جي حوالي سان.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1978|1p=24|2a1=Harvey|2y=2018|2p=654|3a1=Otani|3y=2018|3p=337}} هو انهن مٽاسٽائن کي ممڪن بڻائڻ ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ کي اڳتي وڌائڻ ۾ پئسي واري سرمائي ۽ "مجازي پئسي واري سرمائي" (ذخيرو ڪيل بچتون) جي اهم ڪردار تي زور ڏئي ٿو، ۽ اهو اشارو ڏئي ٿو ته اهڙي عمل لاءِ قرض جو نظام ضروري آهي، جيتوڻيڪ جلد ٻئين ۾ ان کان گهڻي حد تائين تجريد ڪئي وئي آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1978|1pp=74–75|2a1=Harvey|2y=2018|2p=660}} مارڪس لکي ٿو ته "سڀني حقيقي بحرانن جو آخري سبب هميشه عوام جي غربت ۽ سندن محدود واپرائڻ جي صلاحيت هوندو آهي، جڏهن⁠تہ سرمائيداراڻي پيداوار پيداواري قوتن کي اهڙي نموني وڌائڻ جي ڪوشش ڪندي آهي، ڄڻ سماج جي رڳو مطلق واپرائڻ جي صلاحيت ئي ان جي حد هجي."{{sfn|Harvey|2018|p=567}} ===<span class="anchor" id="Capital, Volume III"></span>جلد ٽيون: ''سرمائيداراڻي پيداوار جو عمل، مجموعي صورت ۾''=== [[File:Cover of Das Kapital, Volume III (1894) by Karl Marx.jpg|thumb|جلد ٽئين (1894ع) جو سرورق]] جلد ٽيون، جيڪو اينگلز 1894ع ۾ شايع ڪيو، سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي کي ان جي مڪمل صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيئن اهو سماج جي ظاهري سطح تي، مختلف سرماين جي وچ ۾ مقابلي ۽ اضافي قدر جي آمدنيءَ جي مختلف صورتن ۾ ورڇ جي ذريعي ظاهر ٿئي ٿو.{{sfn|Mandel|1981|p=10}} هي جلد پيداوار (جلد پهريون) ۽ گردش (جلد ٻيون) بابت ڪيل تجزين کي پاڻ ۾ ڳنڍي انهن "ٺوس صورتن" جي وضاحت ڪري ٿو، جيڪي "سرمائي جي مجموعي حرڪت جي عمل" مان پيدا ٿين ٿيون.{{sfn|Heinrich|2012|p=142}} ==== حصو پهريون: اضافي قدر جو منافعي ۾ ۽ اضافي قدر جي شرح جو منافعي جي شرح ۾ بدلجڻ ==== مارڪس هن بحث جي شروعات ان ڳالهه سان ڪري ٿو ته اضافي قدر انفرادي سرمائيدار لاءِ منافعي جي صورت ۾ ڪيئن ظاهر ٿئي ٿو. اضافي قدر جي شرح صرف متغير سرمائي (s/v) جي بنياد تي ڳڻپ ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ منافعي جي شرح سموري اڳواٽ لڳايل سرمائي (ثابت ۽ متغير سرمائي، يعني C = c + v) جي بنياد تي ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي. ان ڪري [[منافعي جي شرح]] هيئن ٿيندي آهي: s/C يا s/(c+v).{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=144|2a1=Otani|2y=2018|2p=348}} هي ظاهري صورت محنت جي استحصال مان پيدا ٿيندڙ اضافي قدر جي اصل سرچشمي کي لڪائي ڇڏي ٿي ۽ اهڙو تاثر پيدا ڪري ٿي، ڄڻ منافعي جو سرچشمو سمورو اڳواٽ لڳايل سرمايو هجي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=143|2a1=Otani|2y=2018|2p=352}} سرمائيدار جي بنيادي دلچسپي اضافي قدر جي شرح ۾ نه، پر منافعي جي شرح ۾ هوندي آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=144}} مارڪس انهن مختلف عنصرن تي به بحث ڪري ٿو، جيڪي منافعي جي شرح تي اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ ثابت سرمائي جي وڌيڪ بچت سان استعمال ۽ سرمائي جي گردش کي تيز ڪرڻ.{{sfn|Heinrich|2012|p=145}} ==== حصو ٻيون: منافعي جو اوسط منافعي ۾ بدلجڻ ==== پيداوار جي مختلف شعبن ۾، جتي سرمائي جي عضوي جوڙجڪ (c/v) مختلف هوندي آهي، سرماين جي وچ ۾ مقابلو هڪ "عام منافعي جي شرح" يا "اوسط منافعي" جي قيام جو سبب بڻجي ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=147|2a1=Mandel|2y=1981|2p=16|3a1=Otani|3y=2018|3p=367}} سرمايو گهٽ منافعي وارن شعبن مان وڌيڪ منافعي وارن شعبن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو رجحان رکي ٿو، جنهن سان سڄي معيشت ۾ منافعي جون شرحون هڪجهڙيون ٿيڻ لڳن ٿيون.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=146|2a1=Mandel|2y=1981|2p=19}} ان جو مطلب اهو آهي ته هر انفرادي سرمايو پنهنجي شعبي ۾ پيدا ٿيل اضافي قدر تي مڪمل حق نٿو رکي، پر مجموعي سماجي اضافي قدر مان اوترو حصو حاصل ڪري ٿو، جيترو سندس حصو مجموعي سماجي سرمائي ۾ هوندو آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=16|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=147}} انهيءَ ڪري جنسون پنهنجي انفرادي قدرن (c+v+s) تي نه، پر "[[پيداوار جي قيمتن]]" تي مٽاسٽا ٿين ٿيون، جيڪي پيداوار جي خرچ (c+v) ۽ اوسط منافعي جي مجموعي جي برابر هونديون آهن.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=147|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=111|3a1=Otani|3y=2018|3p=369}} قدرن جو پيداوار جي قيمتن ۾ هي بدلجڻ منافعي جي اصل سرچشمي ۽ استحصال جي حقيقت کي وڌيڪ لڪائي ڇڏي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=149}} هن تبديليءَ جي مقداري وضاحت، جيڪا "[[قدرن جي تبديلي جو مسئلو]]" (Transformation Problem) جي نالي سان مشهور آهي، مارڪس جي نظريي جي سڀ کان وڌيڪ بحث هيٺ آيل موضوعن مان هڪ رهي آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=148}} ==== حصو ٽيون: منافعي جي شرح جي گهٽجڻ واري رجحان جو قانون ==== [[File:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|thumb|1832ع ۾ ٺهيل هڪ [[واٽ ٻاڦ واري انجڻ]]. مزدور بچائيندڙ مشينري جو استعمال [[سرمائي جي عضوي جوڙجڪ]] ۾ واڌ آڻي ٿو، جيڪا مارڪس موجب [[منافعي جي شرح جي گهٽجڻ واري رجحان]] جو اهم سبب آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=150}}]] مارڪس دليل ڏئي ٿو ته ڊگهي عرصي ۾ [[منافعي جي شرح جي گهٽجڻ وارو رجحان]] سرمائيداري نظام جي اندر موجود هڪ فطري رجحان آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=31|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=149}} هي رجحان سرمائيداريءَ جي ان مخصوص طريقي مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ذريعي پيداواريت وڌائي ويندي آهي، يعني سرمائي جي عضوي جوڙجڪ (c/v) ۾ واڌ، جنهن جو مطلب آهي ته متغير سرمائي (محنت جي قوت) جي مقابلي ۾ وڌيڪ ثابت سرمايو (مشينون، خام مال وغيره) استعمال ٿيڻ لڳي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=72|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=150|3a1=Otani|3y=2018|3p=382}} ڇاڪاڻ⁠تہ صرف متغير سرمايو ئي اضافي قدر پيدا ڪري ٿو، تنهنڪري c/v ۾ واڌ (ڀلي اضافي قدر جي شرح s/v به وڌي رهي هجي) منافعي جي شرح s/(c+v) کي هيٺ آڻڻ جو رجحان پيدا ڪري ٿي.{{sfn|Heinrich|2012|p=151}} مارڪس هن "قانون" کي "جديد سياسي معيشت جو سڀ کان اهم قانون" قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=149}} پر ساڳئي وقت هو ڪيترن ئي "جوابي رجحانن" جو به ذڪر ڪري ٿو، جيڪي منافعي جي شرح ۾ ٿيندڙ گهٽتائي کي روڪي يا عارضي طور الٽو ڪري سگهن ٿا. انهن ۾ استحصال جي شدت وڌائڻ، اجرتن کي محنت جي قوت جي قدر کان هيٺ رکڻ، ثابت سرمائي جي عنصرن کي سستو بڻائڻ، نسبتي اضافي آبادي، پرڏيهي واپار، ۽ شيئر سرمائي ۾ واڌ شامل آهن.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=32|2a1=Heinrich|2y=2012|2pp=150–151|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=97|4a1=Otani|4y=2018|4p=388}} هي قانون صرف هڪ رجحان طور ڪم ڪري ٿو، جيڪو انهن مخالف قوتن کان متاثر ٿيندو رهي ٿو، ۽ ان جي عملي صورت نهايت پيچيده هوندي آهي، جيڪا معاشي بحرانن جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=154|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=100}} هن قانون جي درستي ۽ ان جي صحيح تشريح مارڪس جي نظريي جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري موضوعن مان رهي آهي.{{sfn|Heinrich|2012|pp=153–154}} ==== حصو چوٿون: جنس واري سرمائي ۽ پئسي واري سرمائي جو واپاري سرمائي ۽ مالي سرمائي ۾ بدلجڻ ==== هي حصو، جنهن کي مارڪس "واپاري سرمائي" پڻ سڏي ٿو، انهن سرمائي جي صورتن جو جائزو وٺي ٿو، جيڪي رڳو گردش جي دائري ۾ ڪم ڪن ٿيون.{{sfn|Harvey|2018|p=468}} * '''واپاري سرمايو (جنسن جي واپار وارو سرمايو):''' هي سرمايو جنسن جي خريد ۽ وڪري (C-M ۽ M-C) جا ڪم سرانجام ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو پاڻ ڪو به قدر يا اضافي قدر پيدا نٿو ڪري، پر اهو صنعتي سرمائي جي گردش جو وقت گهٽائڻ ۽ اضافي قدر کي حقيقي صورت ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=478|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=120|3a1=Otani|3y=2018|3p=395}} واپاري سرمايو مجموعي اضافي قدر مان واپاري منافعي جي صورت ۾ پنهنجو حصو حاصل ڪري ٿو، جيڪو اوسط منافعي جي شرح سان برابر ڪيو ويندو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=480}} واپاري سرمائيدارن وٽ ڪم ڪندڙ مزدور (جهڙوڪ ڪلارڪ) اضافي قدر پيدا نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سندن استحصال ضرور ٿئي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|pp=478, 483}} * '''پئسي جي واپار وارو سرمايو:''' هي سرمايو پوري سرمائيدار طبقي جي لاءِ پئسي سان لاڳاپيل فني ڪم، جهڙوڪ ادائگيون، وصوليون ۽ حساب ڪتاب وغيره، انجام ڏيڻ ۾ ماهر هوندو آهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=488|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=120|3a1=Otani|3y=2018|3p=405}} ==== حصو پنجون: منافعي جي وياج ۽ ڪاروباري منافعي ۾ ورڇ ــ وياج کڻندڙ سرمايو ==== [[File:Crowds gathering outside New York Stock Exchange (2).jpg|thumb|[[وال اسٽريٽ حادثو 1929ع]] دوران [[نيو يارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]] ٻاهران گڏ ٿيل ماڻهن جو هجوم. جلد ٽيون [[قرض]]، [[وياج]] ۽ [[فرضي سرمائي]] جي ڪردار جو تجزيو ڪري ٿو، جيڪي [[مالي منڊي]]ن ۽ [[مالي بحران]]ن کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.{{sfn|Harvey|2018|p=515}}]] هتي مارڪس "[[وياج]] کڻندڙ سرمائي" جو تجزيو ڪري ٿو، جتي پئسو پاڻ وڌيڪ پئسو پيدا ڪندو نظر اچي ٿو (M-M'). پئسي واري سرمائي جو مالڪ ("پئسي وارو سرمائيدار" يا [[سيڙپڪار]]) اهو سرمايو ڪنهن فعال سرمائيدار (صنعتي يا واپاري) کي قرض طور ڏئي ٿو، جيڪو ان کي اضافي قدر پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=490|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=126|3a1=Otani|3y=2018|3p=410}} پوءِ اضافي قدر (مجموعي منافعو) ٻن حصن ۾ ورهائجي وڃي ٿو: فعال سرمائيدار کي "ڪاروباري منافعو" ملي ٿو، جڏهن⁠تہ پئسي واري سرمائيدار کي وياج ملي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=490}} وياج دراصل پئسي واري سرمائي جي استعمالي قدر جي قيمت آهي، يعني ان جي سرمائي طور ڪم ڪرڻ ۽ منافعو پيدا ڪرڻ جي صلاحيت جي قيمت.{{sfn|Harvey|2018|p=502}} [[وياج جي شرح]] پئسي واري سرمائي جي رسد ۽ طلب، ۽ قرض ڏيندڙن ۽ قرض وٺندڙن جي وچ ۾ مقابلي سان طئي ٿيندي آهي؛ ڪا به "قدرتي" وياج جي شرح موجود ناهي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1p=503|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=134}} هن ورڇ جي نتيجي ۾ ڪاروباري منافعو فعال سرمائيدار جي "نگرانيءَ جي اجرت" وانگر، جڏهن⁠تہ وياج صرف سرمائي جي مالڪيءَ جو ميوو نظر اچي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=512}} مارڪس جي نظر ۾ هي سرمائيداراڻي لاڳاپي جي "سڀ کان وڌيڪ سطحي ۽ بت پرستانه صورت" آهي، جتي سرمايو پاڻمرادو وڌندڙ ذريعي، يعني "پئسو جيڪو پئسو پيدا ڪري"، جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=159}} قرض جي نظام ۽ [[بئنڪ]]ن جي ترقي پئسي واري سرمائي کي مرڪوز ڪري ان کي سماجي سرمائي ۾ تبديل ڪري ٿي، جيڪو سڀني سرمائيدارن لاءِ دستياب هوندو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=519}} هي عمل سرمائي جي گڏ ٿيڻ کي تيز ڪري ٿو، پر ساڳئي وقت تضادن ۽ بحرانن کي به وڌيڪ شديد بڻائي ٿو.{{sfn|Mandel|1981|p=56}} مارڪس بئنڪن جي ان ڪردار تي به بحث ڪري ٿو، جنهن ذريعي اهي قرض ڏيڻ لائق سرمائي کي مرڪوز ڪن ٿيون ۽ قرضي پئسو (جهڙوڪ [[بئنڪ نوٽ]] ۽ [[قابلِ انتقال مالياتي دستاويز|بل آف ايڪسچينج]]) پيدا ڪن ٿيون.{{sfn|Harvey|2018|p=519}} "[[فرضي سرمايو]]" واپار لائق [[مالياتي ضمانت]]ن، جهڙوڪ [[سرڪاري بانڊ]] ۽ [[حصو (ماليات)|ڪمپني جا حصا]]، جي ترقي سان وجود ۾ اچي ٿو. اهي مستقبل جي آمدني (وياج يا [[ڊيويڊنڊ]]) تي دعوائن جي نمائندگي ڪن ٿا، ۽ انهن جي مارڪيٽ قيمت (سرمائي بڻايل قدر) ان حقيقي سرمائي کان آزاد به تبديل ٿي سگهي ٿي، جنهن جي اهي نمائندگي ڪرڻ جي دعويٰ ڪن ٿا. اهڙي صورتحال [[قياس آرائي]] ۽ [[مالي بحران]]ن کي جنم ڏئي سگهي ٿي.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=552–554|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=130|3a1=Otani|3y=2018|3p=432}} مارڪس [[واپاري چڪر|صنعتي چڪر]] (ترقي، بحران، جمود ۽ بحالي) جي حرڪتن جو پڻ تجزيو ڪري ٿو ۽ ڏيکاري ٿو ته قرض ۽ فرضي سرمايو ڪيئن هڪ پاسي قياس آرائي کي هٿي ڏين ٿا ۽ ٻئي پاسي بحرانن کي جنم ڏين ٿا.{{sfn|Harvey|2018|pp=566–569}} هو برطانيا ۾ "ڪرنسي اصول" ۽ [[1844ع جو بئنڪ ايڪٽ]] تي تنقيد ڪندي دليل ڏئي ٿو ته اهڙي قانونسازي بحرانن کي ختم نٿي ڪري سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جي اندروني خاصيت آهن.{{sfn|Harvey|2018|p=530}} ==== حصو ڇهون: اضافي منافعي جو زميني ڀاڙي ۾ بدلجڻ ==== [[File:Carl Blechen - Walzwerk Neustadt-Eberswalde - Google Art Project.jpg|thumb|[[ڪارل بليخن]] جي تصوير ''نيواسٽاڊٽ-ايبرسوالڊي رولنگ مل'' (1830ع). جلد ٽئين ۾ مارڪس جو [[زميني ڀاڙو]] بابت تجزيو ڏيکاري ٿو ته زمين جي نجي ملڪيت جي ذريعي اضافي قدر ڪيئن پنهنجي قبضي ۾ آندو وڃي ٿو.]] هي حصو "[[زميني ڀاڙو]]" جو جائزو وٺي ٿو، جيڪو زمين جي استعمال جي بدلي زميندار کي ادا ڪيل اضافي قدر جو حصو هوندو آهي. هي "اضافي منافعي" جي هڪ صورت آهي، يعني اوسط منافعي کان وڌيڪ منافعو، جيڪو [[اجاره داري]] جي ڪري پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Mandel|1981|pp=56, 59}} مارڪس زميني ڀاڙي جون مختلف صورتون بيان ڪري ٿو: * '''امتيازي زميني ڀاڙو:''' هي زمين جي زرخيزي يا جاگرافيائي مقام ۾ فرق سبب پيدا ٿئي ٿو، جيڪو "[[قدرتي اجاره داري]]" جي هڪ صورت آهي. وڌيڪ زرخيز يا بهتر هنڌ تي واقع زمين تي ڪم ڪندڙ سرمائيدار کي اضافي منافعو حاصل ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ زميندار امتيازي ڀاڙي طور پنهنجي قبضي ۾ آڻي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=59|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=181|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=138|4a1=Otani|4y=2018|4p=449}} * '''مطلق زميني ڀاڙو:''' هي زمين جي نجي اجاره داريءَ مان پيدا ٿئي ٿو، جيڪا زميندارن کي گهٽ زرخيز زمين مان به ڀاڙو وصول ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي، ڀلي ان زمين ۾ ڪا خاص پيداواري برتري نه هجي. اهو ان ڪري ممڪن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زرعي شعبي ۾ لڳايل سرمائي جي عضوي جوڙجڪ عام سماجي اوسط کان گهٽ هوندي آهي، جنهن ڪري اهو وڌيڪ اضافي قدر پيدا ڪري ٿو، جنهن جو هڪ حصو زميندار مطلق ڀاڙي طور حاصل ڪري سگهن ٿا، بغير ان جي ته منافعي جي شرح جي برابري واري عام رجحان جي ڀڃڪڙي ٿئي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1pp=65–66|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=181|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=143|4a1=Otani|4y=2018|4p=446}} مارڪس زمين جي قيمت تي پڻ بحث ڪري ٿو، جيڪا حقيقت ۾ سرمائي بڻايل زميني ڀاڙو هوندي آهي، ۽ زراعت ۾ سرمائيداراڻي لاڳاپن جي تاريخي ترقي جو پڻ جائزو وٺي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=181}} ==== حصو ستون: آمدنيون ۽ انهن جا سرچشما ==== آخري حصي ۾ مارڪس "تثليثي فارمولي" (سرمايو–منافعو/وياج، زمين–ڀاڙو، محنت–اجرت) تي تنقيد ڪري ٿو، جيڪو [[بورجوازي]] سماج جي ٽن بنيادي طبقن ۽ سندن آمدنيءَ جي ذريعن کي پيداوار جي ٽن آزاد ۽ قدرتي عنصرن مان نڪتل ڏيکاري ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=70|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=182|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=43|4a1=Otani|4y=2018|4p=469}} مارڪس جي نظر ۾ هي فارمولو سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي ۾ موجود وهم ۽ حقيقت جي پرده پوشيءَ جو مڪمل اظهار آهي. اهو سرمائي، زمين ۽ محنت کي دولت جا هڪجهڙا ۽ آزاد سرچشما ظاهر ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ حقيقت ۾ منافعو ۽ زميني ڀاڙو، محنت جي پيدا ڪيل اضافي قدر مان نڪرن ٿا.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=183|2a1=Otani|2y=2018|2p=469}} هي تصور سماجي لاڳاپن کي [[شئي بڻائڻ (مارڪسزم)|شيئن جي صورت]] ڏئي ٿو، جنهن سان ائين لڳي ٿو ڄڻ شيون (سرمايو ۽ زمين) پاڻ ۾ قدر پيدا ڪرڻ جي فطري صلاحيت رکن ٿيون، جڏهن⁠تہ محنت رڳو ٻين عنصرن مان هڪ عنصر هجي. هي "جادو ٿيل، بگڙيل ۽ ابتو دنيا" روزمره شعور ۽ عام سياسي معيشت جي نظرين جو بنياد بڻجي وڃي ٿي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=70|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=184}} جلد ٽيون، ۽ عملي طور ''سرمايو'' جو سمورو ڪم (جيئن مارڪس ان کي ڇڏي ويو)، "طبقن" بابت هڪ تمام مختصر ۽ نامڪمل باب تي ختم ٿئي ٿو، جتي مارڪس پيداوار جي وسيلن جي ملڪيت ۽ آمدنيءَ جي ذريعن جي بنياد تي طبقن جي تعريف شروع ڪري ٿو، پر ان کان اڳ ئي مسودو اڌورو رهجي وڃي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=192}} == موضوع == ''سرمايو'' [[سياسي معيشت جي تنقيد]] سان لاڳاپيل موضوعن جي هڪ وسيع سلسلي جو جائزو وٺي ٿو. اهي موضوع ٽنهي جلدن ۾ هڪ ٻئي سان ڳنڍيل صورت ۾ موجود آهن؛ گهڻو ڪري ڪنهن موضوع کي هڪ تناظر ۾ متعارف ڪرايو وڃي ٿو ۽ پوءِ ٻين هنڌن تي ان کي وڌيڪ ترقي ڏني يا نئين سر جاچيو وڃي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=9}} === جنس، قدر ۽ پئسو === [[File:Marx's Theory of Value.svg|thumb|مارڪس جي [[محنت جي قدر جو نظريو|قدر جي نظريي]] کي بيان ڪندڙ خاڪو]] مارڪس پنهنجي تجزيي جي شروعات [[جنس (مارڪسزم)|جنس]] کان ڪري ٿو، جيڪا سرمائيداراڻي سماجن ۾ دولت جي "بنيادي صورت" آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=39}} جنس جي فطرت ٻٽي هوندي آهي: ان جو هڪ [[استعمالي قدر]] هوندو آهي، جيڪو ڪنهن انساني ضرورت يا خواهش کي پورو ڪري ٿو، ۽ ٻيو [[مٽاسٽا جو قدر]]، يعني اهو مقداري تناسب، جنهن تحت اها ٻين جنسن سان مٽاسٽا ٿئي ٿي.{{sfn|Heinrich|2012|pp=39–40}} مارڪس دليل ڏئي ٿو ته مٽاسٽا جي قدر جي هيٺان "[[قدر جي صورت|قدر]]" موجود آهي، جيڪو هڪ غيرمادي سماجي جوهر آهي ۽ "ڄميل" [[مجرد محنت ۽ ٺوس محنت|مجرد انساني محنت]] جي نمائندگي ڪري ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=42}} قدر جي مقدار ان [[سماجي طور ضروري محنت جي وقت]] سان طئي ٿئي ٿي، جيڪو مهارت ۽ شدت جي سراسري سماجي حالتن هيٺ ڪنهن جنس جي پيداوار لاءِ گهربل هوندو آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=38|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=43|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=19}} هي [[محنت جي قدر جو نظريو]] مارڪس جي تنقيد جو بنياد آهي، پر اهو ڪلاسيڪي صورتن کان اهم نموني مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪس زور ڏئي ٿو ته محنت رڳو قدر جي ماپ نه، پر قدر جو ''واحد'' سرچشمو آهي، ۽ مٽاسٽا جو قدر پاڻ به ڪا قدرتي نه، پر عارضي ۽ تاريخي حقيقت آهي.{{sfn|Kołakowski|1978|p=271}} محنت پاڻ، انساني [[محنت جي قوت]] جي خرچ طور، قدر پيدا ڪري ٿي، پر ان جو پنهنجو ڪو قدر نه هوندو آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=97}} جنسن جي مٽاسٽا لاءِ هڪ [[جنسي پئسو|پئسي واري جنس]] (تاريخي طور سون يا چاندي) ضروري بڻجي ٿي، جيڪا عام برابريءَ طور ڪم ڪندي سڀني ٻين جنسن جي قدرن کي ظاهر ڪري ٿي.{{sfn|Heinrich|2012|p=55}} پئسو [[قدر جي ماپ]] طور ڪم ڪري ٿو (جنهن سان قدرن کي قيمتن ۾ ظاهر ڪري سگهجي ٿو)، [[مٽاسٽا جو وسيلو|گردش جي وسيلي]] طور ڪم ڪري ٿو (C-M-C کي ممڪن بڻائي ٿو)، ذخيرو (قدر محفوظ رکڻ)، [[ادائگي]] جي وسيلي (قرضن جي ادائگي)، ۽ [[عالمي پئسو|عالمي پئسي]] طور پڻ ڪم ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1pp=63–69|2a1=Otani|2y=2018|2pp=100–122}} اهڙيءَ طرح مارڪس جو قدر جو نظريو، قدر جو هڪ پئسي وارو نظريو آهي؛ پئسي کان سواءِ قدر نه ظاهر ٿي سگهي ٿو ۽ نه ئي حقيقي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Heinrich|2021|p=216}} پئسي جي صورت جي ترقي، جنهن ۾ [[قرضي پئسو]] به شامل آهي، سرمائي جي گردش لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=89}} === سرمايو ۽ اضافي قدر === [[File:Marx's Theory of Surplus Value.svg|thumb|مارڪس جي [[اضافي قدر]] واري نظريي کي بيان ڪندڙ خاڪو]] [[سرمايو (معاشيات)|سرمايو]] ڪا شيءِ (مثلاً پئسو يا مشينون) نه، پر هڪ عمل آهي: "حرڪت ۾ قدر"، خاص طور "پاڻ کي وڌائيندڙ قدر"، جيڪو هڪ "خودڪار فاعل" بڻجي وڃي ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=36|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=85|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=31|4a1=Heinrich|4y=2021|4p=297}} ان لحاظ کان سرمايو سماجي لاڳاپن جي هڪ تاريخي طور مخصوص صورت آهي—هڪ بيگانگيءَ جو شڪار، پاڻمرادو حرڪت ڪندڙ مجموعيت، جنهن جي اندروني وقتي حرڪت فردن جي سامهون هڪ نيم معروضي طاقت طور بيهي ٿي.{{sfn|Postone|1993|pp=269, 350–351}} سرمايو M-C-M' واري چڪر تي هلندو آهي، جنهن ۾ پئسو (M) جنسن (C، يعني محنت جي قوت ۽ پيداوار جا وسيلا) جي خريداري لاءِ اڳواٽ لڳايو وڃي ٿو، جيئن نيون جنسون پيدا ڪري انهن کي وڌيڪ پئسي (M') عيوض وڪرو ڪري سگهجي.{{sfn|Heinrich|2012|p=86}} هي واڌارو (ΔM) [[اضافي قدر]] آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=87}} سرمائيدار، هن حرڪت جو "باشعور حامل" هئڻ جي حيثيت ۾، اضافي قدر ۽ سرمائي جي گڏ ٿيڻ جي اڻٿڪ جستجو کان هلندو رهي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=88}} [[موشي پوسٽون]] هن حرڪت کي "[[ٽريڊمل]] اثر" قرار ڏئي ٿو: وڌندڙ پيداواريت هر ڪلاڪ ۾ پيدا ٿيندڙ مادي دولت جي مقدار وڌائي ٿي، پر جيئن ته مجموعي پيداوار جو قدر خرچ ڪيل مجرد محنت جي وقت سان ڳنڍيل رهي ٿو (جيڪو تبديل نٿو ٿئي)، تنهنڪري هر يونٽ جو قدر گهٽجي وڃي ٿو. ان سان سرمائيدار مجبور ٿين ٿا ته رڳو ساڳي قدر جي پيداوار برقرار رکڻ لاءِ به لڳاتار پيداواريت وڌائين، جنهن سان پيداوار هڪ مسلسل تيز ٿيندڙ "ٽريڊمل" بڻجي وڃي ٿي.{{sfn|Postone|1993|pp=289–291}} [[وينڊي برائون]] جي لفظن ۾، هي محرڪ سرمائي کي "زندگيءَ جي سڀني صورتن ۽ طريقن کي چيڀاٽيندڙ قادر مطلق مشين" بڻائي ٿو.{{sfn|Brown|2024|p=xix}} [[File:Ford assembly line - 1913 (restored).jpg|thumb|[[فورڊ موٽر ڪمپني]] جي اسمبلي لائين، 1913ع. محنت جي ترقي يافته ورهاست ۽ مشينري تي ٻڌل ڪارخاني وارو نظام، [[محنت جي پيداواريت|پيداواريت]] وڌائڻ ذريعي اضافي [[اضافي قدر|نسبي قدر]] پيدا ڪرڻ جو اهم هنڌ آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=201}}]] اضافي قدر [[محنت جي استحصال|محنت جي استحصال]] مان پيدا ٿئي ٿو، خاص طور [[محنت جي قوت]] مان، جيڪا اهڙي منفرد جنس آهي، جنهن جو استعمالي قدر پاڻ تي خرچ ٿيندڙ قدر کان وڌيڪ قدر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=91}} سرمائيدار محنت جي قوت کي ان جي قدر تي خريد ڪري ٿو (جيڪو ان جي ٻيهر پيداوار لاءِ سماجي طور ضروري محنت جي وقت سان طئي ٿئي ٿو) ۽ پيداوار جي عمل ۾ مزدور کي ان وقت کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو، جيڪو سندس محنت جي قوت جي قدر ٻيهر پيدا ڪرڻ لاءِ ضروري هوندو آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=51|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=96}} هي بنا اجرت واري [[اضافي محنت]] ئي اضافي قدر جو سرچشمو آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=96}} اضافي قدر جي شرح (s/v، يعني اضافي محنت ۽ ضروري محنت جو تناسب) استحصال جي ماپ آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=101}} مارڪس مطلق اضافي قدر (جيڪو [[ڪم جو وقت|ڪم جو ڏينهن]] ڊگهو ڪرڻ سان پيدا ٿئي ٿو) ۽ اضافي نسبي قدر (جيڪو ضروري محنت جو وقت گهٽائڻ سان، عام طور پيداواريت وڌائي اجرتي شيون سستيون ڪرڻ ذريعي پيدا ٿئي ٿو) جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=33|2a1=Heinrich|2y=2012|2pp=104–105}} === شيءِ پرستي (فيٽشزم) ۽ حقيقت جي پرده پوشي === [[File:Mechanical fan.jpg|thumb|ٽوپين جي دڪان جي دري، {{circa}} 1900ع، جيڪا مارڪس جي [[شيءِ پرستي]] واري تصور کي ظاهر ڪري ٿي. شيون پاڻ ۾ فطري قدر ۽ ڪشش رکندڙ نظر اچن ٿيون، جڏهن⁠تہ اهو وهم انهن مزدورن جي سماجي لاڳاپن کي لڪائي ٿو، جن انهن کي پيدا ڪيو.]] ''سرمايو'' ۾ هڪ هر هنڌ موجود موضوع [[شيءِ پرستي (مارڪسزم)| شيءِ پرستي]] آهي، جنهن مان مراد اها آهي ته سرمائيداريءَ هيٺ ماڻهن جي وچ وارا سماجي لاڳاپا شين جي وچ وارن لاڳاپن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=71|2a1=Otani|2y=2018|2p=84}} محنت جون پيداوارون، جنسن جي صورت ۾، ڄڻ ته پاڻ ۾ قدرتي قدر رکن ٿيون، ۽ منڊيءَ ۾ ٿيندڙ مٽاسٽا اهڙي نموني ظاهر ٿئي ٿي ڄڻ اها انهن شين جي معروضي خاصيتن سان هلندي هجي، نه ڪي نجي پيدا ڪندڙن جي وچ ۾ موجود پيداوار جي سماجي لاڳاپن سان.{{sfn|Harvey|2018|p=50}} [[ليشيڪ ڪولاڪووسڪي]] موجب، شئي پرستي "انسانن جي پنهنجي پيدا ڪيل شين کي انهن جي حقيقي صورت ۾ ڏسڻ جي نااهلي" آهي، جيڪا مارڪس جي اڳوڻي [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگيءَ واري نظريي]] ۽ [[لوڊوگ فويرباخ]] جي بيان ڪيل مذهبي بيگانگيءَ سان سندس مشابهت جو سڌو تسلسل آهي.{{sfn|Kołakowski|1978|p=292}} هي "جادو ٿيل، بگڙيل ۽ ابتو جهان"{{sfn|Heinrich|2012|p=35}} رڳو ڪو ذهني وهم يا "[[ڪوڙو شعور]]" نه، پر هڪ معروضي ظاهري صورت آهي، جيڪا جنس جي پيداوار ۽ مٽاسٽا جي خود جوڙجڪ مان پيدا ٿئي ٿي. هي مٽاسٽا "آزاديءَ جي نشان" هيٺ ٿئي ٿي، پر ان جي هيٺان موجود طاقت جي لاڳاپن کي لڪائي ڇڏي ٿي.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2021|1pp=154, 178|2a1=Fine|2a2=Saad-Filho|2y=2016|2p=24|3a1=Brown|3y=2024|3p=xvi}} پوسٽون ان کي "مجرد حڪمراني" جو هڪ نظام قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ قدر ۽ سرمائي جهڙيون غيرشخصي ۽ معروضي سماجي صورتون انهن ئي ماڻهن تي حڪمراني ڪن ٿيون، جيڪي انهن کي پيدا ڪن ٿا.{{sfn|Postone|1993|pp=125–127}} هي شئي پرستي (فيٽشزم) پئسي تائين پڻ پکڙجي ٿي ("پئسي جي شئي پرستي"، جنهن ۾ پئسو ڄڻ پاڻ وڌيڪ پئسو پيدا ڪرڻ جي فطري طاقت رکي ٿو){{sfn|Heinrich|2012|p=77}} ۽ خود سرمائي تائين به ("سرمائي جي شئي پرستي"، جنهن ۾ سرمايو پاڻمرادو وڌندڙ وجود طور ۽ مشينون قدر پيدا ڪندڙ نظر اچن ٿيون).{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1pp=111, 159|2a1=Otani|2y=2018|2p=416}} مثال طور، اجرت جي صورت استحصال کي لڪائي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها اهڙو تاثر پيدا ڪري ٿي ڄڻ مزدور کي سندس سموري محنت جي اجرت ملي ٿي، جڏهن⁠تہ اها ادا ڪيل (ضروري) ۽ بنا اجرت واري (اضافي) محنت جي وچ وارو فرق لڪائي ڇڏي ٿي.{{sfn|Heinrich|2012|p=98}} تثليثي فارمولو (سرمايو–منافعو، زمين–ڀاڙو، محنت–اجرت) حقيقت جي پرده پوشيءَ جي انتهائي صورت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو آمدنيءَ جي ذريعن کي ڄڻ پيداوار جي آزاد عنصرن مان قدرتي طور نڪتل ڏيکاري ٿو، جڏهن⁠تہ انهن سڀني جو گڏيل سرچشمو محنت مان ڪڍيل اضافي قدر آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=70|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=184}} مارڪس جي تنقيد جو مقصد انهن بت پرستانه ظاهري صورتن کي چيري سرمائيداريءَ جي هيٺان موجود سماجي لاڳاپن ۽ تضادن کي ظاهر ڪرڻ آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=57}} ادبي عالم [[فرانسس وين]] دليل ڏئي ٿو ته ڪتاب جو پيچيده ۽ گهڻ سطحي انداز—جنهن کي [[گوٿڪ ناول]]، [[پيڪارسڪ ناول|پيڪارسڪ سفر]] يا [[طنز]] طور پڙهي سگهجي ٿو—اهڙي نظام جي "پاڳل منطق" ۽ "مابعدالطبيعي بارڪين ۽ ديني نزاکتن" سان انصاف ڪرڻ لاءِ ڄاڻي واڻي اختيار ڪيل حڪمت عملي آهي، جنهن ۾ انساني لاڳاپا لڪايل صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا.{{sfn|Wheen|2006|pp=4, 42, 75}} === سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل ۽ ان جا تضاد === [[File:Unemployed men queued outside a depression soup kitchen opened in Chicago by Al Capone, 02-1931 - NARA - 541927.jpg|thumb|1931ع ۾ [[عظيم معاشي بحران]] دوران [[شڪاگو]] ۾ هڪ [[مفت کاڌي جي مرڪز]] ٻاهران بيروزگار مرد. مارڪس جي "سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جي عام قانون" موجب هڪ قطب تي دولت جي گڏ ٿيڻ سان گڏ ٻئي قطب تي [[غربت جي گڏ ٿيڻ جو نظريو|بدحاليءَ جي گڏ ٿيڻ]] ۽ [[محنت جي ذخيرائي فوج]] پيدا ٿئي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=275}}]] سرمائيداري "سرمائي جي گڏ ٿيڻ خاطر سرمائي جي گڏ ٿيڻ، پيداوار خاطر پيداوار" واري تاريخي مقصد کان هلندي آهي. اضافي قدر ٻيهر نئين سرمائي ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان پيداوار جو پيمانو لڳاتار وڌندو رهي ٿو. تنهن هوندي به، هي عمل تضادن سان ڀريل آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=253}} "سرمائيداراڻي سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عام قانون" بيان ڪري ٿو ته سرمائي جي گڏ ٿيڻ سان [[سرمائي جي عضوي جوڙجڪ]] وڌي ٿي (يعني محنت جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشينري استعمال ٿئي ٿي)، جنهن سان [[محنت جي ذخيرائي فوج|نسبتاً اضافي آبادي]] يا بيروزگاري پيدا ٿيڻ جو رجحان وڌي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=267}} هي ذخيرائي فوج اجرتن کي گهٽ رکڻ ۽ روزگار ۾ موجود پورهيت طبقي کي نظم هيٺ رکڻ جو ڪم ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت هڪ قطب تي دولت جي گڏ ٿيڻ جي مقابلي ۾ ٻئي قطب تي "بدحاليءَ جي گڏ ٿيڻ" جو سبب بڻجي ٿي.{{sfn|Harvey|2018|p=275}} مارڪس جلد ٽئين ۾ [[منافعي جي شرح جي گهٽجڻ واري رجحان]] جي پڻ نشاندهي ڪري ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=149}} جيئن ٽيڪنالاجي ترقيءَ سان سرمائي جي عضوي جوڙجڪ وڌندي آهي، ۽ جيئن رڳو جيئري محنت (متغير سرمايو) اضافي قدر پيدا ڪري ٿي، تيئن منافعي جي شرح (s/[c+v]) گهٽجڻ جو رجحان رکي ٿي، ڀلي اضافي قدر جي شرح (s/v) وڌندي هجي.{{sfn|Heinrich|2012|p=151}} مارڪس ڪيترن جوابي رجحانن جو به ذڪر ڪري ٿو، جن سبب هن قانون جي عملي صورت پيچيده بڻجي ٿي ۽ بحرانن جو سرچشمو بڻجي سگهي ٿي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=32|2a1=Heinrich|2y=2012|2pp=150–151|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=97|4a1=Otani|4y=2018|4p=388}} جلد ٻئين ۾ مارڪس جي ٻيهر پيداوار وارن خاڪن ذريعي مجموعي سماجي سرمائي جي ٻيهر پيداوار جو تجزيو، شعبي پهرئين (پيداوار جا وسيلا پيدا ڪندڙ) ۽ شعبي ٻئين (واپرائڻ جون شيون پيدا ڪندڙ) جي وچ ۾ پيچيده انحصارن کي ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=665}} هموار سرمائي جي گڏ ٿيڻ لاءِ انهن شعبن جي وچ ۾ توازن (تناسب) برقرار رکڻ ضروري آهي، پر سرمائيداراڻي پيداوار جي "غير منظم" فطرت ۽ خريد ۽ وڪري جي جدا ٿيڻ سبب عدم تناسب جا بحران ([[حد کان وڌيڪ پيداوار]] يا [[گهٽ واپرائڻ]]) هميشه ممڪن رهندا آهن.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=49|2a1=Harvey|2y=2018|2pp=567, 654|3a1=Otani|3y=2018|3p=337}} قرض جو نظام انهن وهڪرن جي وچ ۾ واسطو پيدا ڪرڻ ۽ گردش ۾ وقتي ۽ مڪاني خالن کي پورو ڪرڻ لاءِ ضروري بڻجي وڃي ٿو، پر ساڳئي وقت اهو عدم استحڪام جون نيون صورتون ۽ [[مالي بحران]]ن جا امڪان به پيدا ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=515}} مارڪس بحرانن جو هڪ گهڻ سببي [[بحران جو نظريو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ منافعي جي گهٽجندڙ شرح، شعبن جي وچ ۾ عدم تناسب، ۽ پيداوار جي بي حد توسيع واري رجحان ۽ عوام جي محدود واپرائڻ جي وچ وارو تضاد پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.{{sfn|Mandel|1981|p=49}} === طبقاتي جدوجهد ۽ تاريخي تبديلي === [[File:Barricade18March1871 (cropped).jpg|thumb|1871ع جي [[پيرس ڪميون]] دوران هڪ مورچو. مارڪس ڪميون جو تجزيو [[پرولتاريه]] پاران سماجي تنظيم جي نئين صورت ٺاهڻ جي هڪ تاريخي ڪوشش ۽ ممڪن "تاريخي تبديلي" طور ڪيو.{{sfn|Harvey|2018|p=432}}]] جيتوڻيڪ ''سرمايو'' بنيادي طور سرمائيداريءَ جي حرڪت جي معاشي قانونن جو نظرياتي تجزيو آهي، پر [[طبقاتي جدوجهد]] ان جو هڪ اندروني ۽ ورجائندڙ موضوع آهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=73|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=194}} سرمائي ۽ محنت جو لاڳاپو پنهنجي فطرت ۾ مخالفاڻو آهي ۽ اضافي قدر ڪڍڻ تي مرڪوز آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=129}} ڪم جي ڏينهن جي ڊيگهه، محنت جي شدت، اجرتن جي سطح (محنت جي قوت جو قدر) ۽ مشينري جو استعمال، سڀئي سرمائيدار طبقي ۽ پورهيت طبقي جي وچ ۾ جاري جدوجهد جا ميدان آهن.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=141, 147, 216|2a1=Otani|2y=2018|2p=475}} جيتوڻيڪ متن ۾ [[مزدور يونين]]ن يا مزدورن جي تنظيمن تي گهڻو تفصيلي ڌيان نه ڏنو ويو آهي، پر انهن کي "سرمائي جي حد دخلين" خلاف مزاحمت جي ضروري مرڪزن طور تجزيو ڪيو ويو آهي.{{sfn|Fanelli|Noonan|2017|p=145}} سرمائيداراڻي ورڇ جي لاڳاپن (اجرتون، منافعو ۽ ڀاڙو) جي ٻيهر پيداوار، هن طبقاتي جدوجهد لاءِ مادي اڳواٽ شرطون ۽ ٻنهي پاسن جي طبقاتي يڪجهتي کي لڳاتار ٻيهر پيدا ڪندي رهي ٿي.{{sfn|Mandel|1981|p=73}} مارڪس سرمائيداريءَ کي تاريخي طور مخصوص ۽ عارضي پيداوار جو طريقو سمجهي ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=229}} ان جا اندروني تضاد—پيداوار جي سماجي ڪردار ۽ نجي قبضي جي وچ ۾، [[پيداواري قوتن]] جي ترقي ۽ موجود [[پيداوار جا لاڳاپا|پيداوار جي لاڳاپن]] جي وچ ۾، ۽ استعمالي قدر ۽ مٽاسٽا جي قدر جي وچ ۾—ان جي آخرڪار ختم ٿيڻ جون حالتون پيدا ڪن ٿا.{{sfn|Harvey|2018|p=229}} سرمائي جي گڏ ٿيڻ جو عمل پاڻ، سرمائي کي مرڪوز ڪرڻ ۽ محنت کي سماجي بڻائڻ ذريعي، هڪ "اعليٰ سماجي صورت" ڏانهن [[انقلابي سوشلزم|انقلابي تبديلي]] لاءِ مادي شرطون ۽ سماجي فاعل ([[پرولتاريه]]) پيدا ڪري ٿو. هن سماج کي مارڪس "آزاد انسانن جي انجمن" طور بيان ڪري ٿو، جتي پيداوار کي گڏيل پيدا ڪندڙ شعوري نموني منظم ڪن ٿا.{{sfnm|1a1=Harvey|1y=2018|1pp=230, 291|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=221|3a1=Otani|3y=2018|3p=268}} سرمائيداريءَ جي خاتمي جو نظريو پاڻمرادو معاشي زوال جو نظريو نه، پر هڪ باشعور انقلابي خاتمي جو نظريو آهي، جيڪو وڌندڙ معاشي تضادن سان ممڪن بڻجي ٿو، پر ان لاءِ پرولتاريه جي منظم ڪارروائي ضروري آهي—جنهن کي پوءِ وارن مارڪسوادين "ذاتي عنصر" سڏيو.{{sfn|Mandel|1976|p=84}} پوسٽون دليل ڏئي ٿو ته مارڪس لاءِ پرولتاريه رڳو انقلابي فاعل نه، پر سرمائي جي جوڙجڪ جو پاڻ هڪ لازمي حصو آهي؛ تنهنڪري سرمائي جو خاتمو پرولتاريه جي "پاڻ خاتمي" جو مطلب به هجڻ گهرجي، نه ڪي ان جي مڪمل صورت يا عظمت جو.{{sfn|Postone|1993|p=371}} جيتوڻيڪ مارڪس [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] سماج جي فطرت بابت ٿورا تفصيل پيش ڪري ٿو، پر هو پيداوار جي وسيلن ۾ نجي ملڪيت، جنسن جي مٽاسٽا، پئسي ۽ خود قدر جي پيداوار جي خاتمي تي زور ڏئي ٿو، ۽ انهن جي جاءِ تي آزاد نموني گڏ ٿيل محنت ۽ انساني ضرورتن جي پورت تي ٻڌل پيداوار جو نظام پيش ڪري ٿو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1pp=220–223|2a1=Hudis|2y=2017|2p=191}} مارڪس لاءِ سوشلزم رڳو فلاحي سماج نه، پر "انسان ۽ دنيا جي وچ ۾ بيگانگيءَ جو خاتمو ۽ انساني فاعل پاران دنيا کي پنهنجو بڻائڻ" هو.{{sfn|Kołakowski|1978|p=224}} == اشاعت ۽ ترجما == [[File:Friedrich Engels portrait (cropped).jpg|thumb|upright|[[فريڊرش اينگلز]] (1877ع ۾)، مارڪس جو ساٿي، جنهن مارڪس جي وفات کان پوءِ ''سرمايو'' جي جلد ٻئين ۽ ٽئين جي تدوين ڪري انهن کي شايع ڪيو.{{sfn|Heinrich|2012|p=23}}]] مارڪس اپريل 1867ع ۾ جلد پهرئين جو جرمن مسودو پنهنجي ناشر اوٽو مائيسنر کي [[هيمبرگ]] ۾ ڏنو،{{sfn|Wheen|2006|p=35}} ۽ اهو سيپٽمبر ۾ شايع ٿيو.{{sfn|Heinrich|2012|p=23}} مائيسنر کي اميد هئي ته باقي ٻه جلدون به انهيءَ سال جي آخر تائين ملي وينديون. شروعات ۾ مارڪس به ان بابت پُراميد هو، پر سندس نهايت بارڪ بين ۽ احتياط واري ڪم جي طريقي سبب بار بار دير ٿيندي رهي، جنهن سندس ساٿين، خاص طور سندس عمر ڀر جي دوست ۽ همڪار [[فريڊرش اينگلز]] کي مايوس ڪيو، جيڪو ڪيترن ئي ڏهاڪن کان کيس هي ڪم مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿائيندو رهيو هو.{{sfn|Wheen|2006|pp=36, 3, 33–34}} جرمني ۾ جلد پهرئين کي شروعاتي طور ٿڌو ردعمل مليو، جنهن مارڪس کي سخت مايوس ڪيو.{{sfn|Wheen|2006|p=84}} اينگلز ان جي تشهير لاءِ جرمن اخبارن ۾ فرضي نالن سان تنقيدي جائزا موڪليا، ۽ مارڪس جي دوستن کي هدايت ڪئي ته هو ڪتاب بابت "بار بار، هر ممڪن طريقي سان" بحث ڪن.{{sfn|Wheen|2006|p=84}} پهرين ڇاپي جون هڪ هزار ڪاپيون مڪمل طور وڪامڻ ۾ چار سال لڳا.{{sfn|Wheen|2006|p=84}} جلد پهرئين جو نظرثاني ٿيل ٻيون جرمن ڇاپو 1872ع کان 1873ع تائين قسطن ۾ شايع ٿيو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1p=23|2a1=Pinho|2y=2021|2p=4}} اهو اصل جرمن ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل آخري نسخو هو، جنهن کي مارڪس پاڻ نظرثاني ڪري منظوري ڏني هئي.{{sfn|North|2024|p=lxxxi}} مارڪس 1883ع ۾ پنهنجي وفات تائين ايندڙ جلدن جي مسودن تي ڪم ڪندو رهيو، پر انهن کي اشاعت لاءِ مڪمل نه ڪري سگهيو.{{sfn|Heinrich|2012|p=23}} ان کان پوءِ اينگلز انهن مسودن جي تدوين ۽ اشاعت جو وڏو ذميوار ڪم پنهنجي ذمي کنيو. جلد ٻيون 1885ع ۾ ۽ جلد ٽيون 1894ع ۾ اينگلز شايع ڪيو.{{sfn|Heinrich|2012|p=23}} هن ڪم دوران اينگلز کي وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪس جا مسودا گهڻو ڪري اڻپورا، غيرمنظم ۽ مختلف مرحلن ۾ هئا.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1pp=26–27|2a1=Wheen|2y=2006|2p=38|3a1=Harvey|3y=2018|3p=464}} جلد ٻئين لاءِ کيس ڪيترن ئي مسودن مان مواد گڏ ڪري هڪ مربوط متن تيار ڪرڻو پيو. جلد ٽئين لاءِ هي ڪم اڃا به وڌيڪ ڏکيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه اهم حصن، خاص طور قرض ۽ ماليات بابت، مارڪس پٺيان رڳو "نوٽن، تبصرن ۽ اقتباسي مواد جو بي ترتيب ڍير" ڇڏيو هو.{{sfn|Harvey|2018|p=464}} اينگلز جي اداري تبديليون، جيتوڻيڪ مارڪس جي خيالن کي وفاداريءَ سان پيش ڪرڻ جي نيت سان ڪيون ويون هيون، پر خاص طور جلد ٻئين ۽ ٽئين جي ترتيب ۽ ڪجهه هنڌن تي مواد جي حوالي سان علمي بحث جو موضوع رهيون آهن.{{sfn|Harvey|2018|p=399}} ''[[اضافي قدر جا نظريا]]''، جنهن کي گهڻو ڪري ''سرمايو'' جي چوٿين جلد طور سمجهيو وڃي ٿو، [[ڪارل ڪاوٽسڪي]] مارڪس جي 1860ع واري ڏهاڪي جي مسودن مان ترتيب ڏنو ۽ اهو 1905ع کان 1910ع جي وچ ۾ شايع ٿيو.{{sfn|Wheen|2006|p=38}} جلد پهرئين جو ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ پهريون ترجمو روسي ٻوليءَ ۾ ٿيو، جيڪو 1872ع جي بهار ۾ شايع ٿيو.{{sfnm|1a1=Wheen|1y=2006|1pp=85–86|2a1=Pinho|2y=2021|2p=4}} جيتوڻيڪ [[زارشاهي]] سينسرن اهو چئي ان کي اجازت ڏني ته ان جا پيچيده دليل "روس تي لاڳو نٿا ٿين" ۽ تنهنڪري "اهي بغاوت پيدا نه ڪندا"، پر ان جي ٽن هزار ڪاپين مان گهڻيون هڪ سال اندر وڪامي ويون.{{sfn|Wheen|2006|pp=85–86}} مارڪس، جنهن "پنجويهه سال روسي اثر خلاف جدوجهد ڪئي هئي"، ان کي "قسمت جي ستم ظريفي" قرار ڏنو ته "روسي هميشه منهنجا سرپرست ٿيڻ چاهين ٿا."{{sfn|Wheen|2006|p=94}} ان کان پوءِ مارڪس، جنهن اڳ روس ڏانهن گهڻو ڌيان نه ڏنو هو، روس جي انقلابي امڪانن تي ٻيهر غور ڪيو ۽ پنهنجي مترجم [[نڪولائي ڊينيئلسن]] سميت [[ناروڊنيڪ]] مفڪرن سان رابطا وڌايا.{{sfn|Wheen|2006|p=94}} 1881ع ۾ [[ويرا زاسولچ]] سان خط و ڪتابت دوران مارڪس واضح ڪيو ته بورجوا مرحلي جي تاريخي ناگزيريت بابت سندس نظريو "واضح طور رڳو مغربي يورپ جي ملڪن تائين محدود" هو، جنهن مان اهو ظاهر ٿيو ته روس جي [[اوبشچينا|ڳوٺاڻي گڏيل برادري]] شايد مختلف رستو اختيار ڪري سگهي ٿي.{{sfn|Wheen|2006|pp=95–96}} 1917ع واري [[روسي انقلاب]] جي اڳواڻن، جن ۾ [[ولاديمير لينن]] ۽ [[ليون ٽراٽسڪي]] شامل هئا، بعد ۾ ''سرمايو'' کي پنهنجي نظرياتي بنيادن مان هڪ قرار ڏنو.{{sfn|Wheen|2006|p=98}} [[File:Le Capital.jpg|thumb|''سرمايو'' جي 1875ع واري فرانسيسي ايڊيشن جو سرورق]] جلد پهرئين جو فرانسيسي ترجمو، جيڪو 1872ع کان 1875ع تائين قسطن ۾ شايع ٿيو، اهو آخري نسخو هو، جنهن کي مارڪس پاڻ نظرثاني ڪئي ۽ جنهن کي هو حتمي نسخو سمجهندو هو.{{sfn|Pinho|2021|pp=1, 4}} 1867ع ۾ ترجمي جو ڪم شروع ٿيڻ کان پوءِ پنج مترجم آزمايا ويا ۽ رد ڪيا ويا، تان جو آخرڪار مارڪس [[بورڊيو]] جي استاد جوزيف رواءِ کي منظور ڪيو.{{sfn|Wheen|2006|p=86}} مارڪس کي محسوس ٿيو ته سندس ترجمو گهڻو لفظي آهي، تنهنڪري هو "پوريون پوريون عبارتون فرانسيسيءَ ۾ ٻيهر لکڻ تي مجبور ٿيو، جيئن اهي پڙهڻ لائق بڻجي سگهن."{{sfn|Pinho|2021|pp=26, 31}} هن وسيع نظرثانيءَ کان پوءِ اهڙو متن وجود ۾ آيو، جنهن بابت مارڪس چيو ته ان جي "اصل متن کان آزاد هڪ علمي اهميت آهي، ۽ ان جو مطالعو انهن پڙهندڙن کي به ڪرڻ گهرجي، جيڪي جرمن ٻولي ڄاڻن ٿا."{{sfnm|1a1=Roberts|1y=2024|1p=726|2a1=Pinho|2y=2021|2p=29}} سندس ارادو هو ته هي نسخو مستقبل جي سڀني ترجمن، ۽ جرمن متن جي نئين نظرثانيءَ، جو بنياد بڻجي.{{sfn|Pinho|2021|pp=30–31}} تنهن هوندي به، اينگلز کي فرانسيسي متن بابت ڪجهه تحفظات هئا. سندس خيال هو ته فرانسيسي ٻوليءَ ۾ جرمن اصل جي "گهرائي" ۽ "زور" موجود نه آهي.{{sfn|Pinho|2021|pp=5, 7}} نتيجي طور، مارڪس جي وفات کان پوءِ اينگلز جلد پهرئين جي ٽئين (1883ع) ۽ چوٿين (1890ع) جرمن ڇاپن کي بنيادي طور ٻئي جرمن ڇاپي تي ٻڌايو ۽ فرانسيسي نسخي مان رڳو ڪجهه تبديليون شامل ڪيون.{{sfn|Pinho|2021|pp=8–10}} جلد پهرئين جو پهريون انگريزي ترجمو [[سيموئل مور]] ۽ [[ايڊورڊ ايولنگ]] (مارڪس جو ناٺي) ڪيو، جنهن جي تدوين اينگلز ڪئي، ۽ اهو 1887ع ۾، مارڪس جي وفات کان چار سال پوءِ، برطانيا ۾ شايع ٿيو.{{sfn|Wheen|2006|p=87}} اهو اينگلز جي ترتيب ڏنل 1883ع واري ٽئين جرمن ڇاپي تي ٻڌل هو.{{sfn|Reitter|2024|p=lxvii}} ان کان اڳ [[ميڪملن اينڊ ڪمپني]] مارڪس جي حياتيءَ ۾ انگريزي ترجمو شايع ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.{{sfn|Wheen|2006|p=87}} بعد ۾ ٽنهي جلدن جا ڪيترائي انگريزي ترجما شايع ٿيا، جن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور بين فوڪس جو جلد پهرئين (1976ع) جو ترجمو ۽ ڊيوڊ فرنباخ جا جلد ٻئين (1978ع) ۽ جلد ٽئين (1981ع) جا ترجما آهن، جيڪي [[پينگوئن بڪس]] طرفان ''[[نيو ليفٽ ريويو]]'' جي سهڪار سان شايع ڪيا ويا.{{sfn|Harvey|2018|p=11}} فوڪس جو ترجمو اينگلز جي ترتيب ڏنل 1890ع واري چوٿين جرمن ڇاپي تي ٻڌل هو. اهي ترجما انگريزي ٻوليءَ جي علمي دنيا ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Reitter|2024|p=lxvii}} 2024ع ۾ [[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] پال ريٽر جو جلد پهرئين جو نئون انگريزي ترجمو شايع ڪيو، جيڪو انگريزيءَ ۾ پهريون اهڙو ترجمو آهي، جيڪو ٻئي جرمن ڇاپي (1872ع) تي ٻڌل آهي.{{sfn|North|2024|p=lxxxi}} 2025ع تائين ''سرمايو'' جو ترجمو 72 ٻولين ۾ ٿي چڪو آهي، ۽ ڪيترين ئي ٻولين ۾ هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ترجمو ٿيو آهي.<ref>{{Cite news |last=Battistoni |first=Alyssa |date=2025-02-10 |title=The Making and Remaking of Karl Marx's ''Capital'' |url=https://www.thenation.com/article/society/karl-marx-capital-new-translation/ |access-date=2025-08-23 |language=en-US |issn=}}</ref> {{lang|de|[[مارڪس-اينگلز-گيزامٽ آئوگابه]]}} (MEGA) هڪ جاري علمي منصوبو آهي، جنهن جو مقصد مارڪس ۽ اينگلز جي سمورين لکڻين کي انهن جي اصل ٻولين ۾ شايع ڪرڻ آهي، جنهن ۾ ''سرمايو'' جا مختلف مسودا پڻ شامل آهن. هي منصوبو متن جي تفصيلي علمي تجزيي لاءِ انتهائي قيمتي وسيلو فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=51}} == پذيرائي ۽ اثر == ''سرمايو'' بعد جي فڪري، سياسي ۽ سماجي تاريخ تي گهرو ۽ وسيع اثر ڇڏيو آهي. ان جو اثر معاشيات، سماجيات، سياسيات، فلسفي، تاريخ، ادبي تنقيد ۽ ثقافتي اڀياس سميت ڪيترن ئي علمي شعبن تائين پکڙيل آهي. وقت سان گڏ مختلف سياسي تحريڪن—[[سوشل ڊيموڪريسي|سوشل ڊيموڪريٽن]]، [[ڪميونسٽ]]ن کان وٺي [[نوآبادياتي نظام مخالف تحريڪ|نوآباديات مخالف]] تحريڪن تائين—هن ڪتاب جون مختلف تشريحون پيش ڪيون، جيئن هو پنهنجي دور جي حالتن جو تجزيو ڪري سگهن ۽ پنهنجي سياسي حڪمت عملين کي نظرياتي جواز مهيا ڪري سگهن.{{sfn|Schmidt|2017|p=18}} [[File:Labor Day New York 1882.jpg|thumb|1882ع ۾ نيويارڪ شهر ۾ [[مزدورن جو عالمي ڏينهن|مزدورن جي عالمي ڏينهن]] جي ريلي. ''سرمايو'' سوشلسٽ ۽ مزدور تحريڪن لاءِ هڪ بنيادي متن بڻجي ويو.{{sfn|Heinrich|2012|p=24}}]] اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مزدور تحريڪ]] ۽ سوشلسٽ سياسي پارٽين جي اندر ''سرمايو'' (گهڻو ڪري سادي يا عوامي صورتن ۾) هڪ بنيادي متن بڻجي ويو، جنهن سرمائيداريءَ جي تنقيد ۽ سوشلزم جي جدوجهد لاءِ نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.{{sfn|Heinrich|2012|pp=23–25}} برطانيا ۾ واضح طور مارڪسوادي [[سوشل ڊيموڪريٽڪ فيڊريشن]] (SDF) 1881ع ۾ [[هينري هائنڊمين]] قائم ڪئي، جنهن ۾ [[وليم مورس]] ۽ مارڪس جي ڌيءَ [[ايلينور مارڪس]] جهڙا ماڻهو شامل ٿيا.{{sfn|Wheen|2006|pp=88–90}} هن تنظيم جي اثر سبب نوجوان [[جارج برنارڊ شا]] 1883ع ۾ ''سرمايو'' جو مطالعو ڪيو، جنهن کي هن "هڪ اهڙو انڪشاف" قرار ڏنو، جنهن "مون کي ڪائنات بابت بلڪل نئون تصور ڏنو ۽ منهنجي زندگيءَ کي مقصد ۽ مشن عطا ڪيو."{{sfn|Wheen|2006|p=90}} تنهن هوندي به، شا [[فيبين سوسائٽي]] جي ٻين ميمبرن کي پنهنجي جوش سان متاثر ڪرڻ ۾ گهڻي ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو، ۽ [[سڊني ويب]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فيبين تحريڪ برطانوي سوشلزم کي گهڻي حد تائين مارڪس جي طبقاتي جنگ واري تصور کان پري رکيو.{{sfn|Wheen|2006|p=91}} 1900ع ۾ قائم ٿيل برطانوي [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] بابت اڪثر چيو ويندو هو ته اها مارڪس جي ڀيٽ ۾ [[ميٿوڊزم]] جي وڌيڪ قرضدار هئي، جيتوڻيڪ 1947ع ۾ ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' جي ٻيهر اشاعت ۾ هن مارڪس ڏانهن پنهنجو قرض تسليم ڪيو.{{sfn|Wheen|2006|p=92}} {{Multiple image | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Karl Kautsky High Res.jpg | caption1 = [[ڪارل ڪاوٽسڪي]]، جنهن [[روايتي مارڪسزم]] جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو | image2 = Lenin in 1920 (cropped).jpg | caption2 = [[ولاديمير لينن]]، جنهن [[مارڪسزم-ليننزم]] کي شڪل ڏني }} جرمني ۾ مارڪس جا خيال 1891ع جي ايرفورٽ ڪانگريس ۾ [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (SPD) جو سرڪاري نظريو بڻيا. تنهن هوندي به، [[ايرفورٽ پروگرام]] پاڻ هڪ اندروني ڇڪتاڻ جي عڪاسي ڪندو هو: ان جو هڪ حصو، جيڪو مارڪس جي شاگرد [[ڪارل ڪاوٽسڪي]] تيار ڪيو، ''سرمايو'' جي نظرين کي ٻيهر پيش ڪندو هو، جڏهن⁠تہ ٻيو حصو، جيڪو [[ايڊورڊ برنسٽائين]] (فيبين تحريڪ کان متاثر) لکيو، فوري ۽ اصلاحي سياسي مقصدن تي زور ڏيندو هو. بعد ۾ برنسٽائين مارڪس جي ورثي جي وڏي حصي کان کليل طور لاتعلقي ظاهر ڪندي دليل ڏنو ته جيڪڏهن سرمائيداريءَ کي مناسب نموني ضابطو هيٺ رکيو وڃي ته اها نه رڳو قائم رهي سگهي ٿي، پر وڌيڪ خوشحالي به آڻي سگهي ٿي.{{sfn|Wheen|2006|pp=92–93}} ڪاوٽسڪي [[ٻئين انٽرنيشنل]] جي اندر ان نظريي جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو بعد ۾ "[[روايتي مارڪسزم]]" جي نالي سان مشهور ٿيو. هي تشريح اينگلز جي خيالن ۽ سندس بعد جي تصنيفن، جهڙوڪ ''[[اينٽي ڊورنگ]]''، کان گهڻو متاثر هئي.{{sfn|Heinrich|2012|p=24}} هن نقطهٔ نظر موجب ''سرمايو'' هڪ جامع ۽ سائنسي نظام جو حصو هو، جنهن ۾ فطرت جو فلسفو ([[جدلياتي ماديت]]) ۽ تاريخ جو تعين پسند نظريو ([[تاريخي ماديت]]) شامل هئا، ۽ جيڪو آخرڪار سرمائيداريءَ جي لازمي خاتمي ۽ پرولتاريه جي فتح تي ختم ٿيندو هو.{{sfnm|1a1=Heinrich|1y=2012|1pp=24–25|2a1=Benton|2y=1984|2pp=19, 24}} اڳين نسل جي "روايتي" مارڪسوادين، جن ۾ [[روزا لکسمبرگ]]، [[روڊولف هلفرڊنگ]] ۽ [[ولاديمير لينن]] شامل هئا، ''سرمايو'' کي اڳتي وڌائڻ ۽ ان کي نئين حالتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. لکسمبرگ جي ''[[سرمائي جي گڏ ٿيڻ]]'' (1913ع) ان جي نظرياتي درجي بنديءَ کي عالمي سطح تي ٻيهر سمجهڻ جي ڪوشش هئي، جڏهن⁠تہ هلفرڊنگ جي ''Finance Capital'' (1910ع) ٽرسٽن ۽ [[اجاره داري]]ن جي اڀار کي سمجهڻ لاءِ ''سرمايو'' جي هڪ جامع نئين تشريح هئي.{{sfn|Anderson|1976|pp=9–10}} لينن جي تشريح، خاص طور سندس اهو نظريو ته [[سامراجيت: سرمائيداريءَ جو اعليٰ ترين مرحلو|سامراجيت سرمائيداريءَ جو اعليٰ ترين مرحلو]] آهي، [[مارڪسزم-ليننزم]] جي ارتقا تي گهرو اثر وڌو، جيڪو 1917ع جي [[آڪٽوبر انقلاب]] کان پوءِ [[سوويت يونين]] ۽ دنيا جي ڪيترين ئي [[ڪميونسٽ پارٽي]]ن جو سرڪاري نظريو بڻجي ويو.{{sfnm|1a1=Wheen|1y=2006|1pp=98–101|2a1=Heinrich|2y=2012|2pp=214–215}} انقلاب بابت [[انتونيو گرامشي]] مشهور طور چيو ته اهو ''سرمايو'' جي "خلاف انقلاب" هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو زرعي روس ۾ ٿيو، نه ڪي ڪنهن ترقي يافته صنعتي ملڪ ۾، جنهن سان مارڪس جي بيان ڪيل تاريخي مرحلن کي ظاهري طور چئلينج مليو.{{sfn|Korsika|2017|p=51}} سوويت تناظر ۾ مارڪس جي سياسي معيشت جي تنقيد کي اڪثر "صنعتڪاريءَ جي رهنمائي ڪندڙ ڪتاب" ۾ تبديل ڪيو ويو، ۽ اهو اهڙي نظرياتي نظام ۾ پارٽيءَ جي سياسي بالادستيءَ کي جائز قرار ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيو، جنهن ۾ تنقيدي سوچ جي حوصلا افزائي نه ڪئي ويندي هئي.{{sfnm|1a1=Schmidt|1y=2017|1p=25|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=26}} [[File:AdornoHorkheimerHabermasbyJeremyJShapiro2.png|thumb|[[ميڪس هورڪهائمر]] (سامهون کاٻي پاسي) ۽ [[ٿيئڊور ڊبليو. اڊورنو]] (سامهون ساڄي پاسي)، [[فرينڪفرٽ اسڪول]] جا اهم مفڪر، جن مارڪس جي نظرين جي بنياد تي [[تنقيدي نظريو]] کي ترقي ڏني.{{sfn|Heinrich|2012|p=26}}]] [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ مغربي يورپ ۾ [[1917ع کان 1923ع جون انقلابي تحريڪون|پرولتاري انقلابات]] جي ناڪامي ۽ [[اسٽالنزم]] جي اڀار کان پوءِ [[مغربي مارڪسزم]] جي نالي سان هڪ نئين فڪري روايت پيدا ٿي. هن روايت جي خاصيت اها هئي ته ان جو عملي سياست سان تعلق ڪمزور ٿي ويو، ۽ مارڪسوادي نظريي جو مرڪز معاشيات ۽ سياست مان هٽي فلسفي، طريقيڪار ۽ ثقافت ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Anderson|1976|pp=29, 49, 93}} [[جيورج لوڪاچ]]، [[ڪارل ڪورش]]، گرامشي، ۽ [[فرينڪفرٽ اسڪول]] جا مفڪر (جهڙوڪ [[ٿيئڊور ڊبليو. اڊورنو]]، [[ميڪس هورڪهائمر]] ۽ [[هربرٽ مارڪوز]]) گهڻو ڪري مارڪس جي فڪر جي فلسفياتي ۽ تنقيدي-ثقافتي پهلوئن تي زور ڏيندا هئا. انهن جا اهم موضوع [[شيئيت (مارڪسزم)|شيئيت]]، [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگي]]، [[نظريي جي تنقيد|نظريي]] ۽ [[اوزاري عقل]] جي تنقيد هئا.{{sfnm|1a1=Wheen|1y=2006|1p=104|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=26|3a1=Anderson|3y=1976|3pp=75, 93}} جنگ کان پوءِ فرانس ۾ هن تنقيدي روايت کي [[انسانيت پسندي|انسانيت پسند]] ۽ [[وجوديت|وجودياتي]] رخ مليو، جنهن جي نمائندگي [[ژان پال سارتر]] جهڙن مفڪرن ڪئي. اسٽالنزم جي نظرياتي سختيءَ جي ردعمل طور، سارتر "سائنس پرست" تشريح ۽ تاريخ جي "لوهي قانونن" واري تصور کي رد ڪيو، ۽ انساني شعور، شخصيت ۽ تخليقي عمل جي اهميت تي زور ڏنو.{{sfn|Benton|1984|pp=20–22}} 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هن انسانيت پسند تشريح جي جواب ۾ [[لوئي التوسر]] جي "[[ساختياتي مارڪسزم]]" هڪ اهم مخالف تحريڪ طور سامهون آئي. التوسر ۽ سندس پوئلڳن جو خيال هو ته مارڪس جي فڪر ۾ هڪ بنيادي "[[علمياتي انقطاع]]" موجود آهي، جنهن موجب "نوجوان مارڪس" جون انسانيت پسند ۽ نظرياتي تحريرون، ''سرمايو'' ۾ پيش ڪيل پختي ۽ "سائنسي" نظريي کان بلڪل مختلف آهن.{{sfn|Benton|1984|pp=29, 65}} متن جي "علامتي پڙهڻي" ذريعي ان جي لڪل نظرياتي ڍانچي کي ظاهر ڪرڻ التوسر جي منصوبي جو بنيادي مقصد هو، جنهن سان ''سرمايو'' کي انسانيت پسندي، [[تجربيت]] ۽ هيگلي [[تاريخيت]] جهڙين بورجوا نظرين کان الڳ هڪ سائنسي تصنيف طور ٻيهر قائم ڪيو ويو.{{sfnm|1a1=Benton|1y=1984|1pp=45, 121|2a1=Anderson|2y=1976|2p=70}} مغربي مارڪسزم جي فلسفياتي رخ جي ابتڙ، ٻيون روايتون ''سرمايو'' جي معاشي تجزيي سان سڌو سنئون وابسته رهيون. مثال طور، [[ليون ٽراٽسڪي]] سان لاڳاپيل روايت سياسي ۽ معاشي سوالن تي مرڪوز رهي؛ هن سلسلي جي هڪ اهم بعد واري تصنيف [[ارنسٽ منڊل]] جو ''Late Capitalism'' (1972ع) هو، جيڪو مارڪسوادي فريم ورڪ اندر جنگ کان پوءِ واري سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جو پهريون وڏو نظرياتي تجزيو هو.{{sfn|Anderson|1976|pp=99–100}} [[File:Grundrisse by Karl Marx, 1953 German cover.jpg|thumb|upright|''[[گرونڊرسي]]'' جي 1953ع واري جرمن ڇاپي جو سرورق. هي ''سرمايو'' لاءِ مارڪس جا تياريءَ وارا نوٽ بڪ هئا. ويهين صديءَ جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي شايع ٿيڻ کان پوءِ انهن مارڪس جي هن شاهڪار جي نون تنقيدي مطالعن کي جنم ڏنو.]] ويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ مارڪس جي غير شايع ٿيل مسودن، خاص طور ''[[گرونڊرسي]]''، جي ٻيهر دريافت ۽ اشاعت، اهڙين نون تشريحي روايتن کي جنم ڏنو، جن مارڪسزم-ليننزم ۽ سوشل ڊيموڪريسي ٻنهي جي روايتي تشريحن کي چئلينج ڪيو.{{sfn|Tetler|2024|p=27}} [[رومان روزڊولسڪي]] جي ''گرونڊرسي'' تي ابتدائي ۽ بنيادي شرح (جيڪا پهريون ڀيرو 1968ع ۾ شايع ٿي) هن رجحان تي گهرو اثر ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن مارڪس جي طريقي کي سمجهڻ لاءِ هيگل جي جدليات جي اهميت تي ٻيهر زور ڏنو.{{sfn|Tetler|2024|p=28}} اولهه جرمنيءَ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان ''[[نيوئي مارڪس-ليڪٽيوري]]'' ("مارڪس جي نئين پڙهڻي") جي نالي سان هڪ فڪري اسڪول پيدا ٿيو، جنهن جي شروعات اڊورنو جي شاگردن [[هانس-جيورگ باڪهاوس]] ۽ [[هيلمٽ رائيخلٽ]] ڪئي.{{sfn|Tetler|2024|p=66}} هن اسڪول مارڪس جي تنقيد کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ان جي باطني (esoteric) پهلوئن—جهڙوڪ قدر جي نظريي جي پئسي واري فطرت، [[قدر جي صورت]] جي تنقيد ۽ [[جنس پرستي]]—تي زور ڏنو، بجاءِ انهن ظاهري (exoteric) پهلوئن جي، جيڪي مارڪس کي صرف هڪ وڌيڪ بهتر ڪلاسيڪي معاشيات دان طور پيش ڪندا هئا.{{sfn|Tetler|2024|p=146}} اٽليءَ ۾ [[اوپيرائسمو]] ("مزدوريت") واري تحريڪ پڻ ''گرونڊرسي'' ڏانهن رخ ڪيو، پر ان جو مقصد ''سرمايو'' جي ڀيٽ ۾ ان کي ترجيح ڏيندي هڪ "جدوجهدي" سياسي پڙهڻي پيش ڪرڻ هو.{{sfn|Tetler|2024|pp=28, 40}} [[ماريو ٽرونٽي]] ۽ [[انتونيو نيگري]] جهڙن مفڪرن روايتي مارڪسوادي تصور کي ابتو ڪندي دليل ڏنو ته سرمائيداريءَ جي ترقيءَ جو اصل محرڪ پورهيت طبقي جي جدوجهد آهي، جنهن جي جواب ۾ سرمايو پاڻ کي مسلسل تبديل ۽ موافق بڻائڻ تي مجبور ٿئي ٿو.{{sfn|Tetler|2024|p=48}} ''سرمايو'' ۽ ٻين متنن جي هن "سياسي پڙهڻي" جو مقصد انهن کي طبقاتي جدوجهد جا هٿيار سمجهڻ هو، جيڪي پورهيتن جي خودمختياريءَ جي نقطهٔ نظر کان سرمائي جي حرڪت کي ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Tetler|2024|pp=39–40}} هي روايت اڳتي هلي [[خودمختيار مارڪسزم]] ۾ تبديل ٿي، جيڪو انهن "هڪ طرفين" مارڪسوادي اسڪولن تي تنقيد ڪري ٿو، جيڪي پورهيت طبقي کي سرمائي جي معروضي "حرڪت جي قانونن" جو رڳو بي وس شڪار سمجهن ٿا، ۽ پورهيت طبقي جي تعريف کي وڌائي انهن ماڻهن تائين به پهچائي ٿو، جيڪي اجرت تي ڪم نٿا ڪن.{{sfn|Cleaver|2000|pp=44, 70}} تشريح جي ميدان ۾ هڪ ٻيو اهم موڙ [[موشي پوسٽون]] جي ڪتاب ''[[وقت، محنت ۽ سماجي بالادستي]]'' (1993ع) سان آيو، جيڪو انهن تنقيدي روايتن تي ٻڌل آهي ۽ ''سرمايو'' جي هڪ بنيادي نئين تشريح پيش ڪري ٿو.{{sfn|Tetler|2024|pp=20, 101}} پوسٽون ۽ ان سان لاڳاپيل جرمن اسڪول ''[[ويرٽ ڪريٽڪ]]'' (قدر جي تنقيد) دليل ڏين ٿا ته "روايتي مارڪسزم"—جنهن مان سندن مراد اهي تشريحون آهن، جيڪي بنيادي طور طبقاتي استحصال ۽ نجي ملڪيت تي زور ڏين ٿيون—مارڪس جي تنقيد جي اصل مرڪز کي غلط سمجهن ٿيون.{{sfn|Postone|1993|pp=7, 21, 63}} هو روايتي "محنت جي نقطهٔ نظر کان سرمائيداريءَ جي تنقيد" ۽ مارڪس جي وڌيڪ بنيادي "سرمائيداريءَ ۾ محنت جي تنقيد" جي وچ ۾ فرق ڪري ٿو. سندس خيال ۾ بنيادي مسئلو رڳو منڊي يا نجي ملڪيت نه، پر خود محنت جو اهو تاريخي طور منفرد سماجي ڪردار آهي، جيڪو سماجي لاڳاپن جو وسيطو بڻجي ٿو.{{sfn|Postone|1993|pp=5, 148–153}} محنت جي هيءَ صورت ([[مجرد محنت]]) هڪ غير شخصي ۽ نيم معروضي مجرد بالادستيءَ جو نظام قائم ڪري ٿي، جيڪو سرمائي جي ان درجي ۾ مجسم ٿئي ٿو، جيڪو هڪ پاڻمرادو حرڪت ڪندڙ ۽ بيگانگيءَ جو شڪار "فاعل" بڻجي وڃي ٿو.{{sfn|Postone|1993|pp=75–76}} هن نقطهٔ نظر موجب، سرمائيداريءَ کان پوءِ واري سماج جو مقصد محنت يا پرولتاريه جي "تڪميل" نه، پر پرولتاري محنت، دولت جي [[قدر جي صورت]]، ۽ ان تاريخي "ٽريڊمل" جهڙي مجرد حرڪت جو خاتمو آهي، جيڪا محنت سماجي وسيلي طور پيدا ڪري ٿي.{{sfn|Postone|1993|pp=33, 355–356}} علمي معاشيات ۾ مارڪس جي ڪم کي وڌيڪ ملي جلي پذيرائي ملي آهي. جيتوڻيڪ مرڪزي ڌارا واري [[نوڪلاسيڪي معاشيات]] گهڻو ڪري مارڪس کي رد يا نظرانداز ڪيو، پر سندس نظرين [[غير روايتي معاشيات]]، خاص طور [[مارڪسي معاشيات]]، تي گهرو اثر ڇڏيو. [[محنت جي قدر جو نظريو]]، [[قدرن جي تبديلي جو مسئلو]]، [[بحران جو نظريو]] (خاص طور [[منافعي جي شرح جي گهٽجڻ وارو رجحان]]) ۽ [[سرمائي جي گڏ ٿيڻ]] جي فطرت بابت بحث مارڪسي معاشيات جا مرڪزي موضوع رهيا آهن.{{sfn|Heinrich|2012|pp=33, 148, 153, 171}} سماجيات ۾ ''سرمايو'' سماجي طبقي، طبقاتي تڪرار ۽ سرمائيداريءَ جي تاريخي ارتقا بابت نظرين جو هڪ اهم سرچشمو رهيو آهي. جيتوڻيڪ سماجيات جي ڪجهه روايتن مارڪس جي طبقاتي تجزيي کي رد يا ان ۾ ترميم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر سماجي درجابندي ۽ سرمائيداراڻي سماجن جي حرڪت کي سمجهڻ لاءِ سندس ڪم اڃا تائين هڪ بنيادي حوالو آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=191}} ''سرمايو'' جو اثر [[ساختيات کان پوءِ واري فڪر]] ۽ [[مابعد جديديت]] تائين پڻ پهتو، جتي [[ميشيل فوڪو]] ۽ [[ژاڪ دريدا]] جهڙن مفڪرن مارڪس جي نظرين سان، گهڻو ڪري تنقيدي انداز ۾ ۽ روايتي مارڪسزم کان مختلف طريقن سان، مکالمو ڪيو. شيءِ پرستي (fetishism) ۽ طاقت جي تنقيد جهڙا تصور انهن فڪري روايتن ۾ پڻ اثرائتا ثابت ٿيا.{{sfn|Harvey|2018|pp=15–16}} 1991ع ۾ [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] ۽ روايتي ڪميونسٽ پارٽين جي زوال جي باوجود، ''سرمايو'' ۾ پيش ڪيل مارڪس جي سرمائيداريءَ بابت تنقيد وقت بوقت، خاص طور معاشي بحرانن دوران، ٻيهر اهميت حاصل ڪندي رهي آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=7}} مثال طور، [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] سرمائيداريءَ جي اندروني تضادن ۽ بحران پيدا ڪندڙ رجحانن بابت مارڪس جي تجزيي ۾ نئين دلچسپي پيدا ڪئي.{{sfn|Harvey|2018|p=10}} اڄڪلهه [[عالمگيريت]]، معاشي اڻبرابري، مالياتي بڻجڻ (financialisation) ۽ ماحولياتي بحران بابت ٿيندڙ بحثن ۾ پڻ ''سرمايو'' ۾ پيش ڪيل موضوعن ۽ نظرين مان فائدو ورتو وڃي ٿو يا انهن سان تنقيدي گفتگو ڪئي وڃي ٿي.{{sfnm|1a1=Wheen|1y=2006|1pp=116–120|2a1=Brown|2y=2024|2pp=xxviii–xxix}} == تنقيد == {{See also|مارڪسزم جي تنقيد}} ''سرمايو'' کي پنهنجي اشاعت کان وٺي مختلف فڪري رخن کان وسيع تنقيد جو منهن ڏسڻو پيو آهي. انهن تنقيدن جو مرڪز ان جا بنيادي تصور، طريقهٔ ڪار، تجربي تي ٻڌل دعوائون ۽ سياسي نتيجا رهيا آهن. [[File:Eugen von Böhm-Bawerk 1896 Portrait cropped.png|thumb|upright|[[ايوگن فان بوهم-باورڪ]]، مارڪسي نظريي جي ابتدائي نقادن مان هڪ ۽ [[آسٽريائي معاشيات جي اسڪول]] جو اهم مفڪر، جنهن ''[[ڪارل مارڪس ۽ سندس نظام جو خاتمو]]'' (1896ع) لکيو.]] سڀ کان وڌيڪ مستقل ۽ بنيادي تنقيد [[محنت جي قدر جو نظريو]] (LTV) تي ڪئي وئي آهي. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ اڀرندڙ مرڪزي ڌارا واري [[نوڪلاسيڪي معاشيات]] محنت جي قدر واري نظريي کي رد ڪندي ان جي جاءِ تي [[قدر جو موضوعي نظريو]] اختيار ڪيو، جيڪو [[حاشيائي افاديت]] تي ٻڌل هو.{{sfn|Heinrich|2012|p=33}} نقادن جو چوڻ آهي ته قدر جو تعين فردن جي پسند ۽ شين جي کوٽ سان ٿئي ٿو، نه ڪي انهن ۾ شامل [[سماجي طور ضروري محنت جي وقت]] سان. اهي دليل ڏين ٿا ته مارڪس جي بيان ڪيل قدر کي تجربي جي بنياد تي ماپڻ ڏکيو آهي، ۽ محنت جي قدر جو نظريو پيچيده بازاري معيشت ۾ مختلف شين جي نسبتي قيمتن کي مناسب نموني بيان نٿو ڪري سگهي.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=40|2a1=Harvey|2y=2018|2p=41}} "[[قدرن جي تبديلي جو مسئلو]]"—يعني اهو سوال ته مجرد محنت جا قدر پيداوار جي حقيقي بازاري قيمتن ۾ ڪيئن تبديل ٿين ٿا—هن تنقيد جو مرڪزي موضوع رهيو آهي. ڪيترن ئي معاشيات دانن جو خيال آهي ته مارڪس ان جو منطقي طور هم آهنگ حل پيش ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=21|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=148|3a1=Fine|3a2=Saad-Filho|3y=2016|3p=114}} ٻئي طرف ڪجهه مفڪر هن تنقيد جو جواب ڏيندي چون ٿا ته مارڪس جو نظريو "دولت بابت محنت جو نظريو" نه آهي (جيڪو اهڙي تجربي واري تنقيد لاءِ کليل هجي)، پر قدر بابت هڪ تنقيدي سماجي نظريو آهي، جيڪو قدر کي سماجي لاڳاپن جي تاريخي طور مخصوص صورت سمجهي ٿو. سندن خيال ۾ "قدرن جي تبديلي جو مسئلو" ڪو رياضيائي نقص نه، پر قدر جي اندروني تضادن مان پيدا ٿيندڙ هڪ لازمي پرده پوشي آهي.{{sfn|Postone|1993|pp=133}} ٻئي رخ کان [[ليشيڪ ڪولاڪووسڪي]] دليل ڏنو ته محنت جي قدر جو نظريو ڪا اهڙي سائنسي مفروضو نه آهي، جنهن کي سڌيءَ طرح آزمائي سگهجي؛ بلڪه ان کي هڪ فلسفياتي [[انسانيات]] يا "سماجي [[مابعدالطبيعات]]" طور سمجهڻ گهرجي، جنهن جو مقصد بازاري سماج ۾ موجود غير انساني رجحانن تي تنقيد ڪرڻ آهي.{{sfn|Kołakowski|1978|p=329}} [[منافعي جي شرح جي گهٽجڻ وارو رجحان]] (TRPF) پڻ وڏي تنقيد جو موضوع رهيو آهي. معاشيات دانن هن قانون جي نظرياتي بنيادن ۽ ان جي تجربي واري صداقت ٻنهي تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Heinrich|2012|p=153}} نقادن جو چوڻ آهي ته مارڪس انهن عنصرن جي طاقت ۽ تنوع کي گهٽ ڪري پيش ڪيو، جيڪي هن رجحان کي روڪي سگهن ٿا، جهڙوڪ مستقل سرمائي کي سستو ڪندڙ ٽيڪنالاجي، اضافي قدر جي شرح ۾ واڌ، يا نون ۽ وڌيڪ منافعي بخش معاشي شعبن جي توسيع.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1981|1p=32|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=154}} منافعي جي شرح جي ڊگهي مدي واري حرڪت بابت تجربي واري تحقيق مان مختلف ۽ ڪيترن ئي ڀيرا هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ نتيجا سامهون آيا آهن، جنهن سبب مارڪس جي هن "قانون" جي حتمي تصديق يا ترديد ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=154}} [[سرافا]] واري روايت جي معاشيات دان [[نوبو اوڪيشيو]] هڪ مشهور نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب مقابلي واري جدت جي حالتن ۾ منافعي جي شرح وڌڻ گهرجي.{{sfn|Fine|Saad-Filho|2016|p=105}} ڪولاڪووسڪي جو خيال هو ته هي مبينا قانون "ان کان وڌيڪ ڪجهه نه هو، سواءِ ان اميد جي ته سرمائيداري پنهنجي اندروني تضادن سبب پاڻ تباهه ٿيندي."{{sfn|Kołakowski|1978|p=298}} [[File:John Maynard Keynes (1929).jpg|thumb|upright|[[جان مينارڊ ڪينز]]. جيتوڻيڪ هو مارڪسوادي نه هو، پر هن انهن مسئلن تي بحث ڪيو جن جي مارڪس نشاندهي ڪئي هئي، جهڙوڪ [[حد کان وڌيڪ پيداوار]] جا بحران ۽ [[اثرائتي طلب]] جو ڪردار.{{sfn|Harvey|2018|p=76}}]] مارڪس جي [[بحران جو نظريو]] تي پڻ اعتراض ڪيا ويا آهن. جيتوڻيڪ هن بحرانن جا ڪيترائي ممڪن سبب بيان ڪيا—[[حد کان وڌيڪ پيداوار]]، [[گهٽ واپرائڻ]]، منافعي جي شرح ۾ گهٽتائي ۽ مالي عدم استحڪام—پر نقادن جو چوڻ آهي ته هن اهو واضح نه ڪيو ته اهي بحران سرمائيداريءَ ۾ لازمي ڇو آهن.{{sfn|Heinrich|2012|p=171}} ڪجهه مفڪر، جهڙوڪ [[جان مينارڊ ڪينز]]، سرمائيداريءَ جي اندروني عدم استحڪام کي تسليم ڪرڻ باوجود، ان جا حل هڪ سڌريل سرمائيداراڻي نظام جي اندر ڳوليا، جيڪو مارڪس جي انقلابي نتيجن کان مختلف هو.{{sfn|Heinrich|2012|p=171}} جنگ کان پوءِ واري سرمائيداريءَ جو تاريخي تجربو، خاص طور [[ٻي عالمي جنگ کان پوءِ معاشي توسيع]] (1950ع ۽ 1960ع جا ڏهاڪا)، ڪجهه ماڻهن جي نظر ۾ مارڪس جي ان پيشنگوئي جي ترديد هو ته بحران وقت سان وڌيڪ شديد ٿيندا ويندا.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1p=11|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=170}} ساڳئي وقت ڪيترن ئي ترقي يافته سرمائيداراڻي ملڪن ۾ پورهيت طبقي جي مادي [[زندگيءَ جي معيار]] ۾ نمايان بهتري کي پڻ [[غربت جي گڏ ٿيڻ جو نظريو]] جي خلاف دليل طور پيش ڪيو ويو.{{sfn|Heinrich|2012|p=127}} جيتوڻيڪ ڪيترن مارڪسوادين غربت جي گڏ ٿيڻ کي مطلق بدران نسبتي معنيٰ ۾ ٻيهر بيان ڪيو آهي (يعني جيتوڻيڪ زندگيءَ جو مجموعي معيار بهتر ٿئي، تڏهن به دولت ۾ محنت جو حصو گهٽجي سگهي ٿو)،{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1pp=71–72|2a1=Wheen|2y=2006|2p=57|3a1=Heinrich|3y=2012|3p=128}} پر مارڪس جي تاريخي پيشنگوئين جي اڳڪٿي واري قوت تي سوال اٿاريا ويا آهن. سرمائيداريءَ جي لچڪ، بحرانن مان نڪرڻ جي صلاحيت ۽ پاڻ کي نئين صورت ڏيڻ جي قابليت کي اڪثر اهڙو دليل سمجهيو ويندو آهي، جيڪو مارڪس جي انقلابي اڳڪٿي کي ڪمزور ڪري ٿو.{{sfn|Harvey|2018|p=327}} == ورثو == ''سرمايو'' انساني تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين ۽ سڀ کان وڌيڪ تڪراري ڪتابن مان هڪ آهي. ان جو ورثو گهڻ رخو آهي، جنهن فڪري بحثن، سياسي تحريڪن ۽ ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي تاريخي رخ تي گهرو اثر وڌو آهي. هن جو سڀ کان سڌو اثر دنيا جي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ تحريڪن تي پيو. ''سرمايو'' سرمائيداريءَ جي تنقيد، استحصال جي وضاحت ۽ بورجوا سماجي نظام جي انقلابي خاتمي جي حمايت لاءِ هڪ مضبوط نظرياتي ڍانچو مهيا ڪيو. اهو ڪيترين ئي سياسي پارٽين ۽ انقلابي اڳواڻن لاءِ هڪ بنيادي متن بڻجي ويو، جنهن پورهيتن جي حقن، قومي آزاديءَ ۽ سوشلسٽ رياستن جي قيام لاءِ ٿيندڙ جدوجهدن کي متاثر ڪيو. بهرحال، مارڪس جي نظرين جي تشريح ۽ انهن جي عملي اطلاق ۾ وڏو اختلاف رهيو، ۽ اهي اڪثر انهن تحريڪن جي اندر شديد نظرياتي بحثن ۽ فرقيوار اختلافن جو سبب بڻيا.{{sfn|Heinrich|2012|p=24}} [[File:Reading-room of the British Museum LCCN2007682650.jpg|thumb|[[برٽش لائبريري]] (هاڻي [[برٽش ميوزيم]]) جو [[برٽش ميوزيم جي مطالعي جو هال|مطالعي جو هال]]، جتي مارڪس ''سرمايو'' لاءِ پنهنجي تحقيق جو وڏو حصو انجام ڏنو. هن ڪتاب علمي فڪر تي انتهائي گهرو اثر ڇڏيو آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=13}}]] علمي دنيا ۾ ''سرمايو'' سماجي علمن ۽ انسانيات تي گهرو ۽ پائيدار اثر ڇڏيو آهي. [[مارڪسي معاشيات]] هڪ الڳ فڪري اسڪول طور وجود ۾ آئي، جنهن سرمائيداريءَ جي حرڪت، بحرانن ۽ ڊگهي مدي واري ارتقا جو تجزيو ڪرڻ لاءِ مارڪس جي نظرين ۽ درجن کي وڌيڪ ترقي ڏني.{{sfn|Heinrich|2012|p=33}} سماجيات ۾ مارڪس جو ڪم [[تڪراري نظرين]]، طبقاتي تجزيي، سماجي درجابندي ۽ تاريخي تبديليءَ جي مطالعي لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿو.{{sfn|Heinrich|2012|p=191}} سياسيات، تاريخ، فلسفي، ادبي تنقيد ۽ ثقافتي اڀياس تي پڻ مارڪس جي اهڙن تصورن جو نمايان اثر رهيو آهي، جهڙوڪ [[نظريي جي تنقيد|نظريو]]، [[ثقافتي بالادستي]]، [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگي]]، [[شيئيت (مارڪسزم)|شيئيت]] ۽ طاقت جي تنقيد.{{sfn|Harvey|2018|p=13}} [[فرينڪفرٽ اسڪول]]، [[مغربي مارڪسزم]]، [[ساختيات کان پوءِ وارو فڪر]] ۽ [[مابعد نوآباديات|مابعد نوآبادياتي نظريو]] انهن ڪيترين ئي فڪري روايتن مان آهن، جن مارڪس جي ورثي سان گهري فڪري وابستگي قائم رکي آهي.{{sfn|Heinrich|2012|p=26}} ''سرمايو'' رڳو سرمائيداريءَ جي نقادن کي ئي نه، پر ان جي حامين کي به سرمائيداريءَ کي سمجهڻ جي انداز تي اثرانداز ڪيو. سرمائيداريءَ جي اندروني حرڪت، تضادن ۽ بحران پيدا ڪندڙ رجحانن بابت مارڪس جي تجزيي بعد جي معاشي ۽ سماجي فڪر کي انهن مسئلن سان سنجيدگيءَ سان منهن ڏيڻ تي مجبور ڪيو. هن جا متعارف ڪرايل تصور، جهڙوڪ [[محنت جي ذخيري واري فوج]]، سرمائي جي ارتڪاز ۽ مرڪزي ٿيڻ، ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي تبديليءَ جو ڪردار، اڄ به جديد سرمائيداريءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|Harvey|2018|pp=264–265}} سندس ڪم سرمائيداريءَ جي سماجي ۽ تاريخي مخصوصيت کي نمايان ڪيو ۽ ان خيال کي چئلينج ڪيو ته سرمائيداري ڪا دائمي يا فطري معاشي صورت آهي.{{sfn|Harvey|2018|p=108}} [[File:Day 14 Occupy Wall Street September 30 2011 Shankbone.JPG|thumb|2011ع ۾ نيويارڪ شهر جي [[زوڪوٽي پارڪ]] ۾ [[آڪوپائي وال اسٽريٽ]] تحريڪ جو احتجاجي ڪئمپ. سرمائيداري ۽ ان جي اندروني اڻبرابرين بابت مارڪس جي تنقيد اڄ به جديد سماجي تحريڪن ۾ گونج پيدا ڪري ٿي.]] ويهين صديءَ جو تاريخي تجربو، خاص طور سوويت طرز جي ڪميونسٽ رياستن جو اڀار ۽ زوال، ۽ [[فلاحي رياست]] واري سرمائيداريءَ جي ارتقا، مارڪس جي نظرين جي مسلسل نئين تشريح ۽ نظرثانيءَ جو سبب بڻيا. 1991ع ۾ [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کي ڪيترن ماڻهن مارڪسزم جي قطعي ناڪامي طور ڏٺو.{{sfn|Heinrich|2012|p=7}} بهرحال، ان کان پوءِ ايندڙ معاشي بحرانن، عالمي سطح تي وڌندڙ اڻبرابري ۽ [[عالمگيريت]] جي چئلينجن وري ''سرمايو'' ۾ دلچسپي کي جيئرو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي جديد دنيا کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوزار سمجهيو ويو.{{sfnm|1a1=Mandel|1y=1976|1pp=11–12|2a1=Heinrich|2y=2012|2p=7}} [[فرانسس وين]] جي چوڻ مطابق، [[سرد جنگ]] کان پوءِ واري دور ۾ به ''[[دي اڪانامسٽ]]'' جا صحافي ۽ [[جارج سوروس]] جهڙا مالي سيڙپڪار مارڪس جي عالمگيريت ۽ ان جي اندروني عدم استحڪام بابت تجزيي کي "حيرت انگيز حد تائين لاڳاپيل" قرار ڏيندا رهيا آهن.{{sfn|Wheen|2006|pp=116, 120}} مارڪس جي تنقيد جي جديد دفاعن ۾ گهڻو ڪري اهو دليل ڏنو ويندو آهي ته پيداوار جي عمل ۾ سرمائي ۽ محنت جي وچ وارو تضاد اڄ به برقرار آهي، جنهن جي ابتڙ "مابعد صنعتي" يا "ادراڪي" سرمائيداريءَ وارا نظريا دعويٰ ڪن ٿا ته قدر جي تخليق ڪارخانن کان ٻاهر منتقل ٿي چڪي آهي.{{sfn|Thompson|Smith|2017|p=116}} مارڪس جي منصوبي جي اڻپوري رهجي وڃڻ، خاص طور جلد ٻئين ۽ ٽئين جي نامڪمل حالت ۽ سندس تنقيد جي وسيع دائري، اهڙو علمي ورثو ڇڏيو آهي، جنهن سبب محقق اڄ به سندس تجزيي کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ، تشريح ڪرڻ ۽ اڳتي وڌائڻ ۾ رڌل آهن.{{sfn|Harvey|2018|p=22}} سندس اهم نظرين جي صحيح معنيٰ، انهن جي اڄوڪي لاڳاپي، سندس دليلن جي اندروني هم آهنگي ۽ اوڻيهين صديءَ جي تجزيي جي ايڪيهين صديءَ جي سرمائيداريءَ تي لاڳو ٿيڻ بابت بحث اڃا تائين جاري آهن. انهن سڀني بحثن ۽ تنقيدن جي باوجود، ''سرمايو'' اڃا تائين هر ان شخص لاءِ هڪ بنيادي ۽ ناگزير ماخذ آهي، جيڪو سرمائيداراڻي پيداوار جي طريقي جي تاريخي حرڪت، سماجي نتيجن ۽ اندروني تضادن کي سمجهڻ چاهي ٿو. ان جو مرڪزي پيغام—ته سرمائيداري هڪ تاريخي طور مخصوص، استحصالي ۽ بحرانن ڏانهن مائل نظام آهي—اڄ به موجوده سماجي ۽ معاشي نظامن تي تنقيد ڪندڙن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو.{{sfnm|1a1=Wheen|1y=2006|1p=121|2a1=Harvey|2y=2018|2p=22}} 2013ع ۾ [[يونيسڪو]] ''سرمايو'' جي جلد پهرئين جي مارڪس جي ذاتي نوٽن سان سينگاريل پهرين ڇاپي کي، ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' جي هڪ مسودي واري صفحي سان گڏ، پنهنجي [[ميموري آف دي ورلڊ انٽرنيشنل رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو. اهي دستاويز ايمسٽرڊيم ۾ [[بين الاقوامي سماجي تاريخ جو ادارو]] وٽ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Manifest der Kommunistischen Partei, draft manuscript page and Das Kapital. Erster Band, Karl Marx's personal annotated copy |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manifest-der-kommunistischen-partei-draft-manuscript-page-and-das-kapital-erster-band-karl-marxs |publisher=UNESCO Memory of the World Programme |access-date=20 August 2025}}</ref> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=30}} * [[بنياد ۽ بالائي ڍانچو]] * ''[[ايڪيهين صديءَ ۾ سرمايو]]'' * [[سرمائيداريءَ تي تنقيد]] * [[معاشي تعين پسندي]] * ''[[روزگار، وياج ۽ پئسي جو عام نظريو]]'' * ''[[جرمن نظريو]]'' * [[معاشي فڪر جي تاريخ]] * ''[[انساني عمل]]'' * [[حاشيائيت]] * ''[[سياسي معيشت ۽ مالياتي اصولن بابت]]'' * ''[[فلسفي جي غربت]]'' * ''[[پروٽيسٽنٽ اخلاقيات ۽ سرمائيداريءَ جو روح]]'' * ''[[قومن جي دولت]]'' * ''[[ترقي ۽ غربت]]'' * ''[[اجرتي محنت ۽ سرمايو]]'' * [[عالمي نظامن جو نظريو]] {{div col end}} == حوالا == {{reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === * {{cite book |last=Anderson |first=Perry |title=Considerations on Western Marxism |url=https://archive.org/details/considerationson0000ande |publisher=NLB |year=1976 |isbn=9780860917205 |location=London}} * {{cite book |last=Benton |first=Ted |title=The Rise and Fall of Structural Marxism: Althusser and his Influence |url=https://archive.org/details/risefallofstruct0000bent |publisher=Macmillan Press |year=1984 |isbn=978-0-312-68375-7 |location=London}} * {{cite book |last=Cleaver |first=Harry |year=2000 |title=Reading Capital Politically |edition=2nd |publisher=AK Press / Anti/Theses |isbn=978-1-902593-29-6 |location=Edinburgh & Leeds}} * {{cite book |last1=Fine |first1=Ben |last2=Saad-Filho |first2=Alfredo |year=2016 |title=Marx's Capital |edition=6th |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-3697-8 |location=London}} * {{cite book |last=Harvey |first=David |year=2018 |title=A Companion to Marx's Capital: The Complete Edition |publisher=[[Verso Books]] |isbn=978-1-78873-156-0 |location=London}} * {{cite book |last=Heinrich |first=Michael |year=2012 |title=An Introduction to the Three Volumes of Karl Marx's Capital |publisher=Monthly Review Press |isbn=978-1-58367-289-1 |location=New York |translator-last=Locascio |translator-first=Alexander}} * {{cite book |last=Heinrich |first=Michael |year=2021 |title=How to Read Marx's Capital: Commentary and Explanations on the Beginning Chapters |publisher=Monthly Review Press |isbn=978-1-58367-894-7 |location=New York |translator-last=Locascio |translator-first=Alexander}} * {{cite book |last=Kołakowski |first=Leszek |year=1978 |title=Main Currents of Marxism, Vol. 1: The Founders |publisher=Clarendon Press |isbn=0-19-824547-5 |location=Oxford |translator-last=Falla |translator-first=P. S.}} * {{cite book |last=Mandel |first=Ernest |year=1976 |chapter=Introduction |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 |publisher=Penguin Books in association with New Left Review |isbn=978-0-14-044568-8 |location=London |translator-last=Fowkes |translator-first=Ben}} * {{cite book |last=Mandel |first=Ernest |year=1978 |chapter=Introduction |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 2 |publisher=Penguin Books in association with New Left Review |isbn=978-0-14-044569-5 |location=London |translator-last=Fernbach |translator-first=David}} * {{cite book |last=Mandel |first=Ernest |year=1981 |chapter=Introduction |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 3 |publisher=Penguin Books in association with New Left Review |isbn=978-0-14-044570-1 |location=London |translator-last=Fernbach |translator-first=David}} * {{cite book |last=Marx |first=Karl |year=2024 |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19007-5 |location=Princeton |translator-last=Reitter |translator-first=Paul |editor-first=Paul |editor-last=North |editor2-first=Paul |editor2-last=Reitter}} ** {{Cite book |last=Brown |first=Wendy |year=2024 |chapter=Foreword |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 |editor-first=Paul |editor-last=North |editor2-first=Paul |editor2-last=Reitter |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19007-5 |location=Princeton |translator-last=Reitter |translator-first=Paul}} ** {{Cite book |last=North |first=Paul |year=2024 |chapter=Editor's Introduction |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 |editor-first=Paul |editor-last=North |editor2-first=Paul |editor2-last=Reitter |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19007-5 |location=Princeton |translator-last=Reitter |translator-first=Paul}} ** {{Cite book |last=Reitter |first=Paul |year=2024 |chapter=Translator's Preface |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 |editor-first=Paul |editor-last=North |editor2-first=Paul |editor2-last=Reitter |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19007-5 |location=Princeton |translator-last=Reitter |translator-first=Paul}} ** {{Cite book |last=Roberts |first=William Clare |year=2024 |chapter=The French Reconstruction of Capital, 1872–75 |title=Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 |editor-first=Paul |editor-last=North |editor2-first=Paul |editor2-last=Reitter |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19007-5 |location=Princeton |translator-last=Reitter |translator-first=Paul}} * {{cite book |last=Otani |first=Teinosuke |year=2018 |title=A Guide to Marxian Political Economy: What Kind of a Social System Is Capitalism? |publisher=Springer |isbn=978-3-319-65953-4 |location=Singapore}} * {{cite journal |last=Pinho |first=Rodrigo Maiolini Rebello |date=3 September 2021 |title=The Originality of Marx's French Edition of Capital: An Historical Analysis |journal=International Marxist-Humanist |publisher=International Marxist-Humanist Organization |url=https://imhojournal.org/articles/the-originality-of-marxs-french-edition-of-capital-an-historical-analysis/}} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |year=1993 |title=Time, Labor, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory |url=https://archive.org/details/timelaborsociald0000post |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56540-0 |location=Cambridge}} * {{cite book |last=Saito |first=Kohei |year=2017 |title=Karl Marx's Ecosocialism: Capital, Nature, and the Unfinished Critique of Political Economy |publisher=Monthly Review Press |isbn=978-1-58367-640-0 |location=New York}} * {{cite book |last1=Schmidt |first1=Ingo |last2=Fanelli |first2=Carlo |year=2017 |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Fanelli |first=Carlo |last2=Noonan |first2=Jeff |year=2017 |chapter=Capital and Organized Labour |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Federici |first=Silvia |year=2017 |chapter=Capital and Gender |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Hudis |first=Peter |year=2017 |chapter=Imagining Society Beyond Capital |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Korsika |first=Anej |year=2017 |chapter=''Capital'' and Soviet Communism |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Pelz |first=William A. |year=2017 |chapter=''Capital'' and the First International |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Schmidt |first=Ingo |year=2017 |chapter=''Capital'' and the History of Class Struggle |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} ** {{cite book |last=Thompson |first=Paul |last2=Smith |first2=Chris |year=2017 |chapter=Capital and the Labour Process |editor1-last=Schmidt |editor1-first=Ingo |editor2-last=Fanelli |editor2-first=Carlo |title=Reading 'Capital' Today: Marx after 150 Years |publisher=Pluto Press |isbn=978-0-7453-9971-3 |location=London}} * {{cite book |last=Tetler |first=Benjamin |year=2024 |title=Marx's Not-Capital: Labour and the Contemporary Critique of Political Economy |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-031-58413-8 |location=Cham, Switzerland}} * {{cite book |last=Wheen |first=Francis |year=2006 |title=Marx's "Das Kapital": A Biography |url=https://archive.org/details/marxsdaskapitalb0000whee_t7k7 |publisher=Atlantic Monthly Press |isbn=978-0-87113-970-2 |location=New York}} == وڌيڪ مطالعي لاءِ == {{div col|colwidth=30em}} * [[الٿوسر، لوئي]]؛ [[باليبار، ايتيئن]] (2009). ''[[ريڊنگ ڪيپيٽل]]''. لنڊن: ورسو. * [[الٿوسر، لوئي]] (آڪٽوبر 1969ع). [http://www.generation-online.org/p/fpalthusser11.htm "مارڪس جي ''سرمايو'' کي ڪيئن پڙهجي"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326081810/http://www.generation-online.org/p/fpalthusser11.htm |date=26 March 2009 }}. ''[[مارڪسزم ٽوڊي]]''. ص. 302–305. اصل ۾ 21 اپريل 1969ع تي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ ''[[لومانيتي]]'' ۾ شايع ٿيو. * [[ڪرسٽوفر جي. آرٿر]] ۽ [[گيرٽ ريوٽن]] (مدير)، (1998ع). ''The Circulation of Capital: Essays on Volume Two of Marx's Capital''. لنڊن ۽ نيويارڪ: ميڪملن ۽ سينٽ مارٽنز پريس. * [[ايوگن بوهم فان باورڪ]] (1896ع)، ''[[ڪارل مارڪس ۽ سندس نظام جو خاتمو]]''. * [[بوٽومور، ٿامس]]، مدير (1998ع). ''A Dictionary of Marxist Thought''. آڪسفورڊ: بليڪ ويل. * يوخنر، والٽر؛ [[الفريڊ شمڊٽ]]، مدير (1968ع). ''Kritik der politischen Ökonomie heute. 100 Jahre "Kapital"'' {{in lang|de}}. فرينڪفرٽ: Europäische Verlagsanstalt؛ ويانا: Europa-Verlag. [http://d-nb.info/457299002 DNB 457299002]. * [[هاروي، ڊيوڊ]] (2006ع). ''The Limits of Capital''. لنڊن: ورسو. * [[ارنسٽ منڊل|منڊل، ارنسٽ]]. ''Marxist Economic Theory''. جلد 1 ۽ 2. نيويارڪ: Monthly Review Press. * [[مارڪس، ڪارل]]؛ [[ڊيوڊ ميڪليلن]]، مدير (2008ع). ''Capital: An Abridged Edition''. آڪسفورڊ: Oxford Paperbacks. مختصر ڇاپو. {{ISBN|978-0-19-953570-5}}. * [[موشي پوسٽون|پوسٽون، موشي]] (1993ع). ''Time, Labor, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory''. ڪيمبرج: Cambridge University Press. * [[ميچيو موريشيما|موريشيما، ميچيو]] (1973ع). ''Marx's Economics, a Dual Theory of Worth and Growth''. ڪيمبرج: Cambridge University Press. * Variety Artworks (2012ع). [http://www.redquillbooks.com/Capital_Manga.html ''Capital: In Manga!''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027224809/http://www.redquillbooks.com/Capital_Manga.html |date=27 October 2012 }}. اوٽاوا: [https://web.archive.org/web/20120823013029/http://redquillbooks.com/Home_Page.html Red Quill Books]. {{ISBN|978-1-926958-19-4}}. * [[وليم ڪليئر رابرٽس|رابرٽس، وليم ڪليئر]] (2016ع). ''Marx's Inferno: The Political Theory of Capital''. پرنسٽن يونيورسٽي پريس. {{ISBN|9780691172903}} {{div col end}} == خارجي ڳنڍڻا == ... {{Critique of political economy}}{{Marx/Engels|state=expanded}} {{Wealth|state=collapsed}} {{Portal bar|ڪتاب|واپار|ڪميونزم|پئسو|فلسفو|سياست|سوشلزم|سماج}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kapital, Das}} [[زمرو:ڪارل مارڪس جا ڪتاب]] [[زمرو:سرمائيداري بابت ڪتاب]] [[زمرو:سرمائيداريءَ تي تنقيد ڪندڙ ڪتاب]] [[زمرو:سرمائيداريءَ جي تاريخ]] [[زمرو:سوشلزم بابت ڪتاب]] [[زمرو:ڪميونزم بابت ڪتاب]] [[زمرو:ڪميونسٽ ڪتاب]] [[زمرو:سياسي فلسفي بابت ڪتاب]] [[زمرو:مارڪسزم]] [[زمرو:سياسي ڪتاب]] [[زمرو:نامڪمل ڪتاب]] [[زمرو:وفات کان پوءِ شايع ٿيل ڪتاب]] [[زمرو:تاريخي ماديت]] [[زمرو:سياسي درسي ڪتاب]] [[زمرو:سياسي معيشت جي تنقيد]] [[زمرو:1867ع معاشي تاريخ]] [[زمرو:1867ع جون غير افسانوي ڪتابون]] [[زمرو:1885ع جون غير افسانوي ڪتابون]] [[زمرو:1894ع جون غير افسانوي ڪتابون]] ``` [[زمرو:ڪارل مارڪس]] [[زمرو:جرمن ادب]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:ڪميونزم]] te5rif0aiqv3jjyed65dfnm9u6t71nm 0 71619 409276 409210 2026-08-31T14:03:15Z Intisar Ali 8681 409276 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == يارھين کان ستين صدي قبل مسيح واري زماني ۾ اٿينس شھر واري علائقي ۾ ھڪ وڏي غار موجود ھئي جنھن ۾ پھرين انساني آباديءَ جا اھڃاڻ ملن ٿا<ref>{{Cite journal|date=2011-12|title=Editorial Board|url=http://dx.doi.org/10.1080/00141844.2011.646498|journal=Ethnos|volume=76|issue=4|pages=ebi–ebi|doi=10.1080/00141844.2011.646498|issn=0014-1844}}</ref>. ان زماني کان وٺي ايندڙ 5000 سالن تائين ھتي آنساني آبادي وڌندي رھي<ref>{{Cite journal|last=Immerwahr|first=Sara Anderson|date=1971|title=The Neolithic and Bronze Ages|url=http://dx.doi.org/10.2307/3601979|journal=The Athenian Agora|volume=13|pages=ii|doi=10.2307/3601979|issn=1558-8610}}</ref>. 1400 ق.م ۾ ھن وسنديء ھڪ شھر جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ھي شھر ماسيني تھذيب (Mycenaean civilization) جو ھڪ اھم مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي ايڪروپولس قلعو (Acropolis citadel) تعمير ڪيو ويو جنھن جا آثار اڄ بہ موجود آھن<ref>{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.31826/9781463220112-001|title=A History of the Akropolis of Athens|date=2009-12-31|publisher=Gorgias Press|pages=473–560|chapter=A HISTORY OF THE AKROPOLIS OF ATHENS. [PLATES XV-XVIII.]}}</ref>. ٻارھين ۽ تيرھين صدي ق.م ۾ ھي شھر پنھنجي اوج وڃائي ويٺو ۽ ھتي جي وڻج واپار۾ ڪمي اچي وئي ھئي پر نائين صدي ق.م جا اھڃاڻ ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جون رونقون موٽي آيون ھيون ۽ ھتي جا ماڻھو خوشحال زندگي گذاري رھيا ھئا<ref>{{Cite journal|last=Osborne|first=Robin|date=2009-03-16|title=Greece in the Making 1200-479 BC|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203880173|doi=10.4324/9780203880173}}</ref>. 508 ق.م ۾ ھتان جي بادشاھ ڪليسٿينس (Cleisthenes) ملڪ ۾ سياسي سڌارا آندا ۽ جمھوري نظام متعارف ڪرايو. 508 ق.م ۾ اٿينس ۾ مضبوط سامونڊي ٻيڙا ٺھڻ لڳا ھئا ۽ اٿينس جي حڪومت فارس (ايران) کان ٿيندڙ حملن خلاف سخت مزاحمت ڪئي. پنجين صدي ق.م ۾ فارسين ۽ يونانين جي وچ ۾ ڪيتريون ئي چڪريون ٿيون جنھن ۾ ڪڏھن فارسي تہ ڪڏھن وري يوناني سوڀارا ٿيا<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/593295807|title=Nothing less than victory : decisive wars and the lessons of history|last=Lewis|first=John|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3430-3|location=Princeton|oclc=593295807}}</ref>. ان کان پوءِ وارن ڏھاڪن کي اٿينس جو سونھري دور چئي سگھجي ٿو. ھي شھر ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي وڏا وڏا ليکڪ، مفڪر، تاريخدان ۽ سياستدان پيدا ٿيا جن يونان سميت سڄي يورپ ۾ جمھوريت متعارف ڪرائي. ان وقت جي مشھور قلم ڌڻين ۾ اسڪائيلس (Aeschylus)، سوفاڪلز (Sophocles) ۽ يوريپائيڊس (Euripides) پنھنجي دور جا وڏا ڊراما نگار ۽ ناول نويس ھئا. ھيروٽوڊس (Herodotus) نالي وارو تاريخ نويس ۽ جاگرافيدان ھو. ٿوسائيڊائيڊس (Thucydides) بہ ھڪ وڏو تاريخ نويس ۽ فوجي جرنل ھو. مشھور حڪيم ھپوڪريٽس (Hippocrates) ۽ عظيم مفڪر ۽ فلاسافر سوڪريٽس (Socrates) بہ انھيءَ دور سان واسطو رکن ٿا. چوٿين صدي ق.م جي وچ ڌاري ھي شھر اتر يونان جي ميسيڊونيا بادشاھت جي اثر ھيٺ اچڻ شروع ٿيو. 338 ق.م ۾ ميسيڊونيا جي بادشاھ فلپ ٻئي (Philip II) ھن شھر تي قبضو ڪيو. اڳتي ھلي رومي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ بہ ھن شھر جي اھميت ۽ عروج قائم رھيو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ شھنشاھ ھيڊريان (Hadrian) ھن شھر ۾ لائبرري، جمنازيم ۽ آبي نالا ٺھرايا. ھن اولمپئن زيوس (Olympian Zeus) جو مقبرو پڻ تعمير ڪرايو. چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ ھتي خونريز فساد ٿيا جنھن ڪري شھر پنھنجو عروج وڃائي ويٺو. البت نائين ۽ ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر ۾ خوشحالي موٽي آئي. 1458ع ۾ ھي شھر عثماني سلطنت جو حصو بنجي ويو. يونان جي آزاديءَ جي ويڙھ جي نتيجي ۾ يوناني بادشاھت قائم ٿي ۽ 1834ع ۾ اٿينس کي انھيءَ بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. آزاديءَ جي ويڙھ دوران ھن شھر ۾ ڪافي تباھي آئي ھئي ۽ ھتان جي آبادي تمام گھڻي گھٽجي وئي ھئي. يونان جي پھرئين بادشاھ اوٽو (Otto) ھن شھر جي ٻيھر تعمير ڪرائي. انھيءَ دور ۾ ھتي ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. اوڻويھين صديءَ ۾ تعمير ٿيل عمارتن ۽ يادگارن ۾ اٿينس يونيورسٽي (1837ع)، اٿينس جا قومي باغ (1840ع)، يونان جي قومي لائبرري (1842ع)، پراڻو شاھي محل (ھاڻوڪو پارليامينٽ ھائوس) (1843ع)، پارليامينٽ جي پراڻي عمارت (1858ع)، سٽي ھال (1874ع)، زيپئون نمائشي ھال (1978ع)، يوناني قومي اڪيڊمي (1885ع) ۽ نئون شاھي محل جيڪو ھاڻي صدارتي محل آھي (1997ع) شامل آھن. ويھين صديءَ جي ٽئين ڏھاڪي ۾ يونان ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ٿيل جنگ سبب اٽڪل ڏھ لک يوناني ترڪيءَ مان لڏي اچي اٿينس ۾ رھيا جنھن سبب شھر جي آباديءَ ۾ گھڻي واڌ آئي. ٻي علامگير جنگ دوران جرمنيءَ جي فوج ھن شھر تي قبضو ڪيو. انھيءَ قبضي دوران شھر ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا ۽ قابض فوجين خلاف بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. === ھاڻوڪو اٿينس === ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ ھن شھر جي آباديءَ ۾ ٻيھر گھڻي واڌ آئي. يونان جي ڳوٺن ۽ ٻيٽن تان وڏي تعداد ۾ ماڻھو روزگار جي سلسلي ۾ ھن شھر ۾ اچي رھڻ لڳا. 1981ع ۾ يونان يورپي يونين جو ميمبر بنيو، جنھن ڪري ھتي ڪيترائي ترقياتي ڪم ٿيا پر گڏوگڏ ٽريفڪ جي پيھ ۽ ماحول جي گدلاڻ ھتان جي تاريخي يادگارن کي نقصان پھچائڻ لڳي. ماحول جي گدلاڻ ۽ وسيلن جي کوٽ سبب ھن شھر کي 1996ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني نہ ملي سگھي. انھن مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ يوناني حڪومت ۽ يورپي يونين گڏجي نوان پراجيڪٽ شروع ڪيا. اٿينس جو نئون ھوائي اڏو تعمير ٿيو ۽ شھر ۾ ميٽرو سروس شروع ڪئي وئي. فضائي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ شھر جي مرڪزي حصي ۾ موٽرڪارن جي امدورفت کي بہ گھٽايو ويو. انھن قدمن سبب اٿينس کي 2004ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزبانيءَ جو اعزاز مليو. اھي رانديون نھايت ڪاميابيءَ سان ھن شھر ۾ منعقد ٿيون. 2008ع ۾ ھڪ پوليس آفيسر 15 سالن جي ھڪ شاگرد کي گوليون ھڻي ماري ڇڏيو جنھن سبب شھر ۾ ھڙتالون ۽ فساد ٿيا. == جاگرافي == ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو. ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}</ref>. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون. === آبھوا === اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] ayo1bu2ltjn8icd6atfxzjn5q8ctkly 409277 409276 2026-08-31T14:09:18Z Intisar Ali 8681 409277 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. == تاريخ == يارھين کان ستين صدي قبل مسيح واري زماني ۾ اٿينس شھر واري علائقي ۾ ھڪ وڏي غار موجود ھئي جنھن ۾ پھرين انساني آباديءَ جا اھڃاڻ ملن ٿا<ref>{{Cite journal|date=2011-12|title=Editorial Board|url=http://dx.doi.org/10.1080/00141844.2011.646498|journal=Ethnos|volume=76|issue=4|pages=ebi–ebi|doi=10.1080/00141844.2011.646498|issn=0014-1844}}</ref>. ان زماني کان وٺي ايندڙ 5000 سالن تائين ھتي آنساني آبادي وڌندي رھي<ref>{{Cite journal|last=Immerwahr|first=Sara Anderson|date=1971|title=The Neolithic and Bronze Ages|url=http://dx.doi.org/10.2307/3601979|journal=The Athenian Agora|volume=13|pages=ii|doi=10.2307/3601979|issn=1558-8610}}</ref>. 1400 ق.م ۾ ھن وسنديء ھڪ شھر جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ھي شھر ماسيني تھذيب (Mycenaean civilization) جو ھڪ اھم مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي ايڪروپولس قلعو (Acropolis citadel) تعمير ڪيو ويو جنھن جا آثار اڄ بہ موجود آھن<ref>{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.31826/9781463220112-001|title=A History of the Akropolis of Athens|date=2009-12-31|publisher=Gorgias Press|pages=473–560|chapter=A HISTORY OF THE AKROPOLIS OF ATHENS. [PLATES XV-XVIII.]}}</ref>. ٻارھين ۽ تيرھين صدي ق.م ۾ ھي شھر پنھنجي اوج وڃائي ويٺو ۽ ھتي جي وڻج واپار۾ ڪمي اچي وئي ھئي پر نائين صدي ق.م جا اھڃاڻ ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جون رونقون موٽي آيون ھيون ۽ ھتي جا ماڻھو خوشحال زندگي گذاري رھيا ھئا<ref>{{Cite journal|last=Osborne|first=Robin|date=2009-03-16|title=Greece in the Making 1200-479 BC|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203880173|doi=10.4324/9780203880173}}</ref>. 508 ق.م ۾ ھتان جي بادشاھ ڪليسٿينس (Cleisthenes) ملڪ ۾ سياسي سڌارا آندا ۽ جمھوري نظام متعارف ڪرايو. 508 ق.م ۾ اٿينس ۾ مضبوط سامونڊي ٻيڙا ٺھڻ لڳا ھئا ۽ اٿينس جي حڪومت فارس (ايران) کان ٿيندڙ حملن خلاف سخت مزاحمت ڪئي. پنجين صدي ق.م ۾ فارسين ۽ يونانين جي وچ ۾ ڪيتريون ئي چڪريون ٿيون جنھن ۾ ڪڏھن فارسي تہ ڪڏھن وري يوناني سوڀارا ٿيا<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/593295807|title=Nothing less than victory : decisive wars and the lessons of history|last=Lewis|first=John|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3430-3|location=Princeton|oclc=593295807}}</ref>. ان کان پوءِ وارن ڏھاڪن کي اٿينس جو سونھري دور چئي سگھجي ٿو. ھي شھر ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي وڏا وڏا ليکڪ، مفڪر، تاريخدان ۽ سياستدان پيدا ٿيا جن يونان سميت سڄي يورپ ۾ جمھوريت متعارف ڪرائي. ان وقت جي مشھور قلم ڌڻين ۾ اسڪائيلس (Aeschylus)، سوفاڪلز (Sophocles) ۽ يوريپائيڊس (Euripides) پنھنجي دور جا وڏا ڊراما نگار ۽ ناول نويس ھئا. ھيروٽوڊس (Herodotus) نالي وارو تاريخ نويس ۽ جاگرافيدان ھو. ٿوسائيڊائيڊس (Thucydides) بہ ھڪ وڏو تاريخ نويس ۽ فوجي جرنل ھو. مشھور حڪيم ھپوڪريٽس (Hippocrates) ۽ عظيم مفڪر ۽ فلاسافر سوڪريٽس (Socrates) بہ انھيءَ دور سان واسطو رکن ٿا. چوٿين صدي ق.م جي وچ ڌاري ھي شھر اتر يونان جي ميسيڊونيا بادشاھت جي اثر ھيٺ اچڻ شروع ٿيو. 338 ق.م ۾ ميسيڊونيا جي بادشاھ فلپ ٻئي (Philip II) ھن شھر تي قبضو ڪيو. اڳتي ھلي رومي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ بہ ھن شھر جي اھميت ۽ عروج قائم رھيو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ شھنشاھ ھيڊريان (Hadrian) ھن شھر ۾ لائبرري، جمنازيم ۽ آبي نالا ٺھرايا. ھن اولمپئن زيوس (Olympian Zeus) جو مقبرو پڻ تعمير ڪرايو. چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ ھتي خونريز فساد ٿيا جنھن ڪري شھر پنھنجو عروج وڃائي ويٺو. البت نائين ۽ ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر ۾ خوشحالي موٽي آئي. 1458ع ۾ ھي شھر عثماني سلطنت جو حصو بنجي ويو. يونان جي آزاديءَ جي ويڙھ جي نتيجي ۾ يوناني بادشاھت قائم ٿي ۽ 1834ع ۾ اٿينس کي انھيءَ بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. آزاديءَ جي ويڙھ دوران ھن شھر ۾ ڪافي تباھي آئي ھئي ۽ ھتان جي آبادي تمام گھڻي گھٽجي وئي ھئي. يونان جي پھرئين بادشاھ اوٽو (Otto) ھن شھر جي ٻيھر تعمير ڪرائي. انھيءَ دور ۾ ھتي ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. اوڻويھين صديءَ ۾ تعمير ٿيل عمارتن ۽ يادگارن ۾ اٿينس يونيورسٽي (1837ع)، اٿينس جا قومي باغ (1840ع)، يونان جي قومي لائبرري (1842ع)، پراڻو شاھي محل (ھاڻوڪو پارليامينٽ ھائوس) (1843ع)، پارليامينٽ جي پراڻي عمارت (1858ع)، سٽي ھال (1874ع)، زيپئون نمائشي ھال (1978ع)، يوناني قومي اڪيڊمي (1885ع) ۽ نئون شاھي محل جيڪو ھاڻي صدارتي محل آھي (1997ع) شامل آھن. ويھين صديءَ جي ٽئين ڏھاڪي ۾ يونان ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ٿيل جنگ سبب اٽڪل ڏھ لک يوناني ترڪيءَ مان لڏي اچي اٿينس ۾ رھيا جنھن سبب شھر جي آباديءَ ۾ گھڻي واڌ آئي. ٻي علامگير جنگ دوران جرمنيءَ جي فوج ھن شھر تي قبضو ڪيو. انھيءَ قبضي دوران شھر ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا ۽ قابض فوجين خلاف بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. === ھاڻوڪو اٿينس === ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ ھن شھر جي آباديءَ ۾ ٻيھر گھڻي واڌ آئي. يونان جي ڳوٺن ۽ ٻيٽن تان وڏي تعداد ۾ ماڻھو روزگار جي سلسلي ۾ ھن شھر ۾ اچي رھڻ لڳا. 1981ع ۾ يونان يورپي يونين جو ميمبر بنيو، جنھن ڪري ھتي ڪيترائي ترقياتي ڪم ٿيا پر گڏوگڏ ٽريفڪ جي پيھ ۽ ماحول جي گدلاڻ ھتان جي تاريخي يادگارن کي نقصان پھچائڻ لڳي. ماحول جي گدلاڻ ۽ وسيلن جي کوٽ سبب ھن شھر کي 1996ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني نہ ملي سگھي. انھن مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ يوناني حڪومت ۽ يورپي يونين گڏجي نوان پراجيڪٽ شروع ڪيا. اٿينس جو نئون ھوائي اڏو تعمير ٿيو ۽ شھر ۾ ميٽرو سروس شروع ڪئي وئي. فضائي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ شھر جي مرڪزي حصي ۾ موٽرڪارن جي امدورفت کي بہ گھٽايو ويو. انھن قدمن سبب اٿينس کي 2004ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزبانيءَ جو اعزاز مليو. اھي رانديون نھايت ڪاميابيءَ سان ھن شھر ۾ منعقد ٿيون. 2008ع ۾ ھڪ پوليس آفيسر 15 سالن جي ھڪ شاگرد کي گوليون ھڻي ماري ڇڏيو جنھن سبب شھر ۾ ھڙتالون ۽ فساد ٿيا. == جاگرافي == ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو. ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}</ref>. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون. === آبھوا === اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] qqsmf3q9oaxm59qw8rb5uxkbmdksetu 409280 409277 2026-08-31T15:44:40Z Intisar Ali 8681 409280 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. == تاريخ == يارھين کان ستين صدي قبل مسيح واري زماني ۾ اٿينس شھر واري علائقي ۾ ھڪ وڏي غار موجود ھئي جنھن ۾ پھرين انساني آباديءَ جا اھڃاڻ ملن ٿا<ref>{{Cite journal|date=2011-12|title=Editorial Board|url=http://dx.doi.org/10.1080/00141844.2011.646498|journal=Ethnos|volume=76|issue=4|pages=ebi–ebi|doi=10.1080/00141844.2011.646498|issn=0014-1844}}</ref>. ان زماني کان وٺي ايندڙ 5000 سالن تائين ھتي آنساني آبادي وڌندي رھي<ref>{{Cite journal|last=Immerwahr|first=Sara Anderson|date=1971|title=The Neolithic and Bronze Ages|url=http://dx.doi.org/10.2307/3601979|journal=The Athenian Agora|volume=13|pages=ii|doi=10.2307/3601979|issn=1558-8610}}</ref>. 1400 ق.م ۾ ھن وسنديء ھڪ شھر جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ھي شھر ماسيني تھذيب (Mycenaean civilization) جو ھڪ اھم مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي ايڪروپولس قلعو (Acropolis citadel) تعمير ڪيو ويو جنھن جا آثار اڄ بہ موجود آھن<ref>{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.31826/9781463220112-001|title=A History of the Akropolis of Athens|date=2009-12-31|publisher=Gorgias Press|pages=473–560|chapter=A HISTORY OF THE AKROPOLIS OF ATHENS. [PLATES XV-XVIII.]}}</ref>. ٻارھين ۽ تيرھين صدي ق.م ۾ ھي شھر پنھنجي اوج وڃائي ويٺو ۽ ھتي جي وڻج واپار۾ ڪمي اچي وئي ھئي پر نائين صدي ق.م جا اھڃاڻ ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جون رونقون موٽي آيون ھيون ۽ ھتي جا ماڻھو خوشحال زندگي گذاري رھيا ھئا<ref>{{Cite journal|last=Osborne|first=Robin|date=2009-03-16|title=Greece in the Making 1200-479 BC|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203880173|doi=10.4324/9780203880173}}</ref>. 508 ق.م ۾ ھتان جي بادشاھ ڪليسٿينس (Cleisthenes) ملڪ ۾ سياسي سڌارا آندا ۽ جمھوري نظام متعارف ڪرايو. 508 ق.م ۾ اٿينس ۾ مضبوط سامونڊي ٻيڙا ٺھڻ لڳا ھئا ۽ اٿينس جي حڪومت فارس (ايران) کان ٿيندڙ حملن خلاف سخت مزاحمت ڪئي. پنجين صدي ق.م ۾ فارسين ۽ يونانين جي وچ ۾ ڪيتريون ئي چڪريون ٿيون جنھن ۾ ڪڏھن فارسي تہ ڪڏھن وري يوناني سوڀارا ٿيا<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/593295807|title=Nothing less than victory : decisive wars and the lessons of history|last=Lewis|first=John|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3430-3|location=Princeton|oclc=593295807}}</ref>. ان کان پوءِ وارن ڏھاڪن کي اٿينس جو سونھري دور چئي سگھجي ٿو. ھي شھر ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي وڏا وڏا ليکڪ، مفڪر، تاريخدان ۽ سياستدان پيدا ٿيا جن يونان سميت سڄي يورپ ۾ جمھوريت متعارف ڪرائي. ان وقت جي مشھور قلم ڌڻين ۾ اسڪائيلس (Aeschylus)، سوفاڪلز (Sophocles) ۽ يوريپائيڊس (Euripides) پنھنجي دور جا وڏا ڊراما نگار ۽ ناول نويس ھئا. ھيروٽوڊس (Herodotus) نالي وارو تاريخ نويس ۽ جاگرافيدان ھو. ٿوسائيڊائيڊس (Thucydides) بہ ھڪ وڏو تاريخ نويس ۽ فوجي جرنل ھو. مشھور حڪيم ھپوڪريٽس (Hippocrates) ۽ عظيم مفڪر ۽ فلاسافر سوڪريٽس (Socrates) بہ انھيءَ دور سان واسطو رکن ٿا. چوٿين صدي ق.م جي وچ ڌاري ھي شھر اتر يونان جي ميسيڊونيا بادشاھت جي اثر ھيٺ اچڻ شروع ٿيو. 338 ق.م ۾ ميسيڊونيا جي بادشاھ فلپ ٻئي (Philip II) ھن شھر تي قبضو ڪيو. اڳتي ھلي رومي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ بہ ھن شھر جي اھميت ۽ عروج قائم رھيو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ شھنشاھ ھيڊريان (Hadrian) ھن شھر ۾ لائبرري، جمنازيم ۽ آبي نالا ٺھرايا. ھن اولمپئن زيوس (Olympian Zeus) جو مقبرو پڻ تعمير ڪرايو. چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ ھتي خونريز فساد ٿيا جنھن ڪري شھر پنھنجو عروج وڃائي ويٺو. البت نائين ۽ ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر ۾ خوشحالي موٽي آئي. 1458ع ۾ ھي شھر عثماني سلطنت جو حصو بنجي ويو. يونان جي آزاديءَ جي ويڙھ جي نتيجي ۾ يوناني بادشاھت قائم ٿي ۽ 1834ع ۾ اٿينس کي انھيءَ بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. آزاديءَ جي ويڙھ دوران ھن شھر ۾ ڪافي تباھي آئي ھئي ۽ ھتان جي آبادي تمام گھڻي گھٽجي وئي ھئي. يونان جي پھرئين بادشاھ اوٽو (Otto) ھن شھر جي ٻيھر تعمير ڪرائي. انھيءَ دور ۾ ھتي ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. اوڻويھين صديءَ ۾ تعمير ٿيل عمارتن ۽ يادگارن ۾ اٿينس يونيورسٽي (1837ع)، اٿينس جا قومي باغ (1840ع)، يونان جي قومي لائبرري (1842ع)، پراڻو شاھي محل (ھاڻوڪو پارليامينٽ ھائوس) (1843ع)، پارليامينٽ جي پراڻي عمارت (1858ع)، سٽي ھال (1874ع)، زيپئون نمائشي ھال (1978ع)، يوناني قومي اڪيڊمي (1885ع) ۽ نئون شاھي محل جيڪو ھاڻي صدارتي محل آھي (1997ع) شامل آھن. ويھين صديءَ جي ٽئين ڏھاڪي ۾ يونان ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ٿيل جنگ سبب اٽڪل ڏھ لک يوناني ترڪيءَ مان لڏي اچي اٿينس ۾ رھيا جنھن سبب شھر جي آباديءَ ۾ گھڻي واڌ آئي. ٻي علامگير جنگ دوران جرمنيءَ جي فوج ھن شھر تي قبضو ڪيو. انھيءَ قبضي دوران شھر ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا ۽ قابض فوجين خلاف بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. === ھاڻوڪو اٿينس === ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ ھن شھر جي آباديءَ ۾ ٻيھر گھڻي واڌ آئي. يونان جي ڳوٺن ۽ ٻيٽن تان وڏي تعداد ۾ ماڻھو روزگار جي سلسلي ۾ ھن شھر ۾ اچي رھڻ لڳا. 1981ع ۾ يونان يورپي يونين جو ميمبر بنيو، جنھن ڪري ھتي ڪيترائي ترقياتي ڪم ٿيا پر گڏوگڏ ٽريفڪ جي پيھ ۽ ماحول جي گدلاڻ ھتان جي تاريخي يادگارن کي نقصان پھچائڻ لڳي. ماحول جي گدلاڻ ۽ وسيلن جي کوٽ سبب ھن شھر کي 1996ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني نہ ملي سگھي. انھن مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ يوناني حڪومت ۽ يورپي يونين گڏجي نوان پراجيڪٽ شروع ڪيا. اٿينس جو نئون ھوائي اڏو تعمير ٿيو ۽ شھر ۾ ميٽرو سروس شروع ڪئي وئي. فضائي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ شھر جي مرڪزي حصي ۾ موٽرڪارن جي امدورفت کي بہ گھٽايو ويو. انھن قدمن سبب اٿينس کي 2004ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزبانيءَ جو اعزاز مليو. اھي رانديون نھايت ڪاميابيءَ سان ھن شھر ۾ منعقد ٿيون. 2008ع ۾ ھڪ پوليس آفيسر 15 سالن جي ھڪ شاگرد کي گوليون ھڻي ماري ڇڏيو جنھن سبب شھر ۾ ھڙتالون ۽ فساد ٿيا. == جاگرافي == ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو. ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}</ref>. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون. === آبھوا === اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 2qqcgv5wg12ga40toqi4yz2n7y5yo1h 409281 409280 2026-08-31T15:46:40Z Intisar Ali 8681 409281 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == تاريخ == يارھين کان ستين صدي قبل مسيح واري زماني ۾ اٿينس شھر واري علائقي ۾ ھڪ وڏي غار موجود ھئي جنھن ۾ پھرين انساني آباديءَ جا اھڃاڻ ملن ٿا<ref>{{Cite journal|date=2011-12|title=Editorial Board|url=http://dx.doi.org/10.1080/00141844.2011.646498|journal=Ethnos|volume=76|issue=4|pages=ebi–ebi|doi=10.1080/00141844.2011.646498|issn=0014-1844}}</ref>. ان زماني کان وٺي ايندڙ 5000 سالن تائين ھتي آنساني آبادي وڌندي رھي<ref>{{Cite journal|last=Immerwahr|first=Sara Anderson|date=1971|title=The Neolithic and Bronze Ages|url=http://dx.doi.org/10.2307/3601979|journal=The Athenian Agora|volume=13|pages=ii|doi=10.2307/3601979|issn=1558-8610}}</ref>. 1400 ق.م ۾ ھن وسنديء ھڪ شھر جو روپ اختيار ڪري ورتو ۽ ھي شھر ماسيني تھذيب (Mycenaean civilization) جو ھڪ اھم مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي ايڪروپولس قلعو (Acropolis citadel) تعمير ڪيو ويو جنھن جا آثار اڄ بہ موجود آھن<ref>{{Cite chapter|url=http://dx.doi.org/10.31826/9781463220112-001|title=A History of the Akropolis of Athens|date=2009-12-31|publisher=Gorgias Press|pages=473–560|chapter=A HISTORY OF THE AKROPOLIS OF ATHENS. [PLATES XV-XVIII.]}}</ref>. ٻارھين ۽ تيرھين صدي ق.م ۾ ھي شھر پنھنجي اوج وڃائي ويٺو ۽ ھتي جي وڻج واپار۾ ڪمي اچي وئي ھئي پر نائين صدي ق.م جا اھڃاڻ ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جون رونقون موٽي آيون ھيون ۽ ھتي جا ماڻھو خوشحال زندگي گذاري رھيا ھئا<ref>{{Cite journal|last=Osborne|first=Robin|date=2009-03-16|title=Greece in the Making 1200-479 BC|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203880173|doi=10.4324/9780203880173}}</ref>. 508 ق.م ۾ ھتان جي بادشاھ ڪليسٿينس (Cleisthenes) ملڪ ۾ سياسي سڌارا آندا ۽ جمھوري نظام متعارف ڪرايو. 508 ق.م ۾ اٿينس ۾ مضبوط سامونڊي ٻيڙا ٺھڻ لڳا ھئا ۽ اٿينس جي حڪومت فارس (ايران) کان ٿيندڙ حملن خلاف سخت مزاحمت ڪئي. پنجين صدي ق.م ۾ فارسين ۽ يونانين جي وچ ۾ ڪيتريون ئي چڪريون ٿيون جنھن ۾ ڪڏھن فارسي تہ ڪڏھن وري يوناني سوڀارا ٿيا<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/593295807|title=Nothing less than victory : decisive wars and the lessons of history|last=Lewis|first=John|date=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3430-3|location=Princeton|oclc=593295807}}</ref>. ان کان پوءِ وارن ڏھاڪن کي اٿينس جو سونھري دور چئي سگھجي ٿو. ھي شھر ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. ان دور ۾ ھتي وڏا وڏا ليکڪ، مفڪر، تاريخدان ۽ سياستدان پيدا ٿيا جن يونان سميت سڄي يورپ ۾ جمھوريت متعارف ڪرائي. ان وقت جي مشھور قلم ڌڻين ۾ اسڪائيلس (Aeschylus)، سوفاڪلز (Sophocles) ۽ يوريپائيڊس (Euripides) پنھنجي دور جا وڏا ڊراما نگار ۽ ناول نويس ھئا. ھيروٽوڊس (Herodotus) نالي وارو تاريخ نويس ۽ جاگرافيدان ھو. ٿوسائيڊائيڊس (Thucydides) بہ ھڪ وڏو تاريخ نويس ۽ فوجي جرنل ھو. مشھور حڪيم ھپوڪريٽس (Hippocrates) ۽ عظيم مفڪر ۽ فلاسافر سوڪريٽس (Socrates) بہ انھيءَ دور سان واسطو رکن ٿا. چوٿين صدي ق.م جي وچ ڌاري ھي شھر اتر يونان جي ميسيڊونيا بادشاھت جي اثر ھيٺ اچڻ شروع ٿيو. 338 ق.م ۾ ميسيڊونيا جي بادشاھ فلپ ٻئي (Philip II) ھن شھر تي قبضو ڪيو. اڳتي ھلي رومي سلطنت جو حصو بنجڻ کان پوءِ بہ ھن شھر جي اھميت ۽ عروج قائم رھيو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ شھنشاھ ھيڊريان (Hadrian) ھن شھر ۾ لائبرري، جمنازيم ۽ آبي نالا ٺھرايا. ھن اولمپئن زيوس (Olympian Zeus) جو مقبرو پڻ تعمير ڪرايو. چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ ۾ ھتي خونريز فساد ٿيا جنھن ڪري شھر پنھنجو عروج وڃائي ويٺو. البت نائين ۽ ڏھين صدي عيسويءَ ۾ ھن شھر ۾ خوشحالي موٽي آئي. 1458ع ۾ ھي شھر عثماني سلطنت جو حصو بنجي ويو. يونان جي آزاديءَ جي ويڙھ جي نتيجي ۾ يوناني بادشاھت قائم ٿي ۽ 1834ع ۾ اٿينس کي انھيءَ بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. آزاديءَ جي ويڙھ دوران ھن شھر ۾ ڪافي تباھي آئي ھئي ۽ ھتان جي آبادي تمام گھڻي گھٽجي وئي ھئي. يونان جي پھرئين بادشاھ اوٽو (Otto) ھن شھر جي ٻيھر تعمير ڪرائي. انھيءَ دور ۾ ھتي ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. اوڻويھين صديءَ ۾ تعمير ٿيل عمارتن ۽ يادگارن ۾ اٿينس يونيورسٽي (1837ع)، اٿينس جا قومي باغ (1840ع)، يونان جي قومي لائبرري (1842ع)، پراڻو شاھي محل (ھاڻوڪو پارليامينٽ ھائوس) (1843ع)، پارليامينٽ جي پراڻي عمارت (1858ع)، سٽي ھال (1874ع)، زيپئون نمائشي ھال (1978ع)، يوناني قومي اڪيڊمي (1885ع) ۽ نئون شاھي محل جيڪو ھاڻي صدارتي محل آھي (1997ع) شامل آھن. ويھين صديءَ جي ٽئين ڏھاڪي ۾ يونان ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ٿيل جنگ سبب اٽڪل ڏھ لک يوناني ترڪيءَ مان لڏي اچي اٿينس ۾ رھيا جنھن سبب شھر جي آباديءَ ۾ گھڻي واڌ آئي. ٻي علامگير جنگ دوران جرمنيءَ جي فوج ھن شھر تي قبضو ڪيو. انھيءَ قبضي دوران شھر ۾ ڪافي وڳوڙ ٿيا ۽ قابض فوجين خلاف بغاوت جي باھ ڀڙڪي اٿي. === ھاڻوڪو اٿينس === ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ ھن شھر جي آباديءَ ۾ ٻيھر گھڻي واڌ آئي. يونان جي ڳوٺن ۽ ٻيٽن تان وڏي تعداد ۾ ماڻھو روزگار جي سلسلي ۾ ھن شھر ۾ اچي رھڻ لڳا. 1981ع ۾ يونان يورپي يونين جو ميمبر بنيو، جنھن ڪري ھتي ڪيترائي ترقياتي ڪم ٿيا پر گڏوگڏ ٽريفڪ جي پيھ ۽ ماحول جي گدلاڻ ھتان جي تاريخي يادگارن کي نقصان پھچائڻ لڳي. ماحول جي گدلاڻ ۽ وسيلن جي کوٽ سبب ھن شھر کي 1996ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزباني نہ ملي سگھي. انھن مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ يوناني حڪومت ۽ يورپي يونين گڏجي نوان پراجيڪٽ شروع ڪيا. اٿينس جو نئون ھوائي اڏو تعمير ٿيو ۽ شھر ۾ ميٽرو سروس شروع ڪئي وئي. فضائي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ شھر جي مرڪزي حصي ۾ موٽرڪارن جي امدورفت کي بہ گھٽايو ويو. انھن قدمن سبب اٿينس کي 2004ع وارين اولمپڪ راندين جي ميزبانيءَ جو اعزاز مليو. اھي رانديون نھايت ڪاميابيءَ سان ھن شھر ۾ منعقد ٿيون. 2008ع ۾ ھڪ پوليس آفيسر 15 سالن جي ھڪ شاگرد کي گوليون ھڻي ماري ڇڏيو جنھن سبب شھر ۾ ھڙتالون ۽ فساد ٿيا. == جاگرافي == ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو. ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}</ref>. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون. === آبھوا === اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] cnbjkt0cjewc2karz6fpcf81vuohdgp 409282 409281 2026-08-31T15:47:23Z Intisar Ali 8681 409282 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == جاگرافي == ھي شھر اٽيڪا (Attica) جي مرڪزي ميدان ۾ ڦھليل آھي جنھن کي اٿينس بيسن (Athens Basin) يا اٽيڪا بيسن (Attica Basin) سڏيو وڃي ٿو. ھن ميدان جي چوڌاري چار وڏا جبل موجود آھن: اولھ ۾ ايگاليو جبل (Mount Aigaleo)، اتر ۾ پارنيٿا جبل (Mount Parnitha)، اتر اوڀر ۾ پينٽيليڪس جبل (Mount Pentelicus) ۽ اوڀر ۾ ھائيميٽس جبل (Mount Hymettus)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.urbanheatisland.info/|title=Urban Heat Island - Your daily coverage regarding European news|website=Urban Heat Island|language=de-DE|access-date=2022-03-17}}</ref>. اٿينس جو شھري علائقو 50 ڪلوميٽرن (31 ميلن) ۾ ڦھليل آھي. ھي شھر خط استوا کان 38 درجا اتر ۾ آباد آھي. ھن شھر مان ٽي تاريخي نديون گذرن ٿيون. === آبھوا === اٿينس شھر ۽ آسپاس واري علائقي ۾ اونھاري ۾ صحارا کان اٿندڙ گرم ھوائون لڳنديون آھن. انھن ھوائن جي اثر ڪري اونھاري ۾ موسم گھڻو ڪري گرم ۽ خشڪ رھندي آھي. سياري ۾ ھي شھر اولھ کان اٿندڙ ٿڌين ھوائن جي اثر ھيٺ رھندو آھي انڪري ھلڪي ٿڌ ۽ مينھن وسندو آھي. ھتي سال ۾ سراسري طور 433 ملي ميٽر (17 انچ) مينھن وسي ٿو. عام طور تي آڪٽوبر ۽ اپريل مينھوڳيءَ وارا مھينا ھوندا آھن جڏھن تہ جولاءِ ۽ آگسٽ گھڻو ڪري سال جا سڀ کان خشڪ مھينا ھوندا آھن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] ecz05hz41f7v1imekywh9s6dawdvlgd 409283 409282 2026-08-31T15:48:25Z Intisar Ali 8681 409283 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == جاگرافي== [[File:Athens,_Greece_ESA24382014.jpeg|thumb|خلاءَ مان ڏسڻ ۾ ايندڙ اٽيڪا طاس اندر ايٿنس جو شهري علائقو]] ايٿنس اٽيڪا جي مرڪزي ميداني علائقي ۾ پکڙيل آهي، جنهن کي اڪثر '''ايٿنس طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> يا '''اٽيڪا طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Λεκανοπέδιο Αθηνών/Αττικής|translit=Lekanopédio Athinón/Attikís|engvar=gb}}) سڏيو ويندو آهي. هن طاس کي چار وڏا جبل گهيري بيٺا آهن: اولهه ۾ [[ايگيليئو جبل]]، اتر ۾ [[پارنيٿا جبل]]، اتر-اوڀر ۾ [[پينٽيليڪس جبل]] ۽ اوڀر ۾ [[هيميٽس جبل]].<ref name="Focus on Athens">{{Cite web |title=Focus on Athens |url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-date=22 July 2013 |access-date=18 March 2011 |website=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009|page= 2 |publisher=urbanheatisland.info}}</ref> ايگيليئو جبل کان اڳتي [[ٿرياسيئن ميدان]] واقع آهي، جيڪو مرڪزي ميدان جي اولهندي واڌ طور ڏٺو وڃي ٿو. [[سارونڪ نار]] ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. پارنيٿا انهن چئن جبلن مان سڀ کان اوچو آهي ({{convert|1413|m|ft|0|abbr=off|disp=or}})،<ref>{{Cite web |title=Welcome!!! |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |archive-date=28 January 2019 |access-date=10 June 2009 |publisher=Parnitha-np.gr}}</ref> ۽ ان کي [[قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. ايٿنس جو شهري علائقو اتر ۾ [[اگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|اگيوس اسٽيفانوس]] کان ڏکڻ ۾ [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|50|km}} پکڙيل آهي. شهر خط استوا کان 38 درجا اتر، اترئين معتدل علائقي ۾ واقع آهي. ايٿنس ڪيترين ئي ٽڪرين جي چوڌاري اڏيل آهي. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]] شهر جي سڀ کان اوچين ٽڪرين مان هڪ آهي، جتان سڄي اٽيڪا طاس جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. ايٿنس جي موسميات کي دنيا جي سڀ کان پيچيده شهري موسمي نظامن مان هڪ سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي جبلن سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب|گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] جو رجحان پيدا ٿيندو آهي. اهو رجحان، يوناني حڪومت کي صنعتي آلودگي تي ضابطو آڻڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سان گڏ، شهر جي هوا جي آلودگيءَ جي مسئلن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name=tung/> اهو مسئلو رڳو ايٿنس تائين محدود ناهي؛ مثال طور لاس اينجلس ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] پڻ ساڳين فضائي ابتڙ ترتيب وارن مسئلن کي منهن ڏين ٿا.<ref name="tung">{{Cite book |last=Tung |first=Anthony |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |publisher=Three Rivers Press |year=2001 |isbn=0-609-80815-X |location=New York |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266] |chapter=The City the Gods Besieged |chapter-url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |chapter-url-access=registration}}</ref> [[ڪيفيسس (ايٿنس ميدان)|ڪيفيسس]] درياهه، [[ايليسوس]] ۽ [[ايريڊانوس (ايٿنس)|ايريڊانوس]] ندي ايٿنس جا تاريخي آبي وهڪرا آهن. === ماحوليات === [[File:Smog Athens.jpg|thumb|ايٿنس ۾ [[ڌنڌ ۽ دونهون|اسموگ]]]] 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين ايٿنس ۾ آلودگي ايتري تباهه ڪندڙ سطح تي پهچي وئي هئي جو ان وقت جي يوناني [[ثقافت وارو وزير (يونان)|ثقافت واري وزير]] ڪانسٽنٽائن ٽرائپانيس موجب، ”... [[ايريڪٿيئون]] جي پنجن ڪيريئاٽڊ مجسمن تي ڪيل نقش نگاري سخت خراب ٿي چڪي هئي، جڏهن تہ پارٿينون جي اولهندي پاسي واري گهوڙي سوار جو چهرو لڳ ڀڳ مڪمل طور مٽجي ويو هو.“<ref>{{Cite magazine |date=31 January 1977 |title=Acropolis: Threat of Destruction |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |archive-date=30 September 2007 |access-date=3 April 2007}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران شهري اختيارين طرفان کنيل قدمن جي نتيجي ۾ هوا جي معيار ۾ سڌارو آيو، ۽ اسموگ، جنهن کي ايٿنس جا ماڻهو ''نيڦوس'' سڏيندا هئا، جو ظاهر ٿيڻ گهٽ عام ٿي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوناني اختيارين جي قدمن اٽيڪا طاس مٿان هوا جي معيار ۾ سڌارو آندو. تنهن هوندي بہ، هوا جي آلودگي اڃا تائين ايٿنس لاءِ مسئلو آهي، خاص ڪري سخت گرمين جي ڏينهن ۾. جون 2007ع جي پڇاڙيءَ ۾،<ref name="outraged">{{Cite news |last=Kitsantonis |first=Niki |date=16 July 2007 |title=As forest fires burn, suffocated Athens is outraged |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |access-date=3 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918215853/http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |archive-date=18 September 2007}}</ref> اٽيڪا علائقي ۾ [[2007ع يوناني ٻيلن جون باهيون|جهنگلي باهه جا ڪيترائي واقعا]] پيش آيا،<ref name=outraged/> جن مان هڪ باهه [[پارنيٿا|پارنيٿا جبل]] تي واقع هڪ وڏي ٻيلن واري قومي پارڪ جي اهم حصي کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="ypexode">{{Cite press release |date=18 July 2007 |publisher=Hellenic Ministry for the Environment, Physical Planning, & Public Works |url=http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |quote=پارنيٿا قومي ٻيلن جي مرڪزي محفوظ علائقي مان ڪُل 15,723 ايراضي سڙي وئي (مجموعي ايراضي 38,000) |language=el |access-date=15 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035359/http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |archive-date=16 February 2008 |script-title=el:Συνέντευξη Τύπου Γ. Σουφλιά για την Πάρνηθα |format=.doc}}</ref> هن پارڪ کي سڄو سال ايٿنس ۾ بهتر هوا جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.<ref name=outraged/> پارڪ کي ٿيل نقصان سبب شهر جي هوا جي معيار ۾ ٿيندڙ بهتري رڪجڻ بابت خدشا پيدا ٿيا.<ref name=outraged/> گذريل ڏهاڪي دوران ڪچري جي انتظام لاءِ کنيل وڏن قدمن، خاص ڪري پسيتاليا جي ننڍڙي ٻيٽ تي تعمير ڪيل پلانٽ، [[پاڻيءَ جو معيار|پاڻيءَ جي معيار]] ۾ نمايان بهتري آندي آهي. ان جي نتيجي ۾ سارونڪ نار جا ساحلي پاڻي ٻيهر وهنجڻ لاءِ قابل رسائي بڻجي ويا آهن. ==== پارڪ ==== [[File:Pedion_Areos08_25_05_623000.jpeg|thumb|[[پيڊيئون تو اريوس]] پارڪ]] [[File:20140410 60 Athens National Gardens (13824726745).jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس جو قومي باغ|قومي باغ]] جو داخلي رستو، جنهن جي تعمير [[اولڊنبرگ جي اماليا|راڻي اماليا]] 1838ع ۾ ڪرائي ۽ جيڪو 1840ع ۾ مڪمل ٿيو]] [[پارنيٿا]] قومي پارڪ ۾ نشان لڳل پيچرا، کاهيون، چشما، تيز وهڪرا ۽ غارون محفوظ علائقي ۾ پکڙيل آهن. شهر جا رهواسي چئني جبلن ۾ جابلو پنڌ ۽ جبلن تي سائيڪل هلائڻ کي مشهور کليل فضائي سرگرمين طور اختيار ڪن ٿا. [[ايٿنس جو قومي باغ]] 1840ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ يوناني گاديءَ جي مرڪز ۾ 15.5 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ سائو پناهگاهه آهي. اهو پارليامينٽ ۽ [[زاپيئون]] جي عمارتن وچ ۾ واقع آهي؛ زاپيئون وٽ پنهنجو ست هيڪٽرن جو باغ پڻ آهي. شهر جي مرڪزي حصن کي ''ايٿنس جي آثار قديمه وارن ماڳن جي يڪجائي'' نالي جامع منصوبي تحت ٻيهر ترقي ڏني وئي آهي، جنهن لاءِ منصوبي کي اڳتي وڌائڻ جي مقصد سان يورپي يونين کان پڻ مالي مدد حاصل ڪئي وئي.<ref name=EUfund/><ref>{{Cite web |title=Eaxa :: Ενοποιηση Αρχαιολογικων Χωρων Αθηνασ Α.Ε |url=http://www.astynet.gr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228090100/http://www.astynet.gr/ |archive-date=28 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Astynet.gr}}</ref> نمايان [[ڊيئونيسيو اريوپاگيتو گهٽي]] کي پيدل هلندڙن لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي، جنهن سان هڪ خوبصورت سياحتي رستو ٺهيو آهي. هي رستو واسيليسس اولگاس ايونيو وٽ [[اولمپيائي زيوس جو مندر (ايٿنس)|اولمپيائي زيوس جي مندر]] کان شروع ٿئي ٿو، [[پلاڪا]] ويجهو ايڪروپولس جي ڏاکڻين ڍلانن هيٺان گذري ٿو، ۽ [[ٿيسيو]] ۾ [[هيفيسٽس جي مندر]] کان ٿورو اڳتي ختم ٿئي ٿو. سڄي رستي تان سياحن کي پارٿينون ۽ [[ايٿنس جو قديم اگورا|قديم اگورا]]، جيڪو قديم ايٿنس جي رهواسين جي گڏجاڻيءَ جو هنڌ هو، جا نظارا شهر جي مصروف مرڪز کان پري ماحول ۾ ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. ايٿنس جون ٽڪريون پڻ سائي جڳهه فراهم ڪن ٿيون. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]]، [[فلپاپوس يادگار|فلپاپوس ٽڪري]] ۽ ان جي آس پاس جا علائقا، جن ۾ [[پنيڪس]] ۽ [[ارڊيٽوس ٽڪري]] شامل آهن، صنوبر ۽ ٻين وڻن سان ڍڪيل آهن. انهن جو ماحول عام شهري پارڪن جي ڀيٽ ۾ ننڍڙي ٻيلي جهڙو آهي. [[قومي آثار قديمه عجائب گهر، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ويجهو 27.7 هيڪٽرن تي پکڙيل [[پيڊيئون تو اريوس]] (''مارس جو ميدان'') پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Περιφέρεια Αττικής|url=https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|access-date=13 July 2025|archive-date=20 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820120237/https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|url-status=live}}</ref> === آبهوا === [[File:Athens_and_Mount_Lycabettus_from_the_Areopagus_on_July_22,_2019.jpg|thumb|ايٿنس ۾ سج اڀرڻ جو منظر]] [[File:Sunset over the Hill of the Nymphs, viewed from the Propylaea, 2024.jpg|thumb|[[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] کان ڏسڻ ۾ ايندڙ نمفس جي ٽڪريءَ مٿان سج لهڻ جو منظر، 2024ع]] ايٿنس ۾ گرم اونهاري واري [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Csa'') آهي. خاص ڪري اونهاري ۾ ايٿنس جي آبهوا ڪجهه اهڙن شهرن کان بہ وڌيڪ گرم ٿي سگهي ٿي، جيڪي خط استوا جي برابر يا ان کان بہ وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ [[سيول]]، [[ميلبورن]]، [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڪيپ ٽائون]]. شهر جي مرڪز ويجهو [[ايٿنس قومي رصدگاهه]] پاران هلندڙ موسمي اسٽيشن موجب ايٿنس جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|18.6|C|F}} آهي، جڏهن تہ شهري گڏيل علائقي جا ڪجهه ٻيا حصا [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا ۽ ان ڪري اتي سراسري ساليانو گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Climate Atlas of Greece">{{Cite web |title=Climate Atlas of Greece |url=http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204171218/http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |archive-date=4 February 2022 |access-date=10 April 2022 |publisher=[[Hellenic National Meteorological Service]]}}</ref> شهر جي مرڪز ۾ [[ڪوهيڙو]] گهٽ ٿيندو آهي، پر اوڀر وارن علائقن، خاص ڪري [[هيميٽس جبل]] جي ويجهو، اهو نسبتاً وڌيڪ عام آهي.<ref name="Practical Information About Athens">{{Cite web |title=Practical Information About Athens |url=https://www.ippcathens2024.gr/general-info |access-date=31 May 2023 |website=www.ippcathens2024.gr |language=en-gb |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531195717/https://www.ippcathens2024.gr/general-info |url-status=live }}</ref> بهار ۾، خاص ڪري سامونڊي ڪناري سان، هوا سان منتقل ٿيندڙ ڪوهيڙو پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] جو ڏاکڻو حصو، جهڙوڪ [[ايلينيڪو]]، [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] (''Csa'') ۽ گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] (''BSh'') جي وچ واري عبوري علائقي ۾ اچي ٿو. ان جو بندرگاهي شهر [[پيرائيس]] هن رجحان جو سڀ کان نمايان مثال آهي، جتي ساليانو رڳو {{convert|331.9|mm|in}} برسات پوي ٿي. ڏاکڻن علائقن ۾ عام طور گرمي پد ۾ گهٽ شدت وارا لاها چاڙها ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي آبهوا تي [[سارونڪ نار]] جو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Melas |first1=D. |last2=Ziomas |first2=I. |last3=Klemm |first3=O. |last4=Zerefos |first4=C. S. |date=1 June 1998 |title=Anatomy of the sea-breeze circulation in Athens area under weak large-scale ambient winds |journal=Atmospheric Environment |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=2223–2237 |doi=10.1016/S1352-2310(97)00420-2 |bibcode=1998AtmEn..32.2223M |doi-access=free }}</ref> شهر جو اترئين حصو، جهڙوڪ [[ڪيفيسيا]]، وڌيڪ اوچائيءَ سبب نسبتاً ٿڌو رهي ٿو ۽ سڄو سال ٿوري وڌيڪ برسات حاصل ڪري ٿو. عام [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] جي ڀيٽ ۾ ايٿنس طاس جي مجموعي طور خشڪ آبهوا [[مينهن جي ڇانوَ]] واري اثر سبب آهي، جيڪو [[پنڊس]] جبلن جي قطار ۽ [[ڊرفيس]] ۽ [[پارنيٿا]] جبلن سبب پيدا ٿئي ٿو؛ اهي ترتيبوار اولهندي<ref>{{Cite web |title=Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost |url=https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |access-date=31 May 2023 |website=www.summitpost.org |archive-date=13 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613210103/https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |url-status=live }}</ref> ۽ اترئين<ref name="Practical Information About Athens"/> هوائن کي خاص طور خشڪ ڪن ٿا. [[File:View_of_the_Ancient_Agora_of_Athens_from_Apostolou_Pavlou_Pedestrian_Street_on_February_16,_2021.jpg|thumb|16 فيبروري 2021ع تي ايٿنس ۾ برفباري]] برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. عام طور اها روزمره جي زندگيءَ ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا نه ڪندي آهي، پر شهر جي اترئين حصن ۾ صورتحال مختلف آهي، جتي [[برفاني طوفان]] نسبتاً وڌيڪ ٿين ٿا. تازن مثالن ۾ 16 فيبروري 2021ع<ref>{{Cite web |date=16 February 2021 |title=Unusually heavy snow blankets Athens – in pictures |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221073843/https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |archive-date=21 December 2021 |access-date=21 December 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ۽ 24 جنوري 2022ع<ref>{{Cite web |date=24 January 2022 |title=Severe weather brings snow to Athens, Greek islands |url=https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124163328/https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |archive-date=24 January 2022 |access-date=24 January 2022 |publisher=Ekhatimerini}}</ref> جا برفاني طوفان شامل آهن، جن دوران سڄو شهري علائقو برف سان ڍڪجي ويو؛ ٻئي واقعي ۾ [[پيرائيس]] جي ويجهو ڪجهه علائقا ان کان بچيل رهيا. ايٿنس ۾ اونهاري دوران تمام گهڻي گرمي ٿي سگهي ٿي، جنهن جو هڪ سبب شهر ۾ نمايان [[شهري گرمي ٻيٽ]] وارو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Giannaros |first1=Theodore M. |last2=Melas |first2=Dimitrios |last3=Daglis |first3=Ioannis A. |last4=Keramitsoglou |first4=Iphigenia |last5=Kourtidis |first5=Konstantinos |date=1 July 2013 |title=Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model |journal=Atmospheric Environment |volume=73 |pages=103–111 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.02.055 |bibcode=2013AtmEn..73..103G }}</ref> حقيقت ۾، ايٿنس کي [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان گرم شهر پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name="Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer">{{cite web |url=https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |title=Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer |work=Fast Company |date=23 July 2021 |publisher=Fast Company media magazine |accessdate=10 April 2022 |last1=Visram |first1=Talib |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410131050/https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |url-status=live }}</ref> ۽ اهو يورپ جو پهريون شهر هو جنهن شديد [[گرميءَ جي لهر|گرميءَ جي لهرن]] کي منهن ڏيڻ لاءِ چيف هيٽ آفيسر مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=24 June 2022 |title=Athens' chief heat officer prepares the city for the climate crisis |url=https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |access-date=8 June 2023 |website=euronews |language=en |archive-date=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427171304/https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |url-status=live }}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي جي ڪيترن هنڌن، جن ۾ شهري گڏيل علائقو پڻ شامل آهي، تي [[يونان ۾ انتهائي گرمي پد جي فهرست|47.5°C يا ان کان وڌيڪ گرمي پد]] رڪارڊ ڪيو ويو آهي. شهر جي اولهه ۾ واقع [[ايليفسينا]] 2021ع تائين [[عالمي موسمياتي تنظيم]] وٽ يورپ ۾ رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|48.0|C|F}} جو رڪارڊ رکندڙ هنڌ هو، جيڪو 10 جولاءِ 1977ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |url=https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924095721/https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |archive-date=24 September 2016 |access-date=23 September 2016 |website=[[Arizona State University]] website |publisher=[[World Meteorological Organization]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=WMO is monitoring potential new temperature records |url=https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |access-date=17 July 2023 |website=public.wmo.int |language=en |archive-date=2 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702220955/https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] s3fi75vqpkuwfiq89y78pms5c8d8md4 409284 409283 2026-08-31T15:51:01Z Intisar Ali 8681 /* آبهوا */ 409284 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == جاگرافي== [[File:Athens,_Greece_ESA24382014.jpeg|thumb|خلاءَ مان ڏسڻ ۾ ايندڙ اٽيڪا طاس اندر ايٿنس جو شهري علائقو]] ايٿنس اٽيڪا جي مرڪزي ميداني علائقي ۾ پکڙيل آهي، جنهن کي اڪثر '''ايٿنس طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> يا '''اٽيڪا طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Λεκανοπέδιο Αθηνών/Αττικής|translit=Lekanopédio Athinón/Attikís|engvar=gb}}) سڏيو ويندو آهي. هن طاس کي چار وڏا جبل گهيري بيٺا آهن: اولهه ۾ [[ايگيليئو جبل]]، اتر ۾ [[پارنيٿا جبل]]، اتر-اوڀر ۾ [[پينٽيليڪس جبل]] ۽ اوڀر ۾ [[هيميٽس جبل]].<ref name="Focus on Athens">{{Cite web |title=Focus on Athens |url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-date=22 July 2013 |access-date=18 March 2011 |website=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009|page= 2 |publisher=urbanheatisland.info}}</ref> ايگيليئو جبل کان اڳتي [[ٿرياسيئن ميدان]] واقع آهي، جيڪو مرڪزي ميدان جي اولهندي واڌ طور ڏٺو وڃي ٿو. [[سارونڪ نار]] ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. پارنيٿا انهن چئن جبلن مان سڀ کان اوچو آهي ({{convert|1413|m|ft|0|abbr=off|disp=or}})،<ref>{{Cite web |title=Welcome!!! |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |archive-date=28 January 2019 |access-date=10 June 2009 |publisher=Parnitha-np.gr}}</ref> ۽ ان کي [[قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. ايٿنس جو شهري علائقو اتر ۾ [[اگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|اگيوس اسٽيفانوس]] کان ڏکڻ ۾ [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|50|km}} پکڙيل آهي. شهر خط استوا کان 38 درجا اتر، اترئين معتدل علائقي ۾ واقع آهي. ايٿنس ڪيترين ئي ٽڪرين جي چوڌاري اڏيل آهي. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]] شهر جي سڀ کان اوچين ٽڪرين مان هڪ آهي، جتان سڄي اٽيڪا طاس جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. ايٿنس جي موسميات کي دنيا جي سڀ کان پيچيده شهري موسمي نظامن مان هڪ سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي جبلن سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب|گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] جو رجحان پيدا ٿيندو آهي. اهو رجحان، يوناني حڪومت کي صنعتي آلودگي تي ضابطو آڻڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سان گڏ، شهر جي هوا جي آلودگيءَ جي مسئلن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name=tung/> اهو مسئلو رڳو ايٿنس تائين محدود ناهي؛ مثال طور لاس اينجلس ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] پڻ ساڳين فضائي ابتڙ ترتيب وارن مسئلن کي منهن ڏين ٿا.<ref name="tung">{{Cite book |last=Tung |first=Anthony |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |publisher=Three Rivers Press |year=2001 |isbn=0-609-80815-X |location=New York |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266] |chapter=The City the Gods Besieged |chapter-url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |chapter-url-access=registration}}</ref> [[ڪيفيسس (ايٿنس ميدان)|ڪيفيسس]] درياهه، [[ايليسوس]] ۽ [[ايريڊانوس (ايٿنس)|ايريڊانوس]] ندي ايٿنس جا تاريخي آبي وهڪرا آهن. === ماحوليات === [[File:Smog Athens.jpg|thumb|ايٿنس ۾ [[ڌنڌ ۽ دونهون|اسموگ]]]] 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين ايٿنس ۾ آلودگي ايتري تباهه ڪندڙ سطح تي پهچي وئي هئي جو ان وقت جي يوناني [[ثقافت وارو وزير (يونان)|ثقافت واري وزير]] ڪانسٽنٽائن ٽرائپانيس موجب، ”... [[ايريڪٿيئون]] جي پنجن ڪيريئاٽڊ مجسمن تي ڪيل نقش نگاري سخت خراب ٿي چڪي هئي، جڏهن تہ پارٿينون جي اولهندي پاسي واري گهوڙي سوار جو چهرو لڳ ڀڳ مڪمل طور مٽجي ويو هو.“<ref>{{Cite magazine |date=31 January 1977 |title=Acropolis: Threat of Destruction |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |archive-date=30 September 2007 |access-date=3 April 2007}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران شهري اختيارين طرفان کنيل قدمن جي نتيجي ۾ هوا جي معيار ۾ سڌارو آيو، ۽ اسموگ، جنهن کي ايٿنس جا ماڻهو ''نيڦوس'' سڏيندا هئا، جو ظاهر ٿيڻ گهٽ عام ٿي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوناني اختيارين جي قدمن اٽيڪا طاس مٿان هوا جي معيار ۾ سڌارو آندو. تنهن هوندي بہ، هوا جي آلودگي اڃا تائين ايٿنس لاءِ مسئلو آهي، خاص ڪري سخت گرمين جي ڏينهن ۾. جون 2007ع جي پڇاڙيءَ ۾،<ref name="outraged">{{Cite news |last=Kitsantonis |first=Niki |date=16 July 2007 |title=As forest fires burn, suffocated Athens is outraged |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |access-date=3 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918215853/http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |archive-date=18 September 2007}}</ref> اٽيڪا علائقي ۾ [[2007ع يوناني ٻيلن جون باهيون|جهنگلي باهه جا ڪيترائي واقعا]] پيش آيا،<ref name=outraged/> جن مان هڪ باهه [[پارنيٿا|پارنيٿا جبل]] تي واقع هڪ وڏي ٻيلن واري قومي پارڪ جي اهم حصي کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="ypexode">{{Cite press release |date=18 July 2007 |publisher=Hellenic Ministry for the Environment, Physical Planning, & Public Works |url=http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |quote=پارنيٿا قومي ٻيلن جي مرڪزي محفوظ علائقي مان ڪُل 15,723 ايراضي سڙي وئي (مجموعي ايراضي 38,000) |language=el |access-date=15 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035359/http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |archive-date=16 February 2008 |script-title=el:Συνέντευξη Τύπου Γ. Σουφλιά για την Πάρνηθα |format=.doc}}</ref> هن پارڪ کي سڄو سال ايٿنس ۾ بهتر هوا جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.<ref name=outraged/> پارڪ کي ٿيل نقصان سبب شهر جي هوا جي معيار ۾ ٿيندڙ بهتري رڪجڻ بابت خدشا پيدا ٿيا.<ref name=outraged/> گذريل ڏهاڪي دوران ڪچري جي انتظام لاءِ کنيل وڏن قدمن، خاص ڪري پسيتاليا جي ننڍڙي ٻيٽ تي تعمير ڪيل پلانٽ، [[پاڻيءَ جو معيار|پاڻيءَ جي معيار]] ۾ نمايان بهتري آندي آهي. ان جي نتيجي ۾ سارونڪ نار جا ساحلي پاڻي ٻيهر وهنجڻ لاءِ قابل رسائي بڻجي ويا آهن. ==== پارڪ ==== [[File:Pedion_Areos08_25_05_623000.jpeg|thumb|[[پيڊيئون تو اريوس]] پارڪ]] [[File:20140410 60 Athens National Gardens (13824726745).jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس جو قومي باغ|قومي باغ]] جو داخلي رستو، جنهن جي تعمير [[اولڊنبرگ جي اماليا|راڻي اماليا]] 1838ع ۾ ڪرائي ۽ جيڪو 1840ع ۾ مڪمل ٿيو]] [[پارنيٿا]] قومي پارڪ ۾ نشان لڳل پيچرا، کاهيون، چشما، تيز وهڪرا ۽ غارون محفوظ علائقي ۾ پکڙيل آهن. شهر جا رهواسي چئني جبلن ۾ جابلو پنڌ ۽ جبلن تي سائيڪل هلائڻ کي مشهور کليل فضائي سرگرمين طور اختيار ڪن ٿا. [[ايٿنس جو قومي باغ]] 1840ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ يوناني گاديءَ جي مرڪز ۾ 15.5 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ سائو پناهگاهه آهي. اهو پارليامينٽ ۽ [[زاپيئون]] جي عمارتن وچ ۾ واقع آهي؛ زاپيئون وٽ پنهنجو ست هيڪٽرن جو باغ پڻ آهي. شهر جي مرڪزي حصن کي ''ايٿنس جي آثار قديمه وارن ماڳن جي يڪجائي'' نالي جامع منصوبي تحت ٻيهر ترقي ڏني وئي آهي، جنهن لاءِ منصوبي کي اڳتي وڌائڻ جي مقصد سان يورپي يونين کان پڻ مالي مدد حاصل ڪئي وئي.<ref name=EUfund/><ref>{{Cite web |title=Eaxa :: Ενοποιηση Αρχαιολογικων Χωρων Αθηνασ Α.Ε |url=http://www.astynet.gr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228090100/http://www.astynet.gr/ |archive-date=28 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Astynet.gr}}</ref> نمايان [[ڊيئونيسيو اريوپاگيتو گهٽي]] کي پيدل هلندڙن لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي، جنهن سان هڪ خوبصورت سياحتي رستو ٺهيو آهي. هي رستو واسيليسس اولگاس ايونيو وٽ [[اولمپيائي زيوس جو مندر (ايٿنس)|اولمپيائي زيوس جي مندر]] کان شروع ٿئي ٿو، [[پلاڪا]] ويجهو ايڪروپولس جي ڏاکڻين ڍلانن هيٺان گذري ٿو، ۽ [[ٿيسيو]] ۾ [[هيفيسٽس جي مندر]] کان ٿورو اڳتي ختم ٿئي ٿو. سڄي رستي تان سياحن کي پارٿينون ۽ [[ايٿنس جو قديم اگورا|قديم اگورا]]، جيڪو قديم ايٿنس جي رهواسين جي گڏجاڻيءَ جو هنڌ هو، جا نظارا شهر جي مصروف مرڪز کان پري ماحول ۾ ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. ايٿنس جون ٽڪريون پڻ سائي جڳهه فراهم ڪن ٿيون. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]]، [[فلپاپوس يادگار|فلپاپوس ٽڪري]] ۽ ان جي آس پاس جا علائقا، جن ۾ [[پنيڪس]] ۽ [[ارڊيٽوس ٽڪري]] شامل آهن، صنوبر ۽ ٻين وڻن سان ڍڪيل آهن. انهن جو ماحول عام شهري پارڪن جي ڀيٽ ۾ ننڍڙي ٻيلي جهڙو آهي. [[قومي آثار قديمه عجائب گهر، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ويجهو 27.7 هيڪٽرن تي پکڙيل [[پيڊيئون تو اريوس]] (''مارس جو ميدان'') پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Περιφέρεια Αττικής|url=https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|access-date=13 July 2025|archive-date=20 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820120237/https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|url-status=live}}</ref> === آبهوا === [[File:Athens_and_Mount_Lycabettus_from_the_Areopagus_on_July_22,_2019.jpg|thumb|ايٿنس ۾ سج اڀرڻ جو منظر]] [[File:Sunset over the Hill of the Nymphs, viewed from the Propylaea, 2024.jpg|thumb|[[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] کان ڏسڻ ۾ ايندڙ نمفس جي ٽڪريءَ مٿان سج لهڻ جو منظر، 2024ع]] ايٿنس ۾ گرم اونهاري واري [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Csa'') آهي. خاص ڪري اونهاري ۾ ايٿنس جي آبهوا ڪجهه اهڙن شهرن کان بہ وڌيڪ گرم ٿي سگهي ٿي، جيڪي خط استوا جي برابر يا ان کان بہ وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ [[سيول]]، [[ميلبورن]]، [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڪيپ ٽائون]]. شهر جي مرڪز ويجهو [[ايٿنس قومي رصدگاهه]] پاران هلندڙ موسمي اسٽيشن موجب ايٿنس جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|18.6|C|F}} آهي، جڏهن تہ شهري گڏيل علائقي جا ڪجهه ٻيا حصا [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا ۽ ان ڪري اتي سراسري ساليانو گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Climate Atlas of Greece">{{Cite web |title=Climate Atlas of Greece |url=http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204171218/http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |archive-date=4 February 2022 |access-date=10 April 2022 |publisher=[[Hellenic National Meteorological Service]]}}</ref> شهر جي مرڪز ۾ [[ڪوهيڙو]] گهٽ ٿيندو آهي، پر اوڀر وارن علائقن، خاص ڪري [[هيميٽس جبل]] جي ويجهو، اهو نسبتاً وڌيڪ عام آهي.<ref name="Practical Information About Athens">{{Cite web |title=Practical Information About Athens |url=https://www.ippcathens2024.gr/general-info |access-date=31 May 2023 |website=www.ippcathens2024.gr |language=en-gb |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531195717/https://www.ippcathens2024.gr/general-info |url-status=live }}</ref> بهار ۾، خاص ڪري سامونڊي ڪناري سان، هوا سان منتقل ٿيندڙ ڪوهيڙو پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] جو ڏاکڻو حصو، جهڙوڪ [[ايلينيڪو]]، [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] (''Csa'') ۽ گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] (''BSh'') جي وچ واري عبوري علائقي ۾ اچي ٿو. ان جو بندرگاهي شهر [[پيرائيس]] هن رجحان جو سڀ کان نمايان مثال آهي، جتي ساليانو رڳو {{convert|331.9|mm|in}} برسات پوي ٿي. ڏاکڻن علائقن ۾ عام طور گرمي پد ۾ گهٽ شدت وارا لاها چاڙها ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي آبهوا تي [[سارونڪ نار]] جو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Melas |first1=D. |last2=Ziomas |first2=I. |last3=Klemm |first3=O. |last4=Zerefos |first4=C. S. |date=1 June 1998 |title=Anatomy of the sea-breeze circulation in Athens area under weak large-scale ambient winds |journal=Atmospheric Environment |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=2223–2237 |doi=10.1016/S1352-2310(97)00420-2 |bibcode=1998AtmEn..32.2223M |doi-access=free }}</ref> شهر جو اترئين حصو، جهڙوڪ [[ڪيفيسيا]]، وڌيڪ اوچائيءَ سبب نسبتاً ٿڌو رهي ٿو ۽ سڄو سال ٿوري وڌيڪ برسات حاصل ڪري ٿو. عام [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] جي ڀيٽ ۾ ايٿنس طاس جي مجموعي طور خشڪ آبهوا [[مينهن جي ڇانوَ]] واري اثر سبب آهي، جيڪو [[پنڊس]] جبلن جي قطار ۽ [[ڊرفيس]] ۽ [[پارنيٿا]] جبلن سبب پيدا ٿئي ٿو؛ اهي ترتيبوار اولهندي<ref>{{Cite web |title=Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost |url=https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |access-date=31 May 2023 |website=www.summitpost.org |archive-date=13 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613210103/https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |url-status=live }}</ref> ۽ اترئين<ref name="Practical Information About Athens"/> هوائن کي خاص طور خشڪ ڪن ٿا. [[File:View_of_the_Ancient_Agora_of_Athens_from_Apostolou_Pavlou_Pedestrian_Street_on_February_16,_2021.jpg|thumb|16 فيبروري 2021ع تي ايٿنس ۾ برفباري]] برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. عام طور اها روزمره جي زندگيءَ ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا نه ڪندي آهي، پر شهر جي اترئين حصن ۾ صورتحال مختلف آهي، جتي [[برفاني طوفان]] نسبتاً وڌيڪ ٿين ٿا. تازن مثالن ۾ 16 فيبروري 2021ع<ref>{{Cite web |date=16 February 2021 |title=Unusually heavy snow blankets Athens – in pictures |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221073843/https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |archive-date=21 December 2021 |access-date=21 December 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ۽ 24 جنوري 2022ع<ref>{{Cite web |date=24 January 2022 |title=Severe weather brings snow to Athens, Greek islands |url=https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124163328/https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |archive-date=24 January 2022 |access-date=24 January 2022 |publisher=Ekhatimerini}}</ref> جا برفاني طوفان شامل آهن، جن دوران سڄو شهري علائقو برف سان ڍڪجي ويو؛ ٻئي واقعي ۾ [[پيرائيس]] جي ويجهو ڪجهه علائقا ان کان بچيل رهيا. ايٿنس ۾ اونهاري دوران تمام گهڻي گرمي ٿي سگهي ٿي، جنهن جو هڪ سبب شهر ۾ نمايان [[شهري گرمي ٻيٽ]] وارو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Giannaros |first1=Theodore M. |last2=Melas |first2=Dimitrios |last3=Daglis |first3=Ioannis A. |last4=Keramitsoglou |first4=Iphigenia |last5=Kourtidis |first5=Konstantinos |date=1 July 2013 |title=Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model |journal=Atmospheric Environment |volume=73 |pages=103–111 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.02.055 |bibcode=2013AtmEn..73..103G }}</ref> حقيقت ۾، ايٿنس کي [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان گرم شهر پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name="Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer">{{cite web |url=https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |title=Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer |work=Fast Company |date=23 July 2021 |publisher=Fast Company media magazine |accessdate=10 April 2022 |last1=Visram |first1=Talib |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410131050/https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |url-status=live }}</ref> ۽ اهو يورپ جو پهريون شهر هو جنهن شديد [[گرميءَ جي لهر|گرميءَ جي لهرن]] کي منهن ڏيڻ لاءِ چيف هيٽ آفيسر مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=24 June 2022 |title=Athens' chief heat officer prepares the city for the climate crisis |url=https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |access-date=8 June 2023 |website=euronews |language=en |archive-date=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427171304/https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |url-status=live }}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي جي ڪيترن هنڌن، جن ۾ شهري گڏيل علائقو پڻ شامل آهي، تي [[يونان ۾ انتهائي گرمي پد جي فهرست|47.5°C يا ان کان وڌيڪ گرمي پد]] رڪارڊ ڪيو ويو آهي. شهر جي اولهه ۾ واقع [[ايليفسينا]] 2021ع تائين [[عالمي موسمياتي تنظيم]] وٽ يورپ ۾ رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|48.0|C|F}} جو رڪارڊ رکندڙ هنڌ هو، جيڪو 10 جولاءِ 1977ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |url=https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924095721/https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |archive-date=24 September 2016 |access-date=23 September 2016 |website=[[Arizona State University]] website |publisher=[[World Meteorological Organization]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=WMO is monitoring potential new temperature records |url=https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |access-date=17 July 2023 |website=public.wmo.int |language=en |archive-date=2 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702220955/https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = مرڪزي ايٿنس (1991–2020 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1890–هاڻوڪو) | metric first = y | single line = y | collapsed = | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 17.0 | Apr high C = 21.1 | May high C = 26.5 | Jun high C = 31.6 | Jul high C = 34.3 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.4 | Nov high C = 18.9 | Dec high C = 14.4 | year high C = 23.3 | Jan mean C = 10.2 | Feb mean C = 10.8 | Mar mean C = 13.1 | Apr mean C = 16.7 | May mean C = 21.8 | Jun mean C = 26.6 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 29.4 | Sep mean C = 25.0 | Oct mean C = 20.3 | Nov mean C = 15.6 | Dec mean C = 11.6 | year mean C = 19.2 | Jan low C = 7.1 | Feb low C = 7.3 | Mar low C = 9.2 | Apr low C = 12.3 | May low C = 17.0 | Jun low C = 21.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 16.2 | Nov low C = 12.2 | Dec low C = 8.7 | year low C = 15.0 | Jan avg record high C = 18.8 | Feb avg record high C = 19.8 | Mar avg record high C = 22.4 | Apr avg record high C = 26.6 | May avg record high C = 31.4 | Jun avg record high C = 36.1 | Jul avg record high C = 38.8 | Aug avg record high C = 38.6 | Sep avg record high C = 34.2 | Oct avg record high C = 29.5 | Nov avg record high C = 23.9 | Dec avg record high C = 19.8 | year avg record high C = 39.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.3 | Mar record high C = 28.2 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.6 | Jun record high C = 44.8 | Jul record high C = 42.8 | Aug record high C = 43.9 | Sep record high C = 38.7 | Oct record high C = 36.5 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 23.1 | Jan avg record low C = 2.2 | Feb avg record low C = 2.6 | Mar avg record low C = 4.4 | Apr avg record low C = 7.9 | May avg record low C = 12.5 | Jun avg record low C = 17.0 | Jul avg record low C = 20.2 | Aug avg record low C = 20.3 | Sep avg record low C = 16.5 | Oct avg record low C = 12.8 | Nov avg record low C = 8.1 | Dec avg record low C = 4.2 | year avg record low C = 1.0 | Jan record low C = −6.5 | Feb record low C = −5.7 | Mar record low C = −2.6 | Apr record low C = 1.7 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 16.0 | Aug record low C = 15.5 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 5.9 | Nov record low C = −1.1 | Dec record low C = -4.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 55.6 | Feb rain mm = 44.4 | Mar rain mm = 45.6 | Apr rain mm = 27.6 | May rain mm = 20.7 | Jun rain mm = 11.6 | Jul rain mm = 10.7 | Aug rain mm = 5.4 | Sep rain mm = 25.8 | Oct rain mm = 38.6 | Nov rain mm = 70.8 | Dec rain mm = 76.3 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 60 | May humidity = 56 | Jun humidity = 50 | Jul humidity = 42 | Aug humidity = 47 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 73 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جو سائنسي رسالو ''Cosmos''<ref> {{Cite web |title=Το 'νέο' κλίμα της Αθήνας – Περίοδος 1991–2020 |url=http://magazine.noa.gr/archives/4446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120650/http://magazine.noa.gr/archives/4446 |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |publisher=[[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] }} </ref><ref name="NOA_Thiseio">{{cite web |url=https://www.iersd.noa.gr/en/historical-climate-time-series-of-athens/ |title=Historical Climate Time Series of Athens: Thiseio Observatory (1991–2020 Normals) |publisher=Institute for Environmental Research and Sustainable Development, National Observatory of Athens |access-date=August 25, 2026 |url-status=live }}</ref> | source 2 = ميٽيوڪلب<ref> {{Cite web |title=Το κλίμα της Αθήνας |url=https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120728/https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |website=www.meteoclub.gr }} </ref><ref> {{Cite web |title=Το αρχείο του Θησείου |url=http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504183604/http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |archive-date=4 May 2016 |access-date=1 May 2016 |website=www.meteoclub.gr }} </ref> | source = }} {{Weather box | location = [[نيوس ڪوسموس، ايٿنس|نيوس ڪوسموس]]، مرڪزي ايٿنس (سمنڊ جي سطح کان {{cvt|85|m|ft}} مٿي) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan high C = 14.1 | Feb high C = 15.2 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 21.6 | May high C = 25.8 | Jun high C = 31.1 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.6 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.1 | Nov high C = 19.8 | Dec high C = 15.6 | Jan mean C = 11.3 | Feb mean C = 12.3 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 18.0 | May mean C = 22.1 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 30.3 | Aug mean C = 30.0 | Sep mean C = 26.1 | Oct mean C = 20.8 | Nov mean C = 16.9 | Dec mean C = 13.0 | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.4 | Mar low C = 11.1 | Apr low C = 14.3 | May low C = 18.4 | Jun low C = 23.4 | Jul low C = 26.6 | Aug low C = 26.4 | Sep low C = 22.6 | Oct low C = 17.6 | Nov low C = 14.0 | Dec low C = 10.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.0 | Mar record high C = 25.4 | Apr record high C = 31.2 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 41.2 | Jul record high C = 42.6 | Aug record high C = 42.8 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 23.4 | Jan record low C = -1.2 | Feb record low C = -0.5 | Mar record low C = 0.0 | Apr record low C = 5.2 | May record low C = 12.6 | Jun record low C = 15.8 | Jul record low C = 19.6 | Aug record low C = 20.8 | Sep record low C = 15.7 | Oct record low C = 9.3 | Nov record low C = 6.7 | Dec record low C = 0.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 52.1 | Feb rain mm = 47.0 | Mar rain mm = 31.9 | Apr rain mm = 19.0 | May rain mm = 17.0 | Jun rain mm = 21.0 | Jul rain mm = 5.9 | Aug rain mm = 6.0 | Sep rain mm = 21.2 | Oct rain mm = 40.6 | Nov rain mm = 60.0 | Dec rain mm = 69.6 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جا ماهوار بليٽن (آڪٽوبر 2010 – سيپٽمبر 2025)<ref> {{cite web | url=https://www.meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | title=Meteo.gr – Προγνώσεις καιρού για όλη την Ελλάδα | access-date=27 April 2024 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202121511/https://meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | url-status=live }} </ref> | source 2 = نيوس ڪوسموس، ايٿنس جي قومي رصدگاهه اسٽيشن،<ref> {{cite web | url=https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | title=Latest Conditions in Neos Kosmos, Athens | access-date=27 April 2024 | archive-date=23 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240423020530/https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | url-status=live }} </ref> [[عالمي موسمياتي تنظيم]]<ref name="WMO"> {{cite web | url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | title=World Meteorological Organization | accessdate=14 July 2023 | archive-date=20 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | url-status=live }} </ref> }} {{Weather box | location = [[ايلينيڪو]]، سامونڊي ڪناري وارو ايٿنس (1955–2010 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1957–هاڻوڪو) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 22.4 | Feb record high C = 24.2 | Mar record high C = 27.0 | Apr record high C = 30.9 | May record high C = 35.6 | Jun record high C = 40.0 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 43.0 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 35.2 | Nov record high C = 28.6 | Dec record high C = 22.9 | Jan high C = 13.6 | Feb high C = 14.1 | Mar high C = 15.9 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.4 | Jun high C = 29.2 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.2 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.4 | Nov high C = 18.8 | Dec high C = 15.1 | Jan mean C = 10.3 | Feb mean C = 10.6 | Mar mean C = 12.4 | Apr mean C = 16.1 | May mean C = 20.9 | Jun mean C = 25.6 | Jul mean C = 28.3 | Aug mean C = 28.2 | Sep mean C = 24.3 | Oct mean C = 19.6 | Nov mean C = 15.4 | Dec mean C = 11.9 | Jan low C = 7.0 | Feb low C = 7.1 | Mar low C = 8.5 | Apr low C = 11.5 | May low C = 15.8 | Jun low C = 20.3 | Jul low C = 23.0 | Aug low C = 23.1 | Sep low C = 19.6 | Oct low C = 15.7 | Nov low C = 12.0 | Dec low C = 8.8 | Jan record low C = −2.9 | Feb record low C = −4.2 | Mar record low C = -2.0 | Apr record low C = 0.6 | May record low C = 8.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 15.5 | Aug record low C = 16.0 | Sep record low C = 10.4 | Oct record low C = 3.0 | Nov record low C = 1.4 | Dec record low C = -2.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 47.7 | Feb rain mm = 38.5 | Mar rain mm = 42.3 | Apr rain mm = 25.5 | May rain mm = 14.3 | Jun rain mm = 5.4 | Jul rain mm = 6.3 | Aug rain mm = 6.2 | Sep rain mm = 12.3 | Oct rain mm = 45.9 | Nov rain mm = 60.1 | Dec rain mm = 62.0 | Jan rain days = 12.9 | Feb rain days = 11.4 | Mar rain days = 11.3 | Apr rain days = 9.3 | May rain days = 6.4 | Jun rain days = 3.6 | Jul rain days = 1.7 | Aug rain days = 1.6 | Sep rain days = 4.7 | Oct rain days = 8.6 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 13.5 | Jan humidity = 69.3 | Feb humidity = 68.0 | Mar humidity = 65.9 | Apr humidity = 62.2 | May humidity = 58.2 | Jun humidity = 51.8 | Jul humidity = 46.6 | Aug humidity = 46.8 | Sep humidity = 54.0 | Oct humidity = 62.6 | Nov humidity = 69.2 | Dec humidity = 70.4 | Jan sun = 130.2 | Feb sun = 134.4 | Mar sun = 182.9 | Apr sun = 231.0 | May sun = 291.4 | Jun sun = 336.0 | Jul sun = 362.7 | Aug sun = 341.0 | Sep sun = 276.0 | Oct sun = 207.7 | Nov sun = 153.0 | Dec sun = 127.1 | source 1 = [[ايڇ اين ايم ايس]] (1955–2010 جا معمولي انگ)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Elliniko (Elliniko) |url=http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131656/http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |archive-date=5 February 2021 |access-date=5 February 2021 }} </ref> | source 2 = [[ڊيوچر ويٽرڊينسٽ]] (انتهائي انگ 1961–1990)،<ref> {{Cite web |title=Klimatafel von Athen Flughafen (Hellinikon) / Griechenland |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612160622/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |archive-date=12 June 2020 |access-date=15 May 2020 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst }} </ref> انفور ڪليما (انتهائي انگ 1991–هاڻوڪو)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Athens Airport |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131829/https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |archive-date=5 February 2021 |access-date=15 May 2020 }} </ref><ref> {{Cite tweet |number=1348003628360073223 |user=EKMeteo |title=Aussi 22.4°C #Athènes-Ellinikon record mensuel à la station |date=9 January 2021 |access-date=10 January 2021 |language=French |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202836/https://twitter.com/EKMeteo/status/1348003628360073223 |archive-date=9 January 2021 |url-status=live |first=Etienne |last=Kapikian }} </ref> }} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 284zsf1letydwxcpn5kav7lqotbvh5i 409285 409284 2026-08-31T15:52:36Z Intisar Ali 8681 409285 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == جاگرافي== [[File:Athens,_Greece_ESA24382014.jpeg|thumb|خلاءَ مان ڏسڻ ۾ ايندڙ اٽيڪا طاس اندر ايٿنس جو شهري علائقو]] ايٿنس اٽيڪا جي مرڪزي ميداني علائقي ۾ پکڙيل آهي، جنهن کي اڪثر '''ايٿنس طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> يا '''اٽيڪا طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Λεκανοπέδιο Αθηνών/Αττικής|translit=Lekanopédio Athinón/Attikís|engvar=gb}}) سڏيو ويندو آهي. هن طاس کي چار وڏا جبل گهيري بيٺا آهن: اولهه ۾ [[ايگيليئو جبل]]، اتر ۾ [[پارنيٿا جبل]]، اتر-اوڀر ۾ [[پينٽيليڪس جبل]] ۽ اوڀر ۾ [[هيميٽس جبل]].<ref name="Focus on Athens">{{Cite web |title=Focus on Athens |url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-date=22 July 2013 |access-date=18 March 2011 |website=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009|page= 2 |publisher=urbanheatisland.info}}</ref> ايگيليئو جبل کان اڳتي [[ٿرياسيئن ميدان]] واقع آهي، جيڪو مرڪزي ميدان جي اولهندي واڌ طور ڏٺو وڃي ٿو. [[سارونڪ نار]] ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. پارنيٿا انهن چئن جبلن مان سڀ کان اوچو آهي ({{convert|1413|m|ft|0|abbr=off|disp=or}})،<ref>{{Cite web |title=Welcome!!! |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |archive-date=28 January 2019 |access-date=10 June 2009 |publisher=Parnitha-np.gr}}</ref> ۽ ان کي [[قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. ايٿنس جو شهري علائقو اتر ۾ [[اگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|اگيوس اسٽيفانوس]] کان ڏکڻ ۾ [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|50|km}} پکڙيل آهي. شهر خط استوا کان 38 درجا اتر، اترئين معتدل علائقي ۾ واقع آهي. ايٿنس ڪيترين ئي ٽڪرين جي چوڌاري اڏيل آهي. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]] شهر جي سڀ کان اوچين ٽڪرين مان هڪ آهي، جتان سڄي اٽيڪا طاس جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. ايٿنس جي موسميات کي دنيا جي سڀ کان پيچيده شهري موسمي نظامن مان هڪ سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي جبلن سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب|گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] جو رجحان پيدا ٿيندو آهي. اهو رجحان، يوناني حڪومت کي صنعتي آلودگي تي ضابطو آڻڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سان گڏ، شهر جي هوا جي آلودگيءَ جي مسئلن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name=tung/> اهو مسئلو رڳو ايٿنس تائين محدود ناهي؛ مثال طور لاس اينجلس ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] پڻ ساڳين فضائي ابتڙ ترتيب وارن مسئلن کي منهن ڏين ٿا.<ref name="tung">{{Cite book |last=Tung |first=Anthony |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |publisher=Three Rivers Press |year=2001 |isbn=0-609-80815-X |location=New York |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266] |chapter=The City the Gods Besieged |chapter-url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |chapter-url-access=registration}}</ref> [[ڪيفيسس (ايٿنس ميدان)|ڪيفيسس]] درياهه، [[ايليسوس]] ۽ [[ايريڊانوس (ايٿنس)|ايريڊانوس]] ندي ايٿنس جا تاريخي آبي وهڪرا آهن. === ماحوليات === [[File:Smog Athens.jpg|thumb|ايٿنس ۾ [[ڌنڌ ۽ دونهون|اسموگ]]]] 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين ايٿنس ۾ آلودگي ايتري تباهه ڪندڙ سطح تي پهچي وئي هئي جو ان وقت جي يوناني [[ثقافت وارو وزير (يونان)|ثقافت واري وزير]] ڪانسٽنٽائن ٽرائپانيس موجب، ”... [[ايريڪٿيئون]] جي پنجن ڪيريئاٽڊ مجسمن تي ڪيل نقش نگاري سخت خراب ٿي چڪي هئي، جڏهن تہ پارٿينون جي اولهندي پاسي واري گهوڙي سوار جو چهرو لڳ ڀڳ مڪمل طور مٽجي ويو هو.“<ref>{{Cite magazine |date=31 January 1977 |title=Acropolis: Threat of Destruction |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |archive-date=30 September 2007 |access-date=3 April 2007}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران شهري اختيارين طرفان کنيل قدمن جي نتيجي ۾ هوا جي معيار ۾ سڌارو آيو، ۽ اسموگ، جنهن کي ايٿنس جا ماڻهو ''نيڦوس'' سڏيندا هئا، جو ظاهر ٿيڻ گهٽ عام ٿي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوناني اختيارين جي قدمن اٽيڪا طاس مٿان هوا جي معيار ۾ سڌارو آندو. تنهن هوندي بہ، هوا جي آلودگي اڃا تائين ايٿنس لاءِ مسئلو آهي، خاص ڪري سخت گرمين جي ڏينهن ۾. جون 2007ع جي پڇاڙيءَ ۾،<ref name="outraged">{{Cite news |last=Kitsantonis |first=Niki |date=16 July 2007 |title=As forest fires burn, suffocated Athens is outraged |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |access-date=3 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918215853/http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |archive-date=18 September 2007}}</ref> اٽيڪا علائقي ۾ [[2007ع يوناني ٻيلن جون باهيون|جهنگلي باهه جا ڪيترائي واقعا]] پيش آيا،<ref name=outraged/> جن مان هڪ باهه [[پارنيٿا|پارنيٿا جبل]] تي واقع هڪ وڏي ٻيلن واري قومي پارڪ جي اهم حصي کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="ypexode">{{Cite press release |date=18 July 2007 |publisher=Hellenic Ministry for the Environment, Physical Planning, & Public Works |url=http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |quote=پارنيٿا قومي ٻيلن جي مرڪزي محفوظ علائقي مان ڪُل 15,723 ايراضي سڙي وئي (مجموعي ايراضي 38,000) |language=el |access-date=15 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035359/http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |archive-date=16 February 2008 |script-title=el:Συνέντευξη Τύπου Γ. Σουφλιά για την Πάρνηθα |format=.doc}}</ref> هن پارڪ کي سڄو سال ايٿنس ۾ بهتر هوا جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.<ref name=outraged/> پارڪ کي ٿيل نقصان سبب شهر جي هوا جي معيار ۾ ٿيندڙ بهتري رڪجڻ بابت خدشا پيدا ٿيا.<ref name=outraged/> گذريل ڏهاڪي دوران ڪچري جي انتظام لاءِ کنيل وڏن قدمن، خاص ڪري پسيتاليا جي ننڍڙي ٻيٽ تي تعمير ڪيل پلانٽ، [[پاڻيءَ جو معيار|پاڻيءَ جي معيار]] ۾ نمايان بهتري آندي آهي. ان جي نتيجي ۾ سارونڪ نار جا ساحلي پاڻي ٻيهر وهنجڻ لاءِ قابل رسائي بڻجي ويا آهن. ==== پارڪ ==== [[File:Pedion_Areos08_25_05_623000.jpeg|thumb|[[پيڊيئون تو اريوس]] پارڪ]] [[File:20140410 60 Athens National Gardens (13824726745).jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس جو قومي باغ|قومي باغ]] جو داخلي رستو، جنهن جي تعمير [[اولڊنبرگ جي اماليا|راڻي اماليا]] 1838ع ۾ ڪرائي ۽ جيڪو 1840ع ۾ مڪمل ٿيو]] [[پارنيٿا]] قومي پارڪ ۾ نشان لڳل پيچرا، کاهيون، چشما، تيز وهڪرا ۽ غارون محفوظ علائقي ۾ پکڙيل آهن. شهر جا رهواسي چئني جبلن ۾ جابلو پنڌ ۽ جبلن تي سائيڪل هلائڻ کي مشهور کليل فضائي سرگرمين طور اختيار ڪن ٿا. [[ايٿنس جو قومي باغ]] 1840ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ يوناني گاديءَ جي مرڪز ۾ 15.5 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ سائو پناهگاهه آهي. اهو پارليامينٽ ۽ [[زاپيئون]] جي عمارتن وچ ۾ واقع آهي؛ زاپيئون وٽ پنهنجو ست هيڪٽرن جو باغ پڻ آهي. شهر جي مرڪزي حصن کي ''ايٿنس جي آثار قديمه وارن ماڳن جي يڪجائي'' نالي جامع منصوبي تحت ٻيهر ترقي ڏني وئي آهي، جنهن لاءِ منصوبي کي اڳتي وڌائڻ جي مقصد سان يورپي يونين کان پڻ مالي مدد حاصل ڪئي وئي.<ref name=EUfund/><ref>{{Cite web |title=Eaxa :: Ενοποιηση Αρχαιολογικων Χωρων Αθηνασ Α.Ε |url=http://www.astynet.gr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228090100/http://www.astynet.gr/ |archive-date=28 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Astynet.gr}}</ref> نمايان [[ڊيئونيسيو اريوپاگيتو گهٽي]] کي پيدل هلندڙن لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي، جنهن سان هڪ خوبصورت سياحتي رستو ٺهيو آهي. هي رستو واسيليسس اولگاس ايونيو وٽ [[اولمپيائي زيوس جو مندر (ايٿنس)|اولمپيائي زيوس جي مندر]] کان شروع ٿئي ٿو، [[پلاڪا]] ويجهو ايڪروپولس جي ڏاکڻين ڍلانن هيٺان گذري ٿو، ۽ [[ٿيسيو]] ۾ [[هيفيسٽس جي مندر]] کان ٿورو اڳتي ختم ٿئي ٿو. سڄي رستي تان سياحن کي پارٿينون ۽ [[ايٿنس جو قديم اگورا|قديم اگورا]]، جيڪو قديم ايٿنس جي رهواسين جي گڏجاڻيءَ جو هنڌ هو، جا نظارا شهر جي مصروف مرڪز کان پري ماحول ۾ ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. ايٿنس جون ٽڪريون پڻ سائي جڳهه فراهم ڪن ٿيون. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]]، [[فلپاپوس يادگار|فلپاپوس ٽڪري]] ۽ ان جي آس پاس جا علائقا، جن ۾ [[پنيڪس]] ۽ [[ارڊيٽوس ٽڪري]] شامل آهن، صنوبر ۽ ٻين وڻن سان ڍڪيل آهن. انهن جو ماحول عام شهري پارڪن جي ڀيٽ ۾ ننڍڙي ٻيلي جهڙو آهي. [[قومي آثار قديمه عجائب گهر، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ويجهو 27.7 هيڪٽرن تي پکڙيل [[پيڊيئون تو اريوس]] (''مارس جو ميدان'') پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Περιφέρεια Αττικής|url=https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|access-date=13 July 2025|archive-date=20 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820120237/https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|url-status=live}}</ref> === آبهوا === [[File:Athens_and_Mount_Lycabettus_from_the_Areopagus_on_July_22,_2019.jpg|thumb|ايٿنس ۾ سج اڀرڻ جو منظر]] [[File:Sunset over the Hill of the Nymphs, viewed from the Propylaea, 2024.jpg|thumb|[[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] کان ڏسڻ ۾ ايندڙ نمفس جي ٽڪريءَ مٿان سج لهڻ جو منظر، 2024ع]] ايٿنس ۾ گرم اونهاري واري [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Csa'') آهي. خاص ڪري اونهاري ۾ ايٿنس جي آبهوا ڪجهه اهڙن شهرن کان بہ وڌيڪ گرم ٿي سگهي ٿي، جيڪي خط استوا جي برابر يا ان کان بہ وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ [[سيول]]، [[ميلبورن]]، [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڪيپ ٽائون]]. شهر جي مرڪز ويجهو [[ايٿنس قومي رصدگاهه]] پاران هلندڙ موسمي اسٽيشن موجب ايٿنس جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|18.6|C|F}} آهي، جڏهن تہ شهري گڏيل علائقي جا ڪجهه ٻيا حصا [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا ۽ ان ڪري اتي سراسري ساليانو گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Climate Atlas of Greece">{{Cite web |title=Climate Atlas of Greece |url=http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204171218/http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |archive-date=4 February 2022 |access-date=10 April 2022 |publisher=[[Hellenic National Meteorological Service]]}}</ref> شهر جي مرڪز ۾ [[ڪوهيڙو]] گهٽ ٿيندو آهي، پر اوڀر وارن علائقن، خاص ڪري [[هيميٽس جبل]] جي ويجهو، اهو نسبتاً وڌيڪ عام آهي.<ref name="Practical Information About Athens">{{Cite web |title=Practical Information About Athens |url=https://www.ippcathens2024.gr/general-info |access-date=31 May 2023 |website=www.ippcathens2024.gr |language=en-gb |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531195717/https://www.ippcathens2024.gr/general-info |url-status=live }}</ref> بهار ۾، خاص ڪري سامونڊي ڪناري سان، هوا سان منتقل ٿيندڙ ڪوهيڙو پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] جو ڏاکڻو حصو، جهڙوڪ [[ايلينيڪو]]، [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] (''Csa'') ۽ گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] (''BSh'') جي وچ واري عبوري علائقي ۾ اچي ٿو. ان جو بندرگاهي شهر [[پيرائيس]] هن رجحان جو سڀ کان نمايان مثال آهي، جتي ساليانو رڳو {{convert|331.9|mm|in}} برسات پوي ٿي. ڏاکڻن علائقن ۾ عام طور گرمي پد ۾ گهٽ شدت وارا لاها چاڙها ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي آبهوا تي [[سارونڪ نار]] جو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Melas |first1=D. |last2=Ziomas |first2=I. |last3=Klemm |first3=O. |last4=Zerefos |first4=C. S. |date=1 June 1998 |title=Anatomy of the sea-breeze circulation in Athens area under weak large-scale ambient winds |journal=Atmospheric Environment |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=2223–2237 |doi=10.1016/S1352-2310(97)00420-2 |bibcode=1998AtmEn..32.2223M |doi-access=free }}</ref> شهر جو اترئين حصو، جهڙوڪ [[ڪيفيسيا]]، وڌيڪ اوچائيءَ سبب نسبتاً ٿڌو رهي ٿو ۽ سڄو سال ٿوري وڌيڪ برسات حاصل ڪري ٿو. عام [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] جي ڀيٽ ۾ ايٿنس طاس جي مجموعي طور خشڪ آبهوا [[مينهن جي ڇانوَ]] واري اثر سبب آهي، جيڪو [[پنڊس]] جبلن جي قطار ۽ [[ڊرفيس]] ۽ [[پارنيٿا]] جبلن سبب پيدا ٿئي ٿو؛ اهي ترتيبوار اولهندي<ref>{{Cite web |title=Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost |url=https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |access-date=31 May 2023 |website=www.summitpost.org |archive-date=13 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613210103/https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |url-status=live }}</ref> ۽ اترئين<ref name="Practical Information About Athens"/> هوائن کي خاص طور خشڪ ڪن ٿا. [[File:View_of_the_Ancient_Agora_of_Athens_from_Apostolou_Pavlou_Pedestrian_Street_on_February_16,_2021.jpg|thumb|16 فيبروري 2021ع تي ايٿنس ۾ برفباري]] برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. عام طور اها روزمره جي زندگيءَ ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا نه ڪندي آهي، پر شهر جي اترئين حصن ۾ صورتحال مختلف آهي، جتي [[برفاني طوفان]] نسبتاً وڌيڪ ٿين ٿا. تازن مثالن ۾ 16 فيبروري 2021ع<ref>{{Cite web |date=16 February 2021 |title=Unusually heavy snow blankets Athens – in pictures |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221073843/https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |archive-date=21 December 2021 |access-date=21 December 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ۽ 24 جنوري 2022ع<ref>{{Cite web |date=24 January 2022 |title=Severe weather brings snow to Athens, Greek islands |url=https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124163328/https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |archive-date=24 January 2022 |access-date=24 January 2022 |publisher=Ekhatimerini}}</ref> جا برفاني طوفان شامل آهن، جن دوران سڄو شهري علائقو برف سان ڍڪجي ويو؛ ٻئي واقعي ۾ [[پيرائيس]] جي ويجهو ڪجهه علائقا ان کان بچيل رهيا. ايٿنس ۾ اونهاري دوران تمام گهڻي گرمي ٿي سگهي ٿي، جنهن جو هڪ سبب شهر ۾ نمايان [[شهري گرمي ٻيٽ]] وارو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Giannaros |first1=Theodore M. |last2=Melas |first2=Dimitrios |last3=Daglis |first3=Ioannis A. |last4=Keramitsoglou |first4=Iphigenia |last5=Kourtidis |first5=Konstantinos |date=1 July 2013 |title=Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model |journal=Atmospheric Environment |volume=73 |pages=103–111 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.02.055 |bibcode=2013AtmEn..73..103G }}</ref> حقيقت ۾، ايٿنس کي [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان گرم شهر پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name="Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer">{{cite web |url=https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |title=Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer |work=Fast Company |date=23 July 2021 |publisher=Fast Company media magazine |accessdate=10 April 2022 |last1=Visram |first1=Talib |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410131050/https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |url-status=live }}</ref> ۽ اهو يورپ جو پهريون شهر هو جنهن شديد [[گرميءَ جي لهر|گرميءَ جي لهرن]] کي منهن ڏيڻ لاءِ چيف هيٽ آفيسر مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=24 June 2022 |title=Athens' chief heat officer prepares the city for the climate crisis |url=https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |access-date=8 June 2023 |website=euronews |language=en |archive-date=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427171304/https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |url-status=live }}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي جي ڪيترن هنڌن، جن ۾ شهري گڏيل علائقو پڻ شامل آهي، تي [[يونان ۾ انتهائي گرمي پد جي فهرست|47.5°C يا ان کان وڌيڪ گرمي پد]] رڪارڊ ڪيو ويو آهي. شهر جي اولهه ۾ واقع [[ايليفسينا]] 2021ع تائين [[عالمي موسمياتي تنظيم]] وٽ يورپ ۾ رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|48.0|C|F}} جو رڪارڊ رکندڙ هنڌ هو، جيڪو 10 جولاءِ 1977ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |url=https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924095721/https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |archive-date=24 September 2016 |access-date=23 September 2016 |website=[[Arizona State University]] website |publisher=[[World Meteorological Organization]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=WMO is monitoring potential new temperature records |url=https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |access-date=17 July 2023 |website=public.wmo.int |language=en |archive-date=2 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702220955/https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = مرڪزي ايٿنس (1991–2020 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1890–هاڻوڪو) | metric first = y | single line = y | collapsed = | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 17.0 | Apr high C = 21.1 | May high C = 26.5 | Jun high C = 31.6 | Jul high C = 34.3 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.4 | Nov high C = 18.9 | Dec high C = 14.4 | year high C = 23.3 | Jan mean C = 10.2 | Feb mean C = 10.8 | Mar mean C = 13.1 | Apr mean C = 16.7 | May mean C = 21.8 | Jun mean C = 26.6 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 29.4 | Sep mean C = 25.0 | Oct mean C = 20.3 | Nov mean C = 15.6 | Dec mean C = 11.6 | year mean C = 19.2 | Jan low C = 7.1 | Feb low C = 7.3 | Mar low C = 9.2 | Apr low C = 12.3 | May low C = 17.0 | Jun low C = 21.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 16.2 | Nov low C = 12.2 | Dec low C = 8.7 | year low C = 15.0 | Jan avg record high C = 18.8 | Feb avg record high C = 19.8 | Mar avg record high C = 22.4 | Apr avg record high C = 26.6 | May avg record high C = 31.4 | Jun avg record high C = 36.1 | Jul avg record high C = 38.8 | Aug avg record high C = 38.6 | Sep avg record high C = 34.2 | Oct avg record high C = 29.5 | Nov avg record high C = 23.9 | Dec avg record high C = 19.8 | year avg record high C = 39.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.3 | Mar record high C = 28.2 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.6 | Jun record high C = 44.8 | Jul record high C = 42.8 | Aug record high C = 43.9 | Sep record high C = 38.7 | Oct record high C = 36.5 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 23.1 | Jan avg record low C = 2.2 | Feb avg record low C = 2.6 | Mar avg record low C = 4.4 | Apr avg record low C = 7.9 | May avg record low C = 12.5 | Jun avg record low C = 17.0 | Jul avg record low C = 20.2 | Aug avg record low C = 20.3 | Sep avg record low C = 16.5 | Oct avg record low C = 12.8 | Nov avg record low C = 8.1 | Dec avg record low C = 4.2 | year avg record low C = 1.0 | Jan record low C = −6.5 | Feb record low C = −5.7 | Mar record low C = −2.6 | Apr record low C = 1.7 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 16.0 | Aug record low C = 15.5 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 5.9 | Nov record low C = −1.1 | Dec record low C = -4.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 55.6 | Feb rain mm = 44.4 | Mar rain mm = 45.6 | Apr rain mm = 27.6 | May rain mm = 20.7 | Jun rain mm = 11.6 | Jul rain mm = 10.7 | Aug rain mm = 5.4 | Sep rain mm = 25.8 | Oct rain mm = 38.6 | Nov rain mm = 70.8 | Dec rain mm = 76.3 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 60 | May humidity = 56 | Jun humidity = 50 | Jul humidity = 42 | Aug humidity = 47 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 73 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جو سائنسي رسالو ''Cosmos''<ref> {{Cite web |title=Το 'νέο' κλίμα της Αθήνας – Περίοδος 1991–2020 |url=http://magazine.noa.gr/archives/4446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120650/http://magazine.noa.gr/archives/4446 |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |publisher=[[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] }} </ref><ref name="NOA_Thiseio">{{cite web |url=https://www.iersd.noa.gr/en/historical-climate-time-series-of-athens/ |title=Historical Climate Time Series of Athens: Thiseio Observatory (1991–2020 Normals) |publisher=Institute for Environmental Research and Sustainable Development, National Observatory of Athens |access-date=August 25, 2026 |url-status=live }}</ref> | source 2 = ميٽيوڪلب<ref> {{Cite web |title=Το κλίμα της Αθήνας |url=https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120728/https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |website=www.meteoclub.gr }} </ref><ref> {{Cite web |title=Το αρχείο του Θησείου |url=http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504183604/http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |archive-date=4 May 2016 |access-date=1 May 2016 |website=www.meteoclub.gr }} </ref> | source = }} {{Weather box | location = [[نيوس ڪوسموس، ايٿنس|نيوس ڪوسموس]]، مرڪزي ايٿنس (سمنڊ جي سطح کان {{cvt|85|m|ft}} مٿي) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan high C = 14.1 | Feb high C = 15.2 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 21.6 | May high C = 25.8 | Jun high C = 31.1 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.6 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.1 | Nov high C = 19.8 | Dec high C = 15.6 | Jan mean C = 11.3 | Feb mean C = 12.3 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 18.0 | May mean C = 22.1 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 30.3 | Aug mean C = 30.0 | Sep mean C = 26.1 | Oct mean C = 20.8 | Nov mean C = 16.9 | Dec mean C = 13.0 | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.4 | Mar low C = 11.1 | Apr low C = 14.3 | May low C = 18.4 | Jun low C = 23.4 | Jul low C = 26.6 | Aug low C = 26.4 | Sep low C = 22.6 | Oct low C = 17.6 | Nov low C = 14.0 | Dec low C = 10.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.0 | Mar record high C = 25.4 | Apr record high C = 31.2 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 41.2 | Jul record high C = 42.6 | Aug record high C = 42.8 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 23.4 | Jan record low C = -1.2 | Feb record low C = -0.5 | Mar record low C = 0.0 | Apr record low C = 5.2 | May record low C = 12.6 | Jun record low C = 15.8 | Jul record low C = 19.6 | Aug record low C = 20.8 | Sep record low C = 15.7 | Oct record low C = 9.3 | Nov record low C = 6.7 | Dec record low C = 0.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 52.1 | Feb rain mm = 47.0 | Mar rain mm = 31.9 | Apr rain mm = 19.0 | May rain mm = 17.0 | Jun rain mm = 21.0 | Jul rain mm = 5.9 | Aug rain mm = 6.0 | Sep rain mm = 21.2 | Oct rain mm = 40.6 | Nov rain mm = 60.0 | Dec rain mm = 69.6 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جا ماهوار بليٽن (آڪٽوبر 2010 – سيپٽمبر 2025)<ref> {{cite web | url=https://www.meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | title=Meteo.gr – Προγνώσεις καιρού για όλη την Ελλάδα | access-date=27 April 2024 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202121511/https://meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | url-status=live }} </ref> | source 2 = نيوس ڪوسموس، ايٿنس جي قومي رصدگاهه اسٽيشن،<ref> {{cite web | url=https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | title=Latest Conditions in Neos Kosmos, Athens | access-date=27 April 2024 | archive-date=23 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240423020530/https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | url-status=live }} </ref> [[عالمي موسمياتي تنظيم]]<ref name="WMO"> {{cite web | url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | title=World Meteorological Organization | accessdate=14 July 2023 | archive-date=20 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | url-status=live }} </ref> }} {{Weather box | location = [[ايلينيڪو]]، سامونڊي ڪناري وارو ايٿنس (1955–2010 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1957–هاڻوڪو) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 22.4 | Feb record high C = 24.2 | Mar record high C = 27.0 | Apr record high C = 30.9 | May record high C = 35.6 | Jun record high C = 40.0 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 43.0 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 35.2 | Nov record high C = 28.6 | Dec record high C = 22.9 | Jan high C = 13.6 | Feb high C = 14.1 | Mar high C = 15.9 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.4 | Jun high C = 29.2 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.2 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.4 | Nov high C = 18.8 | Dec high C = 15.1 | Jan mean C = 10.3 | Feb mean C = 10.6 | Mar mean C = 12.4 | Apr mean C = 16.1 | May mean C = 20.9 | Jun mean C = 25.6 | Jul mean C = 28.3 | Aug mean C = 28.2 | Sep mean C = 24.3 | Oct mean C = 19.6 | Nov mean C = 15.4 | Dec mean C = 11.9 | Jan low C = 7.0 | Feb low C = 7.1 | Mar low C = 8.5 | Apr low C = 11.5 | May low C = 15.8 | Jun low C = 20.3 | Jul low C = 23.0 | Aug low C = 23.1 | Sep low C = 19.6 | Oct low C = 15.7 | Nov low C = 12.0 | Dec low C = 8.8 | Jan record low C = −2.9 | Feb record low C = −4.2 | Mar record low C = -2.0 | Apr record low C = 0.6 | May record low C = 8.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 15.5 | Aug record low C = 16.0 | Sep record low C = 10.4 | Oct record low C = 3.0 | Nov record low C = 1.4 | Dec record low C = -2.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 47.7 | Feb rain mm = 38.5 | Mar rain mm = 42.3 | Apr rain mm = 25.5 | May rain mm = 14.3 | Jun rain mm = 5.4 | Jul rain mm = 6.3 | Aug rain mm = 6.2 | Sep rain mm = 12.3 | Oct rain mm = 45.9 | Nov rain mm = 60.1 | Dec rain mm = 62.0 | Jan rain days = 12.9 | Feb rain days = 11.4 | Mar rain days = 11.3 | Apr rain days = 9.3 | May rain days = 6.4 | Jun rain days = 3.6 | Jul rain days = 1.7 | Aug rain days = 1.6 | Sep rain days = 4.7 | Oct rain days = 8.6 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 13.5 | Jan humidity = 69.3 | Feb humidity = 68.0 | Mar humidity = 65.9 | Apr humidity = 62.2 | May humidity = 58.2 | Jun humidity = 51.8 | Jul humidity = 46.6 | Aug humidity = 46.8 | Sep humidity = 54.0 | Oct humidity = 62.6 | Nov humidity = 69.2 | Dec humidity = 70.4 | Jan sun = 130.2 | Feb sun = 134.4 | Mar sun = 182.9 | Apr sun = 231.0 | May sun = 291.4 | Jun sun = 336.0 | Jul sun = 362.7 | Aug sun = 341.0 | Sep sun = 276.0 | Oct sun = 207.7 | Nov sun = 153.0 | Dec sun = 127.1 | source 1 = [[ايڇ اين ايم ايس]] (1955–2010 جا معمولي انگ)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Elliniko (Elliniko) |url=http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131656/http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |archive-date=5 February 2021 |access-date=5 February 2021 }} </ref> | source 2 = [[ڊيوچر ويٽرڊينسٽ]] (انتهائي انگ 1961–1990)،<ref> {{Cite web |title=Klimatafel von Athen Flughafen (Hellinikon) / Griechenland |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612160622/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |archive-date=12 June 2020 |access-date=15 May 2020 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst }} </ref> انفور ڪليما (انتهائي انگ 1991–هاڻوڪو)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Athens Airport |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131829/https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |archive-date=5 February 2021 |access-date=15 May 2020 }} </ref><ref> {{Cite tweet |number=1348003628360073223 |user=EKMeteo |title=Aussi 22.4°C #Athènes-Ellinikon record mensuel à la station |date=9 January 2021 |access-date=10 January 2021 |language=French |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202836/https://twitter.com/EKMeteo/status/1348003628360073223 |archive-date=9 January 2021 |url-status=live |first=Etienne |last=Kapikian }} </ref> }} == انتظاميا == [[File:Δημαρχείο Αθηνών 9734.jpg|thumb|ايٿنس جو سٽي هال]] [[File:Ancien_Palais_Royal_-_Athènes_(GRA1)_-_2022-03-26_-_1.jpg|thumb|[[پراڻو شاهي محل]]]] ايٿنس 1834ع ۾ [[نافپليون]] کان پوءِ يونان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو؛ نافپليون 1829ع کان عارضي گاديءَ جو هنڌ هو. ايٿنس جي ميونسپلٽي (شهر) [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گاديءَ جو هنڌ آهي. ''ايٿنس'' جو اصطلاح ايٿنس جي ميونسپلٽي، [[وڏو ايٿنس]] يا شهري علائقو، يا پوري [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. يوناني گاديءَ جو وڏو '''شهري مرڪز'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Κέντρο της Αθήνας|translit=Kéntro tis Athínas|engvar=gb}}) سڌو سنئون '''ايٿنس جي ميونسپلٽي'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Δήμος Αθηναίων|translit=Dímos Athinaíon|engvar=gb}}) جي حدن اندر اچي ٿو، جيڪا آباديءَ جي لحاظ کان يونان جي سڀ کان وڏي ميونسپلٽي آهي ۽ ايٿنس جي شهري علائقي جو مرڪز بڻجي ٿي. اها ننڍين ميونسپل برادرين جي هڪ سلسلي تي ٻڌل آهي. ان کان پوءِ '''[[پيرايوس]] جي ميونسپلٽي''' اچي ٿي، جيڪا ايٿنس جي شهري علائقي اندر پاڻ هڪ اهم شهري مرڪز بڻائي ٿي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ان علائقي جي ٻي وڏي ميونسپلٽي آهي. === ايٿنس جي ميونسپلٽي === '''ايٿنس جي ميونسپلٽي''' کي ست '''ميونسپل برادرين''' ({{langx|el|δημοτικές κοινότητες}}) ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{Cite web |title=Municipal Communities - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:dimotikes_koinotites1 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> جيڪي پاڻ مجموعي طور 53 '''ميونسپل ضلعن''' ({{langx|el|συνοικίες}}) ۾ ورهايل آهن،<ref>{{Cite web |title=Municipal Districts - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:synoikia0 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> ۽ اهي وڌيڪ مجموعي طور 144 '''ميونسپل پاڙن''' ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Cite web |title=Municipal Neighbourhoods - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:geitonies0 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> اهي '''ميونسپل پاڙا''' عام طور ڪنهن گرجا گهر، يادگار يا چوڪ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ست '''ميونسپل برادرين''' کي رڳو انگن سان نالا ڏنا ويا آهن. [[File:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|right|ميونسپل برادريون]] پهرين ميونسپل برادري هيٺين نون ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * وولي (اڻ ورهايل) * ٽريگونو پيرايوس - پانيپسٽيميو - ارمو - موناسٽيراڪي - پلاڪا * مڪريگياني - ويڪو - ڪوڪاڪي - فيلوپاپو * آگيوس ڪونسٽنٽينوس - پلاٽيا واٿيس - آگيوس پاولوس * پيڊيو آريوس - ايويلپيڊون (اڻ ورهايل) * موزيو - ايڪسارخيا - نيئاپولي (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: [[موزيو، ايٿنس|موزيو]]، [[ايڪسارخيا]]، [[اسٽريفي ٽڪري|لوفوس اسٽريفي]] ۽ [[نيئاپولي، ايٿنس|نيئاپولي 1]]) * ليڪاويٽوس (اڻ ورهايل) * ڪولوناڪي (ٻن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: ڪولوناڪي ۽ ڪولوناڪي-ليڪاويٽوس) * ايليسيا ٻي ميونسپل برادري هيٺين نون ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * اوڊيو * نيوس ڪوسموس * اي نيڪروتافيو * پروفٽيس ايلياس * پانگراٽي * اسٽاديو * گووا * دورگوٽي * زاپيو ٽين ميونسپل برادري هيٺين ڇهن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * آنو پيترالونا * ڪاٽو پيترالونا * ووٽانيڪوس * روف * ايليائوناس * ايڪروپولس چوٿين ميونسپل برادري هيٺين ستن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * سيپوليا * ڪولونوس * اڪاڊيميا پلاٽونوس 2 * نروانا * ڪولوڪينٿو * اڪاڊيميا پلاٽونوس * او ايس اي پنجين ميونسپل برادري هيٺين پنجن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * آنو پاتيسيا * پرومپونا * آگيوس ايليفتيريوس * پاتيسيا * ريزوپولي ڇهين ميونسپل برادري هيٺين ستن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * پلاٽيا اٽيڪيس (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: ارسٽوٽيلوس، [[آگيوس پانتليموناس، ايٿنس|آگيوس پانتليمون]]، [[اٽيڪي، ايٿنس|پلاٽيا اٽيڪيس]] ۽ [[وڪٽوريا چوڪ|پلاٽيا وڪٽورياس]]) * لوفوس ايليڪونوس * پلاٽيا آميريڪيس * ڪيپسلي (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: آگيوس جارجيوس ڪيپسليس، پوليگونو، فوڪيونوس نيگري ۽ پلاٽيا ڪناري) * نيا ڪيپسلي * آنو ڪيپسلي * اسڪولي ايويلپيڊون (اڻ ورهايل) ستين ميونسپل برادري هيٺين ڏهن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * پينٽاگونو * ڪائونٽوريوٽيڪا * امپيلوڪيپوئي * گيروڪوميو * پوليگونو * ايلينوروسون - ايريٿروس * گڪيزي * گودي * اٽيڪو السوس * السوس گودي - اسٽراٽيوٽيڪا نوسوڪوميا === ايٿنس شهري علائقو<!--'Athens Urban Area', 'Athens urban area', 'Urban Area of the Capital', and 'Greater Athens' redirect here--> === '''ايٿنس شهري علائقو'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Πολεοδομικό Συγκρότημα Αθηνών|translit=Poleodomikó Synkrótima Athinón|engvar=gb}})، جنهن کي '''گاديءَ جو شهري علائقو'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Πολεοδομικό Συγκρότημα Πρωτεύουσας|translit=Poleodomikó Synkrótima Protévousas|engvar=gb}}) يا '''وڏو ايٿنس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Ευρύτερη Αθήνα|translit=Evrýteri Athína|engvar=gb}})<!--boldface per WP:R#PLA--> پڻ سڏيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |title=Greater Athens (Greece): Municipalities – Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/php/greece-athens.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503034211/https://www.citypopulation.de/php/greece-athens.php |archive-date=3 May 2020 |access-date=24 May 2020 |website=citypopulation.de}}</ref> اڄ 40 ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. انهن مان 35 چار علائقائي يونٽن—[[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]]، [[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]]، [[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]] ۽ [[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]]—۾ ورهايل آهن، جڏهن تہ وڌيڪ 5 ميونسپلٽيون [[پيرايوس (علائقائي يونٽ)|پيرايوس جي علائقائي يونٽ]] جو حصو بڻجن ٿيون. ايٿنس جو شهري علائقو {{convert|412|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref name="Kallikratis">{{Cite web |title=ΦΕΚ B 1292/2010, Kallikratis reform municipalities |url=http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010162605/http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q. |archive-date=10 October 2021 |access-date=9 September 2021 |publisher=[[يونان جي سرڪاري گزيٽ|سرڪاري گزيٽ]] |language=el}}</ref> ۽ 2021ع ۾ ان جي آبادي 3,059,764 هئي. {|class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto" |+ ايٿنس شهري علائقو |- |style="text-align:left;"| {|style="width: 100%; font-size: 85%;" |- |'''[[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]]''': |- |[[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]]:<br />{{Legend0|#FFFFFF|ايٿنس ميونسپلٽي}}<br />{{Legend0|#F08080|ٻيون ميونسپلٽيون}} |- |{{Legend0|#1E90FF|[[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#FFFACD|[[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#66CDAA|[[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#A0522D|[[پيرايوس (علائقائي يونٽ)|پيرايوس]]}} |} |style="text-align:center;"|[[File:Athens aglomeration.svg|400px]] |} === ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو}} [[File:Athens_Metropolitan_Region.svg|thumb|[[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]]]] [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]] [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا علائقي]] اندر {{convert|2928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ مجموعي طور 58 ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. اهي ست علائقائي يونٽن ۾ منظم ٿيل آهن، جن ۾ مٿي ڄاڻايل يونٽن سان گڏ [[اوڀر اٽيڪا]] ۽ [[اولهه اٽيڪا]] پڻ شامل آهن. 2021ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 3,638,281 هئي.<ref name=census21/> ايٿنس ۽ پيرايوس جون ميونسپلٽيون ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي جا ٻه وڏا ميٽروپوليٽن مرڪز آهن.<ref>{{Cite web |title=Master Plan for Athens and Attica 2021|pages= 13, 24, 27, 33, 36, 89 |url=http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=UfCMqBJHswQ%3d&tabid=367&language=el-GR |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321062128/http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=UfCMqBJHswQ%3D&tabid=367&language=el-GR |archive-date=21 March 2012}}</ref> ڪجهه بين-ميونسپل مرڪز پڻ مخصوص علائقن جي خدمت ڪن ٿا. مثال طور، [[ڪيفيسيا]] ۽ [[گليفاڊا]] ترتيبوار اترين ۽ ڏاکڻين مضافات لاءِ بين-ميونسپل مرڪز آهن. [[File:Βίλα Ατλαντίς 3473.jpg|alt=|thumb|[[ڪيفيسيا]] ۾ ولا ائٽلانٽس، جنهن جي جوڙجڪ [[ارنسٽ زيلر]] ڪئي]] [[File:Alimos - panoramio (33).jpg|alt=|thumb|ڏاکڻي مضافاتي علائقي [[اليموس]] ۾ هڪ سامونڊي ڪنارو—ايٿنس جي ڏاکڻي ساحل تي موجود ڪيترن ئي سامونڊي ڪنارن مان هڪ]] [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو، يونان|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]] 58<ref name="statistics1">{{Cite web |title=ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-date=11 October 2011 |access-date=22 August 2011 |publisher=statistics.gr}}</ref> ڳتيل آباديءَ وارين ميونسپلٽين تي مشتمل آهي، جيڪي تقريباً هر طرف کان [[ايٿنس جي ميونسپلٽي]] (شهري مرڪز) جي چوڌاري پکڙيل آهن. ايٿنس جي رهواسين لاءِ شهري مرڪز جي چوڌاري موجود سڀ شهري ميونسپلٽيون مضافات سڏجن ٿيون. ايٿنس شهر جي ڀيٽ ۾ جاگرافيائي بيهڪ مطابق مضافات کي چئن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اترين مضافات، جن ۾ [[آگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|آگيوس اسٽيفانوس]]، [[ڊيونيسوس، يونان|ڊيونيسوس]]، [[ايڪالي]]، [[نيا ايريٿريا]]، [[ڪيفيسيا]]، [[ڪريونيري، اٽيڪا|ڪريونيري]]، [[ماروسي]]، [[پيفڪي]]، [[ليڪووريسي]]، [[ميٽامورفوسي]]، [[نيا ايونيا]]، [[نيا فيلاڊيلفيا]]، [[ايراڪليو، اٽيڪا|ايراڪليو]]، [[وريليسيا]]، [[ميليسيا]]، [[پينٽيلي، يونان|پينٽيلي]]، [[خالاندري]]، [[آگيا پاراسڪيوي]]، [[گيراڪاس]]، [[پاليني]]، [[گالاتسي]]، [[پسيخيڪو]] ۽ [[فيلوٿي]] شامل آهن؛ ڏاکڻا مضافات، جن ۾ [[اليموس]]، [[نيا سميرني]]، [[موسخاتو]]، [[تاوروس]]، [[آگيوس ايوانس رينٽي]]، [[ڪاليٿيا]]، [[پيرايوس]]، [[آگيوس ديميتريوس]]، [[پالائيو فاليرو]]، [[ايلينيڪو]]، [[گليفاڊا]]، [[لاگونيسي]]، [[سارونيدا]]، [[آرگيروپولي]]، [[ايليوپولي]]، [[وارڪيزا]]، [[وولا]]، [[واري]] ۽ [[وولياگميني]] شامل آهن؛ اوڀر وارا مضافات، جن ۾ [[زوگرافو]]، [[دافني، اٽيڪا|دافني]]، [[ويروناس]]، [[ڪيسارياني]]، [[خولارگوس]] ۽ [[پاپاگو]] شامل آهن؛ ۽ اولهه وارا مضافات، جن ۾ [[پيرسٽيري]]، [[ايليون، يونان|ايليون]]، [[ايگاليو]]، [[ڪوريڊالوس]]، [[آگيا وروارا]]، [[ڪيراتسيني]]، [[پيراما]]، [[نيڪايا]]، [[دراپيٽسونا]]، [[خائيداري]]، [[پيٽروپولي]]، [[آگيوئي انارگيروئي]]، [[آنو ليوسيا]]، [[اسپروپيرگوس]]، [[ايليوسينا]]، [[اخارنيس]] ۽ [[ڪاماتيرو]] شامل آهن. ايٿنس شهر جو سامونڊي ڪنارو، جيڪو [[پيرايوس]] جي وڏي واپاري بندرگاهه کان ڏکڻ ۾ سڀ کان پري مضافاتي علائقي [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|25|km|mi|-1|abbr=on}} پکڙيل آهي،<ref>{{Cite web |date=9 December 2007 |title=Distance between Piraeus (Attiki) and Varkiza (Piraios Nomos) (Greece) |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Greece_Distance_Result.asp?fromplace=Piraeus%20(Attiki)&toplace=Varkiza%20(Piraios%20Nomos)&fromlat=37.9474464019929&tolat=37.8185988001751&fromlng=23.6370849609375&tolng=23.7987041473389 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711101743/http://distancecalculator.globefeed.com/Greece_Distance_Result.asp?fromplace=Piraeus%20(Attiki)&toplace=Varkiza%20(Piraios%20Nomos)&fromlat=37.9474464019929&tolat=37.8185988001751&fromlng=23.6370849609375&tolng=23.7987041473389 |archive-date=11 July 2011 |access-date=9 June 2009 |publisher=Distancecalculator.globefeed.com}}</ref> ٽرام وسيلي شهري مرڪز سان پڻ ڳنڍيل آهي. اترئين مضافاتي علائقي ماروسي ۾ جديد بڻايل مکيه [[ايٿنس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس|اولمپڪ ڪمپليڪس]]، جيڪو پنهنجي يوناني مخفف OAKA سان مشهور آهي، شهر جي افق تي نمايان نظر اچي ٿو. هن علائقي کي اسپيني معمار [[سانتياگو ڪالاتراوا]] جي ڊزائن موجب ٻيهر ترقي ڏني وئي، جنهن ۾ فولادي محراب، باغيچا، ڦوهارا، مستقبل جهڙو شيشي جو ڪم ۽ مکيه اسٽيڊيم تي نئين نيري شيشي جي ڇت شامل آهي. ٻيو اولمپڪ ڪمپليڪس، پالائيو فاليرو جي سامونڊي ڪناري ڀرسان، جديد اسٽيڊيم، دڪانن ۽ اوچي پيدل رستي تي مشتمل آهي. ڏاکڻين مضافات ۾ پراڻي ايٿنس ايئرپورٽ—[[ايلينيڪو بين الاقوامي هوائي اڏو|ايلينيڪو]]—جي زمين کي يورپ جي وڏن landscaped پارڪن مان هڪ ۾ تبديل ڪرڻ جو ڪم جاري آهي، جنهن کي [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ]] سڏيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=Hellenikon Metropolitan Park Competition |url=http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040408211156/http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |archive-date=8 April 2004 |access-date=3 January 2007 |website=Hellenic Ministry of the Environment and Public Works |publisher=minenv.gr}}</ref> ڏاکڻين مضافات مان ڪيترائي، جهڙوڪ [[اليموس]]، [[پالائيو فاليرو]]، [[ايلينيڪو]]، [[گليفاڊا]]، [[وولا]]، [[وولياگميني]] ۽ [[وارڪيزا]]، جيڪي گڏجي [[ايٿنس ريويرا]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، ڪيترن وارياسن سامونڊي ڪنارن جا گهر آهن. انهن مان گهڻا [[يوناني قومي سياحت تنظيم]] هلائي ٿي ۽ داخلا لاءِ فيس ورتي وڃي ٿي. جواخانا مائونٽ پارنيٿا تي [[ريجنسي ڪيسينو مونٽ پارنيس]] ۾، مرڪزي ايٿنس کان لڳ ڀڳ {{convert|25|km|mi|0|abbr=on}} پري،<ref>{{Cite news |date=29 June 2007 |title=Europe &#124; Greek forest fire close to Athens |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6252676.stm |url-status=live |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827205825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6252676.stm |archive-date=27 August 2009}}</ref> هلن ٿا، جتي ڪار يا ڪيبل ڪار وسيلي پهچي سگهجي ٿو. ويجهي شهر [[لوٽراڪي]] ۾ پڻ جواخانو موجود آهي، جتي ڪار ذريعي [[يوناني قومي شاهراهه 8|EO8]]، [[يوناني قومي شاهراهه 8a|EO8a]] ۽ پوءِ [[اي 8 موٽر وي (يونان)|A8]] يا [[ايٿنس مضافاتي ريلوي]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. {{wide image|2009-02-19 Yachthafen Glyfada 03.jpg|800px|align-cap=center|[[پالائيو فاليرو]] جو سامونڊي ڪنارو}} === جاڙا شهر – ڀينر شهر === {{Main list|يونان جي جاڙن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} [[ڀينر شهر|ساٿي شهر]] جو تصور مختلف ملڪن ۾ مختلف نالن سان استعمال ٿيندو آهي، پر انهن جو مطلب ساڳيو آهي: مختلف ملڪن جا ٻه شهر ڀائيوارن طور هڪ ٻئي سان سهڪار ڪن ٿا. ايٿنس جا ڪيترائي اهڙا ساٿي شهر آهن، جيڪي ”جاڙا“، ”ڀينر“ يا ”ساٿي“ شهرن طور سڃاتا وڃن ٿا. '''ڀائيواريون''' * {{flagicon|Armenia}} [[يريوان]]، آرمينيا (1993)<ref>{{Cite web |title=Partnership cities |url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |archive-date=19 August 2014 |access-date=17 April 2018 |website=Yerevan municipality |publisher=yerevan.am}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 9tz5cok4utjw8sskgiqvb2k2dmvm3sb 409286 409285 2026-08-31T15:53:39Z Intisar Ali 8681 409286 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اٿينس | native_name = {{native name|el|Αθήνα}} | image_skyline = Athens Montage L.png | image_size = 280px | image_caption = '''مٿان کان، گھڙيال جي ڪانٽن جي رخ ۾:''' [[اٿينس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]]، [[زاپيون]]، [[موناستيراڪي]]، [[لائڪابيٽس جبل]] تان شهر جو نظارو، [[اٿينس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس]] ۽ [[پراڻو شاهي محل، اٿينس|پراڻو شاهي محل]] | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110px | flag_caption = اٿينس جو جهنڊو | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90px | seal_caption = اٿينس جو نشان | nickname = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}}، ''tò kleinòn ásty'' ("شاندار شهر")<br /> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}}، ''tò iostephès ásty'' ("واڱڻائي تاج وارو شهر") | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | nicknames = {{lang|el|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò kleinòn ásty}}، "شاندار شهر")<br/> {{lang|el|τὸ ἰοστεφὲς ἄστυ}} ({{transliteration|el|tò iostephès ásty}}، "[[واڱڻائي تاج وارو شهر]]")<br/> "دانائيءَ جو شهر"<ref>{{Cite web |date=30 March 2022 |title=Athens: City of Wisdom |url=https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |access-date=10 September 2022 |publisher=Washington Independent Review of Books |archive-date=10 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910073205/https://www.washingtonindependentreviewofbooks.com/index.php/bookreview/athens-city-of-wisdom |url-status=live }}</ref><br/> "دليل جو شهر"<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Athens and Jerusalem: City of Reason, City of Faith |url=https://worldview.stratfor.com/article/athens-and-jerusalem-city-reason-city-faith |access-date=18 October 2022 |publisher=RANE Network }}</ref> | image_flag = Flag of the City of Athens.svg | flag_size = 110 | image_seal = Coat of arms athens.svg | seal_size = 90 | pushpin_map = Greece#Europe | pushpin_map_caption = يونان ۾ بيهڪ##يورپ ۾ بيهڪ | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|37|59|03|N|23|43|41|E|display=it}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Greece}} [[يونان]] | subdivision_type1 = [[يونان جا جاگرافيائي علائقا|جاگرافيائي علائقو]] | subdivision_name1 = [[مرڪزي يونان (جاگرافيائي علائقو)|مرڪزي يونان]] | subdivision_type2 = [[يونان جا انتظامي علائقا|انتظامي علائقو]] | subdivision_name2 = [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] | subdivision_type3 = [[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]] | subdivision_name3 = [[مرڪزي اٿينس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي اٿينس]] | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | leader_party = {{nowrap|[[پاسڪ – موومينٽ فار چينج|پاسڪ]]}} | leader_title = [[اٿينس جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = [[هاريس ڊوڪاس]]<ref name=mayor>[https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ Municipality of Athens, Municipal elections – October 2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250219122013/https://ekloges.ypes.gr/current/d/home/en/municipalities/9186/ |date=19 February 2025 }}, Ministry of Interior</ref> | named_for = [[اٿينا]] | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 7 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=census21/> | area_total_km2 = 38.964 | population_total = 643,452 | total_type = گاديءَ جو شهر ۽ ميونسپلٽي | population_rank = [[يونان جي شهرن جي فهرست|يونان ۾ پهريون]] شهري ۽ پهريون ميٽروپوليٽن علائقو | population_urban = 3,059,764 | area_urban_km2 = 412 | population_density_urban_km2 = auto | population_metro = 3,638,281 | area_metro_km2 = 2,928.717 | population_density_metro_km2 = auto | population_demonym = [[wikt:Athenian|اٿينين]] | demographics_type1 = [[مجموعي گهرو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=18 September 2023 |website=www.ec.europa.eu }}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = €115.495&nbsp;ارب (2024) | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = €30,684 (2024) | timezone1 = [[اوڀر يورپي وقت|EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[اوڀر يورپي اونهاري وارو وقت|EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | elevation_min_m = 70.1 | elevation_max_m = 338 | postal_code_type = [[يونان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 10x xx، 11x xx، 120 xx | area_code_type = [[يونان جا ٽيليفون نمبر|ٽيليفون]] | area_code = 21 | registration_plate = [[يونان جون گاڏين جون رجسٽريشن پليٽون|Yxx، Zxx، Ixx]] | blank_name_sec1 = [[سرپرست بزرگ]] | blank_info_sec1 = [[ڊائنيشيس دي ايريوپيگائيٽ]] (3 آڪٽوبر) | blank_name_sec2 = اهم هوائي اڏو | blank_info_sec2 = [[اٿينس بين الاقوامي هوائي اڏو]] | website = {{URL|https://cityofathens.gr|cityofathens.gr}} }} '''اٿينس'''{{efn|{{IPAc-en|ˈ|æ|θ|ɪ|n|z}} {{respell|ATH|inz}}؛ {{langx|el|Αθήνα|Athína|engvar=gb}}، {{IPA|el|aˈθina|pron|el-Αθήνα.ogg}}؛ {{langx|grc|Ἀθῆναι|Athênai|engvar=gb}}، {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}<ref>{{Cite book |last=Wells |first=John C. |title=Longman pronunciation dictionary |publisher=Longman |year=1990 |isbn=0-582-05383-8 |location=Harlow, England |page=48 |chapter=Athens }}</ref>}} [[يونان]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ ملڪ جو [[يونان جي شهرن ۽ قصبن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] آهي. [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي ڪناري تي واقع هي هڪ اهم ساحلي شهري مرڪز آهي ۽ [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گادي آهي. اٿينس يورپ جي مکيه خشڪيءَ تي واقع سڀ کان ڏاکڻين گاديءَ وارن شهرن مان هڪ آهي. 2021ع ۾ اٿينس جي لڳاتار شهري علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ '''30 لک 60 هزار''' ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي '''36 لک 38 هزار''' کان وڌيڪ هئي. [[اٿينس ميونسپلٽي]]، جيڪا وسيع شهري علائقي جي ڀيٽ ۾ هڪ ننڍو انتظامي يونٽ آهي، 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ '''643,452''' رهواسي رکندڙ هئي<ref name="census21">{{Cite press release |title=Census 2021 GR |date=19 July 2022 |publisher=[[هيلينڪ شمارياتي اٿارٽي]] |url=https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |access-date=12 September 2022 |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://elstat-outsourcers.statistics.gr/Census2022_GR.pdf |archive-date=9 October 2022 }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|38.96|sqkm|sqmi|abbr=off}} آهي.<ref name="stat01">{{Cite web |title=Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) |url=http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921212047/http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00098%20.pdf |archive-date=21 September 2015 |publisher=National Statistical Service of Greece |language=el }}</ref><ref name="area">{{Cite web |title=Characteristics |url=http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104231706/http://www.ypes.gr/topiki.htm |archive-date=4 January 2007 |access-date=6 January 2007 |website=Hellenic Interior Ministry |publisher=ypes.gr }}</ref> اٿينس [[دنيا جا سڀ کان پراڻا مسلسل آباد شهر|دنيا جي سڀ کان پراڻن مسلسل آباد شهرن]] مان هڪ آهي. ان جي دستاويزي تاريخ '''3,400 سالن''' کان بہ وڌيڪ عرصي تي پکڙيل آهي،<ref>Vinie Daily, ''Athens, the city in your pocket'', p. 6.</ref> جڏهن تہ موجوده اٿينس واري علائقي ۾ انساني موجودگيءَ جا نشان تقريباً 11هين کان 7هين هزارين سال قبل مسيح جي وچ واري دور تائين پهچن ٿا. [[يوناني ڏندڪٿا|يوناني ڏندڪٿائن]] موجب شهر جو نالو دانائيءَ جي ديوي [[اٿينا]] جي نالي تان پيو؛ البت جديد محققن جو عام خيال آهي تہ ديويءَ جو نالو ئي شهر جي نالي مان نڪتو هو.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Mike |last2=PhD |date=23 February 2021 |title=Athena Facts: Things that not many people know about... |url=https://mythologysource.com/facts-about-athena/ |access-date=20 February 2024 |language=en-US }}</ref> [[File:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|thumb|upright|[[اٿينا]] جو مجسمو؛ يوناني ڏندڪٿائن ۾ هوءَ اٿينس جي سرپرست ديوي هئي.]] [[قديم اٿينس|ڪلاسيڪي اٿينس]] [[قديم يونان]] جي سڀ کان طاقتور [[پولس|شهري رياستن]] مان هڪ هو. شهر [[اٿينين جمهوريت|قديم يوناني جمهوريت]]، فن، تعليم ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جو اهم مرڪز بڻيو،<ref>{{Cite web |title=Contents and Principles of the Programme of Unification of the Archaeological Sites of Athens |url=http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821134233/http://www.yppo.gr/4/e4000.jsp?obj_id=90&lhmma_id=3817 |archive-date=21 August 2016 |access-date=31 December 2009 |website=Hellenic Ministry of Culture |publisher=yppo.gr }}</ref><ref>{{Cite news |last=((CNN & Associated Press)) |date=16 January 1997 |title=Greece uncovers 'holy grail' of Greek archeology |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071206113529/http://www.cnn.com/WORLD/9701/16/greece.lyceum/index.html |archive-date=6 December 2007 }}</ref> ۽ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين ڪيترن فلسفين جي علمي سرگرمين سان وابسته رهيو. ان جا سياسي، فڪري ۽ فني اثر [[هيلينسٽڪ دنيا]] ۽ پوءِ [[قديم روم]] سميت يورپ جي وڏي حصي تائين پکڙيا.<ref>[https://web.archive.org/web/20090129202226/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Encarta Ancient Greece] from the Internet Archive– Retrieved on 28 February 2012. [https://web.archive.org/web/20091028030542/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741501460/Ancient_Greece.html Archived] 31 October 2009.</ref> ان تاريخي اهميت سبب اٿينس کي عام طور '''[[مغربي تهذيب]] جو هندورو''' ۽ '''[[جمهوريت جي تاريخ|جمهوريت جي جنم ڀومي]]''' سڏيو وڃي ٿو.<ref name=britannica>{{Cite web |title=Athens |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106054445/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/40773/Athens |archive-date=6 January 2009 |access-date=31 December 2008 |quote=قديم يوناني اٿينائي، يونان جو تاريخي شهر ۽ گاديءَ جو هنڌ. ڪلاسيڪي تهذيب جا ڪيترائي فڪري ۽ فني خيال هتان پيدا ٿيا، ۽ شهر کي عام طور مغربي تهذيب جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو. }}</ref><ref name=bbc>[https://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml BBC History on Greek Democracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219115917/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/greeks/greekdemocracy_01.shtml |date=19 December 2019 }} – Accessed on 26 January 2007</ref> جديد دور ۾ اٿينس هڪ وڏو بين الاقوامي [[ميٽروپولس]] ۽ يونان جي سياسي، اقتصادي، مالي، صنعتي، سامونڊي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز آهي. [[Globalization and World Cities Research Network|گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ]] جي 2020ع واري درجابنديءَ ۾ ان کي '''Beta (+) عالمي شهر''' قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |archive-date=24 August 2020 |access-date=31 August 2020 |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities }}</ref> شهر [[ڏکڻ اوڀر يورپ]] جي وڏن معاشي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. اٿينس جو بندرگاهه [[پيريئس]] يورپ جي اهم ترين مسافر ۽ ڪنٽينر بندرگاهن مان هڪ آهي. دستياب يوروسٽيٽ انگن موجب اهو يورپ جي مصروف ترين مسافر بندرگاهن ۾ شامل رهيو آهي،<ref name="ESPO">{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Maritime passenger statistics |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |access-date=25 March 2023 |website=Eurostat |publisher=[[Eurostat]] |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325104658/https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Maritime_passenger_statistics&oldid=550549#Messina_remained_the_largest_EU_passenger_port_in_2020 |url-status=live }}</ref> ۽ عالمي ڪنٽينر ٽريفڪ ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref>{{Cite web |title=World Shipping Council- Top 50 Ports |url=https://www.worldshipping.org/top-50-ports |access-date=7 July 2022 |website=World Shipping Council |archive-date=13 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813193707/https://www.worldshipping.org/top-50-ports |url-status=dead }}</ref> [[اٿينس ميٽروپوليٽن علائقو]] انتظامي ميونسپلٽي ۽ مسلسل شهري پکيڙ کان گهڻو اڳتي پکڙيل آهي. 2021ع ۾ ان جي آبادي '''3,638,281''' هئي<ref name=census21/><ref>{{Cite web |title=Μόνιμος Πληθυσμός – ELSTAT |url=https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |access-date=10 June 2023 |website=www.statistics.gr |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105191336/https://www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Athens, Greece Metro Area Population 1950–2023 |url=https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |access-date=2 March 2023 |website=www.macrotrends.net |archive-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921191115/https://www.macrotrends.net/cities/21113/athens/population |url-status=live }}</ref> ۽ ان جي ايراضي {{convert|2,928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي.<ref name=area/> [[File:View of Acropolis from Monastiraki.jpg|thumb|left|[[موناستيراڪي]] کان [[اٿينس جو ايڪروپولس|اٿينس جي ايڪروپولس]] جو نظارو]] [[ڪلاسيڪي يونان|ڪلاسيڪي دور]] جو ورثو اڄ بہ اٿينس جي شهري منظر ۾ نمايان آهي. ان جي قديم آثارن مان سڀ کان مشهور [[پارٿينون]] آهي، جيڪو شروعاتي مغربي ثقافت جي سڀ کان اهم تعميراتي نشانين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. شهر ۾ [[رومي يونان|رومي]]، [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ۽ نسبتاً گهٽ تعداد ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جا يادگار پڻ محفوظ آهن، جڏهن تہ اٿينس جو تاريخي شهري مرڪز هزارين سالن جي مسلسل تاريخ جا مختلف تهذيبي پرت ظاهر ڪري ٿو. اٿينس ۾ [[يونيسڪو]] جا ٻه [[عالمي ورثو ماڳ]] واقع آهن: '''[[اٿينس جو ايڪروپولس]]''' ۽ وچئين دور جي '''[[ڊافني خانقاهه]]'''. شهر ۾ ڪيترائي عالمي شهرت يافته عجائب گهر ۽ ثقافتي ادارا پڻ آهن، جن ۾ [[اٿينس جو قومي آثارقديمه عجائب گهر|قومي آثارقديمه عجائب گهر]]، [[ايڪروپولس عجائب گهر]]، [[سائيڪليڊڪ آرٽ جو عجائب گهر]]، [[بيناڪي عجائب گهر]] ۽ [[بازنطيني ۽ عيسائي عجائب گهر]] شامل آهن. اٿينس 1834ع ۾ جديد يوناني رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. شهر ۾ [[اٿينس جي قومي ۽ ڪپوڊسٽريان يونيورسٽي]]، [[اٿينس اڪيڊمي]] ۽ [[يونان جي قومي لائبريري]] سميت ملڪ جا ڪيترائي اهم علمي ۽ ثقافتي ادارا واقع آهن. اٿينس '''[[1896ع جون اونهاري اولمپڪس|1896ع ۾ پهرين جديد اولمپڪ راندين]]''' جي ميزباني ڪئي. 108 سال پوءِ شهر ٻيهر '''[[2004ع جون اونهاري اولمپڪس|2004ع جي اونهاري اولمپڪس]]''' جي ميزبان بڻيو، جنهن سان اهو اونهاري اولمپڪس جي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا ميزباني ڪندڙ دنيا جي ٿورن شهرن مان هڪ بڻجي ويو.<ref name="oly">{{Cite news |last=((CNN & Sports Illustrated)) |date=5 September 1997 |title=Sentiment a factor as Athens gets 2004 Olympics |publisher=sportsillustrated.cnn.com |url=http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |access-date=28 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519032341/http://sportsillustrated.cnn.com/olympics/news/1997/09/05/athens_update/ |archive-date=19 May 2008 }}</ref> == نالي جي بڻڀياس ۽ نالا == {{Further|مختلف ٻولين ۾ يورپي شهرن جا نالا (A)}} [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ۾ شهر جو نالو {{lang|grc|Ἀθῆναι}} (''اٿينائي''، [[اٽڪ يوناني|ڪلاسيڪي اٽڪ يوناني]] ۾ {{IPA|grc|atʰɛ̂ːnai̯|pron}}) هو، جيڪو جمع جو لفظ آهي. جيتوڻيڪ ان کان اڳ واري يوناني، جهڙوڪ [[هومري يوناني]] ۾، اهو نالو واحد صورت ۾ {{lang|grc|Ἀθήνη}} (''اٿيني'') طور رائج هو.<ref>مثال طور [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 Od.7.80] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418015639/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hom.+Od.+7&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0135 |date=18 April 2021 }}</ref> ممڪن آهي تہ پوءِ ان کي {{lang|grc|Θῆβαι}} (''[[ٿيبس، يونان|ٿيبائي]]'') ۽ {{lang|grc|Μυκῆναι}} (''[[مائسيني|مڪينائي]]'') وانگر جمع جي صورت ڏني وئي هجي. لفظ جي پاڙ غالباً يوناني يا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] اصل جي ناهي،<ref name="Beekes2009">{{Citation |last=Beekes |first=Robert S. P. |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2009 |page=29 |place=Leiden and Boston |publisher=Brill |author-link=Robert Beekes}}</ref> ۽ ممڪن آهي تہ اها اٽيڪا جي [[يوناني کان اڳ وارو زيرطبقو|يوناني کان اڳ واري لساني زيرطبقي]] جو باقيات هجي.<ref name="Beekes2009" /> [[قديم ڪلاسيڪي دور]] ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيندو هو تہ [[ايٿنس]] پنهنجو نالو پنهنجي سرپرست ديوي [[ايٿينا]] ([[اٽڪ يوناني|اٽڪ]] {{lang|grc|Ἀθηνᾶ}}، ''اٿينا''؛ [[آئوني يوناني|آئوني]] {{lang|grc|Ἀθήνη}}، ''اٿيني''؛ ۽ [[ڊورڪ يوناني|ڊورڪ]] {{lang|grc|Ἀθάνα}}، ''اٿانا'') تان ورتو يا ايٿينا پنهنجو نالو شهر تان ورتو.<ref name="Burkert1985">{{Citation |last=Burkert |first=Walter |title=Greek Religion |date=1985 |url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 |page=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/139 139] |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-36281-0 |author-link=Walter Burkert}}</ref> جديد عالم هاڻي عام طور ان ڳالهه تي متفق آهن تہ ديويءَ جو نالو شهر تان ورتل آهي،<ref name="Burkert1985" /> ڇاڪاڻ تہ -''ene'' پڇاڙي هنڌن جي نالن ۾ عام، پر ذاتي نالن ۾ ناياب آهي.<ref name="Burkert1985" /> قديم ايٿنسي [[بنيادي ڏندڪٿا]] موجب، ڏاهپ ۽ جنگ جي ديوي ايٿينا ۽ سمنڊن جي ديوتا [[پوسائيڊن]] وچ ۾ اڃا تائين بي نالي شهر جي سرپرستي حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ٿيو؛<ref name="Kerényi1951">{{Citation |last=Kerényi |first=Karl |title=The Gods of the Greeks |date=1951 |url=https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 |page=[https://archive.org/details/godsofgreeks00kerrich/page/124 124] |place=London, England |publisher=Thames and Hudson |author-link=Károly Kerényi |url-access=registration}}</ref> ٻنهي اتفاق ڪيو تہ جيڪو ايٿنس جي ماڻهن کي بهتر تحفو ڏيندو، اهو سندن سرپرست بڻبو،<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿنس جي بادشاهه [[سيڪروپس پهريون|سيڪروپس]] کي منصف مقرر ڪيو ويو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ببليوٿيڪا (سيوڊو-اپولوڊورس)|سيوڊو-اپولوڊورس]] جي بيان موجب، پوسائيڊن پنهنجي [[پوسائيڊن جو ترشول|ترشول]] سان زمين تي وار ڪيو، جنهن مان کارو پاڻي ڦٽي نڪتو.<ref name="Kerényi1951" /> [[ورجل]] جي نظم ''[[جارجڪس]]'' ۾ ڏنل هن ڏندڪٿا جي هڪ ٻي روايت موجب، پوسائيڊن ان جي بدران ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون گهوڙو ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /> ٻنهي روايتن ۾ ايٿينا ايٿنس جي ماڻهن کي پهريون پاليل [[زيتون|زيتون جو وڻ]] ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008">{{Cite book |last=Garland |first=Robert |title=Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization |date=2008 |publisher=Sterling |isbn=978-1-4549-0908-8 |location=New York}}</ref> سيڪروپس اهو تحفو قبول ڪيو<ref name="Kerényi1951" /> ۽ ايٿينا کي ايٿنس جي سرپرست ديوي قرار ڏنو.<ref name="Kerényi1951" /><ref name="Garland2008" /> سترهين صديءَ کان وٺي نالي جا اٺ مختلف اشتقاق پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي هاڻي عام طور رد ڪيا وڃن ٿا. [[ڪرسچن لوبيڪ]] نالي جي پاڙ طور {{lang|grc|ἄθος}} (''اٿوس'') يا {{lang|grc|ἄνθος}} (''انٿوس'')، جنهن جي معنيٰ ”گل“ آهي، تجويز ڪيو، جنهن موجب ايٿنس کي ”گلندڙ شهر“ قرار ڏنو ويو. [[يوهان ڪرسٽوف ولهيلم لُڊوگ ڊوڊرلين|لُڊوگ فون ڊوڊرلين]] فعل {{lang|grc|θάω}} جي ڌاتو θη- (''ٿائو''، ''ٿي-''، ”چوسڻ“) کي نالي جي پاڙ طور تجويز ڪيو، جنهن جو مقصد ايٿنس جي زرخيز زمين ڏانهن اشارو ڪرڻ هو.<ref>''[[Great Greek Encyclopedia]]'', vol. II, Athens 1927, p. 30.</ref> ايٿنس جي رهواسين کي [[سڪاڊا]] پائيندڙ ({{langx|grc|Τεττιγοφόροι|links=no|engvar=gb}}) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ اهي سونهري سڪاڊائن جون سيون پائيندا هئا. اهو سندن [[آٽوڪٿون (قديم يونان)|آٽوڪٿون]] (ڌرتيءَ مان ڄاول) هجڻ جي علامت هو، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جو ڏندڪٿائي باني [[ايريڪٿيئس]] آٽوڪٿون هو؛ يا وري سندن موسيقار هجڻ جي علامت سمجهيو ويندو هو، ڇاڪاڻ تہ سڪاڊا هڪ ”موسيقار“ جيت آهي.<ref>{{Cite web |title=ToposText |url=https://topostext.org/work/240#tau.377 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005003/https://topostext.org/work/240#tau.377 |archive-date=25 February 2021 |access-date=27 March 2020 |website=topostext.org}}</ref> ڪلاسيڪي ادب ۾ شهر کي ڪڏهن ڪڏهن ”[[بنفشي تاج وارو شهر]]“ پڻ سڏيو ويو، جنهن جو پهريون دستاويزي ذڪر [[پنڊار]] جي ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (''ايوستيفانوئي اٿانائي'') ۾ ملي ٿو، يا وري {{lang|grc|τὸ κλεινὸν ἄστυ}} (''تو ڪلينون آستي''، ”شاندار شهر“) سڏيو ويندو هو. وچئين دور ۾ شهر جو نالو ٻيهر واحد صورت ۾ {{lang|el|Ἀθήνα}} لکيو وڃڻ لڳو. ان جي مختلف نالن ۾ سيٽينس، ساٽين ۽ اسٽينس شامل هئا، جيڪي سڀ حرفِ جر وارن فقرن جي [[غلط لفظي ورهاست]] مان نڪتل صورتون هيون.<ref name="Bourne1887">{{Cite journal |last=Bourne, Edward G. |year=1887 |title=The Derivation of Stamboul |journal=American Journal of Philology |publisher=The Johns Hopkins University Press |volume=8 |issue=1 |pages=78–82 |doi=10.2307/287478 |jstor=287478| issn=0002-9475 }}</ref> ڪاسٽيل جي بادشاهه [[الفونسو ڏهون، ڪاسٽيل|الفونسو ڏهين]] اووڊ ڏانهن اها [[غلط نالي جي بڻڀياس|غلط اشتقاق]] منسوب ڪئي تہ نالي جي معنيٰ ”اهو هنڌ جتي موت ناهي“ آهي، ڇاڪاڻ تہ ايٿنس جا فن ۽ علم ”ڪڏهن بہ نٿا مرن“.<ref>{{Cite book |last=Alfonso X |first= |title=General estoria: antologia |date=1984 |publisher=Plaza & Janes Ed |isbn=978-84-01-90545-2 |editor-last=Villar Rubio |editor-first=Milagros |edition=1st |series=Clásicos Plaza & [y] Janés |location=Barcelona |pages=96, 98 |language=es |trans-title=General History: Anthology}}</ref> [[عثماني ترڪي ٻولي|عثماني ترڪي]] ۾ ان کي {{Script|Arab|آتينا}} ''آتينا'' سڏيو ويندو هو.<ref>''Osmanlı Yer Adları'', Ankara 2017, ''s.v.'' [https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf مڪمل متن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200731234949/https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/genel-mudurluk-yayinlar/osmanli_yer_adlari.pdf |date=31 July 2020 }}</ref> == تاريخ == {{Main|ايٿنس جي تاريخ}} {{For timeline}} {{Historical affiliations | width = 23em | bgcolor = #B0C4DE | fontsize = 80% | align = right |[[ايٿنس جي بادشاهن جي فهرست|ايٿنس جي بادشاهت]] 1556 ق م–1068 ق م |[[ڪلاسيڪي ايٿنس|ايٿنس جي شهري رياست]] 1068 ق م–323 ق م |[[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] 338 ق م–323 ق م |[[ايٿنس جي تاريخ#هيلينسٽڪ دور|هيلينسٽڪ ايٿنس]] 322 ق م–86 ق م |[[رومي جمهوريه]] 86 ق م–27 ق م |[[رومي سلطنت]] 27 ق م–395 ع |[[بازنطيني سلطنت]] 395–1205 |[[ايٿنس جي ڊچي]] 1205–1458 |[[عثماني سلطنت]] 1458–1822 |[[پهرين هيليني جمهوريه]] 1822–1827 |[[عثماني سلطنت]] 1827–1833 |[[يونان]] 1833–هاڻوڪو }} === قديم دور === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|هيلينسٽڪ يونان|رومي يونان}} ايٿنس ۾ انساني موجودگيءَ جو سڀ کان پراڻو ڄاتل ثبوت شِسٽ جي غار مان ملي ٿو، جنهن کي 11هين کان 7هين هزاري ق م جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="ethnos.gr">{{Cite web |date=July 2011 |title=v4.ethnos.gr – Οι πρώτοι… Αθηναίοι |url=http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721080919/http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22784&subid=2&pubid=2530782&tag=8796 |archive-date=21 July 2011 |access-date=26 October 2018 |publisher=Ethnos.gr}}</ref> ايٿنس گهٽ ۾ گهٽ 5,000 سالن کان، يعني لڳ ڀڳ 3000 ق م کان، لڳاتار آباد رهيو آهي.<ref>S. Immerwahr, The Athenian Agora XIII: the Neolithic and Bronze Ages, Princeton 1971</ref><ref name=tung/> 1400&nbsp;ق م تائين هيءَ آبادي [[مائسيني يونان|مائسيني تهذيب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي هئي، ۽ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] هڪ وڏي [[مائسيني]] قلعي جو هنڌ هو، جنهن جا آثار اڄ بہ مخصوص [[سائڪلوپيائي معماري|سائڪلوپيائي]] ڀتين جي حصن مان سڃاڻي سگهجن ٿا.<ref>Iakovides, S. 1962. 'E mykenaïke akropolis ton Athenon'. Athens.</ref> ٻين مائسيني مرڪزن، جهڙوڪ [[مائسيني]] ۽ [[پائلوس]] جي ابتڙ، اها پڪ سان معلوم ناهي تہ ايٿنس لڳ ڀڳ 1200&nbsp;ق م ۾ تباهيءَ جو شڪار ٿيو يا نہ؛ اها تباهي اڪثر [[ڊورين]] حملي سان منسوب ڪئي ويندي آهي. ايٿنس جا رهواسي هميشه اهو دعويٰ ڪندا رهيا تہ اهي خالص [[آئوني ماڻهو|آئوني]] هئا ۽ انهن ۾ ڪو بہ ڊورين عنصر شامل نہ هو. تنهن هوندي بہ [[برونز دور جي زوال|ٻين ڪيترين ئي برونز دور جي آبادين وانگر]] ايٿنس پڻ ان کان پوءِ لڳ ڀڳ 150 سالن تائين معاشي زوال جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite book|title=The Last Mycenaeans and Their Successors; an Archaeological Survey, c. 1200–c. 1000 B.C. |last=Desborough |first=Vincent R. d'A |author-link=Vincent Desborough |publisher=Clarendon Press |year=1964 |location=Oxford |page=113}}</ref> [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] جون قبرون، خاص ڪري [[ڪيراميڪوس]]<ref>{{Cite journal |last=Little |first=Lisa M. |date=1988 |title=A Social Outcast in Early Iron Age Athens |url=https://www.jstor.org/stable/148450 |journal=Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens |volume=67, No. 4 |issue=Oct. – Dec. 1998 |pages=375–404 |jstor=148450 }}</ref> ۽ ٻين هنڌن تي، اڪثر قيمتي تدفيني سامان سان ڀرپور مليون آهن ۽ اهو ظاهر ڪن ٿيون تہ 900&nbsp;ق م کان پوءِ ايٿنس علائقي جي واپار ۽ خوشحاليءَ جي اهم مرڪزن مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Osborne |first=Robin |title=Greece in the making, 1200-479 BC |date=1996 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-03583-5 |series=Routledge history of the ancient world |location=London; New York |pages=78–81}}</ref> === ڪلاسيڪي ايٿنس === {{main|ڪلاسيڪي ايٿنس|ڊيلين ليگ}} ڇهين صدي ق م تائين وڏي پيماني تي سماجي بيچيني [[سولون]] جي سڌارن جو سبب بڻي. انهن سڌارن 508&nbsp;ق م ۾ [[ڪليستينيز]] طرفان جمهوريت متعارف ڪرائڻ لاءِ راهه هموار ڪئي. ان وقت تائين ايٿنس هڪ وڏي ٻيڙيءَ واري طاقت بڻجي چڪو هو ۽ هن [[آئوني بغاوت|آئوني شهرن جي بغاوت]] ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]] حڪمراني خلاف مدد ڪئي. ان کان پوءِ ٿيندڙ [[يوناني-فارسي جنگيون|يوناني-فارسي جنگين]] ۾ ايٿنس، اسپارٽا ۽ پلاٽايا سان گڏ يوناني رياستن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن نيٺ فارسين کي پوئتي ڌڪي ڇڏيو. 490&nbsp;ق م ۾ [[ميراٿون جي جنگ]] ۾ [[ملٽيئڊيز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ۽ 480&nbsp;ق م ۾ نهايت اهم [[سالاميس جي جنگ]] ۾ [[ٿيمسٽوڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ فارسين کي فيصلائتي شڪست ڏني وئي. تنهن هوندي بہ، [[ٿرموپائلي جي جنگ]] ۾ [[اسپارٽا|اسپارٽن]] ۽ ٻين يونانين جي [[ليونائيڊس پهريون|بادشاهه ليونائيڊس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ بهادراڻي پر آخرڪار ناڪام مزاحمت کان پوءِ،<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=John David |url=https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |title=Nothing Less than Victory: Decisive Wars and the Lessons of History |year=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400834303 |access-date=24 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312034708/https://books.google.com/books?id=BHe0KeXyL_AC&pg=PA34 |archive-date=12 March 2020 |url-status=live}}</ref> جڏهن [[بوئوشيا]] ۽ [[اٽيڪا]] ٻئي فارسين جي قبضي ۾ اچي ويا، تہ ايٿنس کي هڪ ئي سال اندر فارسين [[ايٿنس جي هخامنشي تباهي|ٻه ڀيرا فتح ڪري لُٽيو ۽ تباهه ڪيو]]. [[File:Map athenian empire 431 BC-no.svg|thumb|431 ق م ۾ [[پيلوپونيسي جنگ]] کان اڳ ايٿنس جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڊيلين ليگ]]]] ان کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪا [[پنجين صديءَ جو ايٿنس|ايٿني جمهوريت جي سونهري دور]] طور مشهور ٿيا. ان عرصي دوران ايٿنس [[قديم يونان]] جو اڳواڻ شهر بڻجي ويو ۽ ان جون ثقافتي ڪاميابيون [[مغربي ثقافت|مغربي تهذيب]] جي بنيادن مان شمار ٿيون.<ref name=britannica /><ref name= bbc /> هن زماني ۾ ناٽڪ نويس [[ايسڪائلس]]، [[سوفوڪليس]] ۽ [[يورپائڊيز]] ايٿنس ۾ عروج تي پهتا؛ ساڳئي ريت مورخ [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ٿوسائڊيڊيز]]، طبيب [[هيپوڪريٽس]]، ۽ فلسفي [[سقراط]] ۽ [[افلاطون]] پڻ هن دور جون نمايان شخصيتون هيون. [[پيريڪليس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، جنهن فنن کي هٿي ڏني ۽ جمهوريت کي مضبوط ڪيو، ايٿنس هڪ وڏي تعميراتي منصوبي تي ڪم شروع ڪيو، جنهن ۾ ايٿنس جي ايڪروپولس، بشمول [[پارٿينون]]، جي تعمير شامل هئي. ساڳئي وقت [[ڊيلين ليگ]] ذريعي ايٿنس پنهنجي سلطنت پڻ وڌائي. هيءَ ليگ اصل ۾ [[يوناني شهري رياست|يوناني شهري رياستن]] جي اهڙي تنظيم طور ٺاهي وئي هئي، جيڪا [[سيمون]] جي اڳواڻيءَ ۾ فارسين خلاف جنگ جاري رکي، پر جلدي ئي اها ايٿنس جي پنهنجي سامراجي خواهشن جو اوزار بڻجي وئي. ان مان پيدا ٿيل ڇڪتاڻ [[پيلوپونيسي جنگ]] (431–404&nbsp;ق م) جو سبب بڻي، جنهن ۾ ايٿنس کي پنهنجي حريف اسپارٽا هٿان شڪست ملي.<ref>[[Xenophon]], ''[[Hellenica]]'', 2.2.20, 404/3</ref> [[File:The_Parthenon_in_Athens.jpg|thumb|ايٿنس جي [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ٽڪريءَ تي [[پارٿينون]]، جيڪو [[ايٿينا پارٿينوس]] لاءِ وقف هو]] تنهن هوندي بہ، شهر جلد ئي ٻيهر يوناني دنيا ۾ هڪ وڏي طاقت طور اڀريو ۽ اسپارٽن ۽ ٿيبن جي بالادستيءَ واري دور ۾ [[ٻي ايٿني ليگ]] قائم ڪئي. چوٿين صدي ق م جي وچ ڌاري اتر يونان جي [[مقدونيه جي بادشاهت|مقدونيه]] جي بادشاهت يوناني معاملن ۾ غالب ٿيڻ لڳي. 338&nbsp;ق م ۾ [[مقدونيه جو فلپ ٻيون|فلپ ٻئي]] ۽ سندس پٽ [[سڪندر اعظم]] جون فوجون، ايٿنس ۽ [[ٿيبس، يونان#زوال ۽ تباهي|ٿيبس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪجهه يوناني شهري رياستن جي اتحاد کي [[ڪيرونيا جي جنگ (338 ق م)|ڪيرونيا جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني. هن شڪست کان پوءِ ايٿنس، پهرين فلپ ۽ پوءِ سڪندر جي اڳواڻيءَ هيٺ [[ڪورنتھ جي ليگ|هيليني ليگ]] ۾ شامل ٿيو. <Gallery> File:Athenian Agora (3358219222).jpg|[[ايٿنس جو قديم اگورا]]، قديم ايٿنس جو هڪ اهم واپاري مرڪز (''[[اگورا]]'') File:L'Olympieion_(Athènes)_(30776483926).jpg|[[اولمپيائي زيوس جو مندر، ايٿنس|اولمپيائي زيوس جي مندر]] جا کنڊر، جنهن جو تصور [[پيسسٽراٽس]] جي پٽن پيش ڪيو File:The Clock Tower of Andronicus Cyrrhestes (Tower of the Winds) on May 19, 2021.jpg|[[رومي اگورا]] ۾ [[هوائن جو منارو]]، قديم ايٿنس جو ٻيو وڏو واپاري مرڪز File:The Odeon of Herodes Atticus on September 13, 2020.jpg|[[هيروڊس اٽيڪس جو اوڊيون]]، جيڪو [[هيروڊس اٽيڪس]] 161 ع ۾ تعمير ڪرايو </Gallery> === رومي سلطنت === {{Main|رومي حڪمراني هيٺ ايٿنس}} بعد ۾ رومي حڪمرانيءَ هيٺ، ايٿنس کي ان جي وڏي شهرت رکندڙ درسگاهن جي ڪري [[آزاد شهر (ڪلاسيڪي قدامت)|آزاد شهر]] جو درجو ڏنو ويو. ٻي صدي عيسويءَ ۾ رومي شهنشاهه [[هيڊرين]]، جيڪو پاڻ بہ ايٿنس جو شهري هو،<ref>Kouremenos, Anna (2022). "'The City of Hadrian and not of Theseus': A Cultural History of Hadrian's Arch". In A. Kouremenos (ed.) ''The Province of Achaea in the 2nd century CE: The Past Present''. London: Routledge. https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220823212058/https://www.academia.edu/43746490/_2022_The_City_of_Hadrian_and_not_of_Theseus_a_cultural_history_of_Hadrians_Arch |date=23 August 2022 }}</ref> ڪيترين ئي سرڪاري عمارتن جي تعمير جو حڪم ڏنو. [[پولس رسول]] پنهنجي ٻي تبليغي سفر دوران ايٿنس آيو. 267 ع ۾ هڪ جرمنڪ قبيلي [[267ع ۾ ايٿنس جي لُٽمار|ايٿنس کي لُٽيو]]. چوٿين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي حڪومت [[قسطنطنيه]] مان هلڻ لڳي، ۽ سامراجي شهر جي تعمير ۽ توسيع دوران شهنشاهن ايٿنس جا ڪيترائي فن پارا اتي سينگار لاءِ منتقل ڪرايا. سلطنت [[عيسائيت|عيسائي]] بڻجي وئي ۽ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو، جڏهن تہ [[وچئين دور جي يوناني ٻولي|يوناني]] جو استعمال غالب بڻجي ويو؛ [[رومي سامراجي دور (زمانيات)|رومي سامراجي دور]] ۾ ٻنهي ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. رومي دور جي پوئين حصي ۾ ايٿنس شهنشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جيڪا 13هين صديءَ تائين جاري رهي، ۽ شهر جا رهواسي پاڻ کي رومي سلطنت جا شهري (''[[رومائيوئي]]'') سمجهندا هئا. سلطنت جي بت پرستيءَ کان عيسائيت ڏانهن تبديليءَ ايٿنس تي گهرو اثر وڌو ۽ شهر جي مذهبي اهميت گهٽجي وئي.<ref name=tung/> پارٿينون، ايريڪٿيئون ۽ هيفيسٽيئون (ٿيسيون) جهڙن قديم يادگارن کي گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيو ويو. جيئن جيئن سلطنت بت پرستيءَ جي وڌيڪ مخالف ٿيندي وئي، ايٿنس هڪ صوبائي شهر بڻجي ويو ۽ ان جي قسمت ۾ لاها چاڙها ايندا رهيا. شهر تعليم، خاص ڪري [[نوافلاطونيت]]، جو اهم مرڪز رهيو. هتي جي نامور شاگردن ۾ [[گريگوري آف نازيانزس]]، [[باسل آف ڪيسيريا]] ۽ رومي شهنشاهه [[جوليئن (شهنشاهه)|جوليئن]] ({{Reign|355|363}}) شامل هئا؛ ان ڪري ايٿنس بت پرستيءَ جو پڻ اهم مرڪز رهيو. پنجين صديءَ جي شروعات کان اڳ آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ عيسائي شين جا ثبوت ظاهر نٿا ٿين.<ref name="ODB">{{cite encyclopedia|last1=Gregory|first1=Timothy E.|last2=Ševčenko|first2=Nancy Patterson|title=Athens|pages=221–223|editor-last=Kazhdan|editor-first=Alexander|editor-link=Alexander Kazhdan|year=1991|encyclopedia=[[The Oxford Dictionary of Byzantium]]|location=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> تنهن هوندي بہ 267ع ۾ [[هيرول]] ۽ 396ع ۾ سندن بادشاهه [[الارڪ پهريون]] ({{Reign|395|410}}) جي اڳواڻيءَ هيٺ [[وزيگوٿ]] هٿان شهر جي لُٽمار، ايٿنس جي شهري بناوٽ ۽ خوشحاليءَ کي وڏو ڌڪ ڏنو. ان کان پوءِ ايٿنس هڪ ننڍڙي قلعي بند علائقي تائين محدود ٿي ويو، جيڪو قديم شهر جي رڳو هڪ حصي تي مشتمل هو.<ref name="ODB" /> شهنشاهه [[جسٽينيئن پهريون]] ({{Reign|527|565}}) 529ع ۾ بت پرست استادن طرفان فلسفي جي تعليم تي پابندي لڳائي،<ref>Alan Cameron, "The Last Days of the Academy at Athens," in A. Cameron, Wandering Poets and Other Essays on Late Greek Literature and Philosophy, 2016, (Oxford University Press: Oxford), pp. 205–246</ref> جنهن جي شهر تي اثر بابت عالمن ۾ گهڻو بحث ٿيو آهي،<ref name="ODB" /> پر عام طور هن واقعي کي ايٿنس جي قديم تاريخ جي پڄاڻيءَ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. === بازنطيني ايٿنس === {{main|بازنطيني سلطنت|بازنطيني يونان}} [[File:At_the_Byzantine_Monastery_of_Daphni_on_October_31,_2019.jpg|thumb|مرڪزي ايٿنس جي اتر-اولهه ۾ 11هين صديءَ جي [[بازنطيني]] [[ڊافني خانقاهه]]، جيڪا [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] طور درج ٿيل آهي.]] 582ع ۾ [[سلاو ماڻهو|سلاون]] ايٿنس کي لُٽيو، پر ان کان پوءِ شهر سامراجي قبضي ۾ رهيو؛ ان جو هڪ نمايان ثبوت شهنشاهه [[ڪانسٽنس ٻيون]] ({{Reign|641|668}}) جو 662/3ع ۾ شهر جو دورو ۽ ان جو [[ٿيما آف هيلاس|هيلاس جي ٿيما]] ۾ شامل ٿيڻ آهي.<ref name="ODB"/> اٺين ۽ نائين صدين ۾ شهر کي [[ساراسن]] حملن جو خطرو رهيو. 896ع ۾ ايٿنس تي حملو ٿيو ۽ ممڪن آهي تہ ڪجهه عرصي لاءِ ان تي قبضو پڻ ڪيو ويو هجي. هن واقعي جا ڪجهه آثار قديمه جا نشان ۽ ان وقت جي عمارتن ۾ عربي آرائش جا عنصر مليا آهن.<ref name="EI2">{{cite encyclopedia | article = Atīna | first = Franz | last = Babinger | author-link = Franz Babinger | encyclopedia = The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B | publisher = Brill | location = Leiden and New York | year = 1986 | isbn = 90-04-08114-3 | pages = 738–739 | url = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | title = Archived copy | access-date = 11 July 2023 | archive-date = 31 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180731094207/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/atina-SIM_0849 | url-status = live }}</ref> ان وقت شهر ۾ هڪ [[مسجد]] جي موجودگيءَ جا ثبوت پڻ ملن ٿا.<ref name="ODB" /> [[بازنطيني شبيهه شڪني]] بابت وڏي تڪرار ۾ ايٿنس کي عام طور [[شبيهه نواز]] موقف جو حامي سمجهيو وڃي ٿو، خاص ڪري ايٿنس سان تعلق رکندڙ شهنشاهه زال [[ايٿنس جي آئرين]] جي ڪردار سبب، جنهن 787ع ۾ [[نائيڪيا جي ٻي ڪائونسل]] ۾ شبيهه شڪنيءَ جي پهرئين دور جي خاتمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ODB" /> ڪجهه سالن کان پوءِ ايٿنس سان تعلق رکندڙ هڪ ٻي عورت، [[ايٿنس جي ٿيوفانو|ٿيوفانو]]، [[اسٽاوراڪيوس]] (حڪومت 811–812ع) جي زال طور شهنشاهه زال بڻي.<ref name="ODB" /> 1071ع ۾ [[منزيڪرٽ جي جنگ]] کان پوءِ ترڪن جي سلطنت تي حملي ۽ ان کان پوءِ ٿيندڙ گهرو جنگين جا اثر گهڻي ڀاڱي هن علائقي کان پري رهيا، ۽ ايٿنس پنهنجي صوبائي حيثيت سان گهڻي نقصان کانسواءِ قائم رهيو. جڏهن ٽن [[ڪومنيني خاندان|ڪومنيني]] شهنشاهن [[اليڪسيوس پهريون ڪومنوس|اليڪسيوس]]، [[جان ٻيون ڪومنوس|جان]] ۽ [[مينوئل پهريون ڪومنوس|مينوئل]] جي مضبوط قيادت هيٺ بازنطيني سلطنت ٻيهر سگهاري ٿي، تہ اٽيڪا ۽ يونان جا ٻيا حصا پڻ خوشحال ٿيا. آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا تہ وچئين دور جي شهر 11هين صديءَ کان وٺي 12هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين تيز ۽ لڳاتار واڌ جو دور ڏٺو. [[File:Acropolis_Frankish_tower.jpg|thumb|1874ع ۾ [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايٿنس جي ايڪروپولس]] جو [[فرينڪش منارو (ايٿنس جو ايڪروپولس)|فرينڪش منارو]]، جنهن کي ايندڙ سال ڊاهي ڇڏيو ويو؛ ساڻس گڏ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] جا کنڊر ۽ ايٿنس جي ميدان کان اولهه طرف [[ايگيليئو جبل]] جو نظارو]] [[ايٿنس جو قديم اگورا|اگورا]] (بازار)، جيڪو قديم دور جي پڇاڙيءَ کان ويران پيو هو، ان تي ٻيهر اڏاوت شروع ٿي ۽ جلد شهر صابڻن ۽ رنگن جي پيداوار جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر جي واڌ [[وينس]] جي واپارين ۽ ٻين ڪيترن واپارين کي، جيڪي ايجيئن سمنڊ جي بندرگاهن تي اچ وڃ ڪندا هئا، ايٿنس ڏانهن متوجه ڪيو. واپار ۾ اها دلچسپي شهر جي معاشي خوشحاليءَ کي وڌيڪ وڌائڻ جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web|url=https://byzantine-world.com/city/byzantine-athens-a-provincial-city-in-the-shadow-of-its-glorious-past/|title=Byzantine Athens: A provincial city in the shadow of its glorious past|date=January 8, 2025}}</ref> 11هين ۽ 12هين صديون ايٿنس ۾ [[بازنطيني فن]] جو سونهري دور هيون. ايٿنس ۽ ان جي ڀرپاسي جا لڳ ڀڳ سڀ اهم وچ-بازنطيني گرجا گهر انهن ٻن صدين دوران تعمير ڪيا ويا، جيڪو مجموعي طور شهر جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿو.{{Citation needed|date=May 2026}} تنهن هوندي بہ، وچئين دور جي اها خوشحالي گهڻي دير قائم نہ رهي. === ايٿنس جي ڊچي === {{Further|ايٿنس جي ڊچي}} 1204ع ۾ [[چوٿين صليبي جنگ]] دوران ايٿنس فتح ڪيو ويو، ۽ شهر کي [[رومن ڪيٿولڪيت|لاطيني حڪمرانن]] کان واپس حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي [[عثماني ترڪ|عثماني ترڪن]] پنهنجي قبضي ۾ آڻي ڇڏيو. 19هين صديءَ تائين شهر ٻيهر يوناني حڪومت هيٺ نہ آيو. 1204ع کان 1458ع تائين، [[صليبي جنگيون|صليبي جنگين]] کان پوءِ ايٿنس تي ٽن ڌار ڌار دورن ۾ لاطيني حڪمرانن حڪومت ڪئي. ”لاطيني“ يا ”[[فرينڪ (صليبي)|فرينڪ]]“ اولهه يورپ جا ماڻهو ۽ [[لاطيني ڪليسيا]] جا پيروڪار هئا، جيڪي صليبي جنگين دوران [[اوڀر ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقي ۾ آيا. بازنطيني يونان جي باقي حصن سان گڏ، ايٿنس جاگيردارانه [[جاگير|جاگيرن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيو، جيڪي [[پهرين صليبي جنگ]] کان پوءِ [[شام (علائقو)|شام]] ۽ [[قبرص جي بادشاهت|قبرص]] ۾ قائم ٿيل [[صليبي رياستون|صليبي رياستن]] جهڙيون هيون. هي دور ''[[فرينڪوڪريٽيا]]'' جي نالي سان مشهور آهي. === عثماني دور جو ايٿنس === {{Main|عثماني يونان}} [[File:Peytier - Mosque in the Parthenon.jpg|thumb|تباهه ٿيل [[پارٿينون]] اندر ٻي [[پارٿينون مسجد]]، جنهن کي [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|1687ع ۾ وينيسي بمباري]] تباهه ڪيو؛ 1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[پيئر پيٽيئر]] جي ٺاهيل تصوير]] [[File:Monastiraki Square in Athens (30996716898).jpg|thumb|[[تزستاراکس مسجد]]، [[عثماني سلطنت|عثماني]] دور جي هڪ مسجد، جيڪا 1759ع ۾ [[موناستيراڪي]] چوڪ ۾ تعمير ڪئي وئي]] ايٿنس تي پهريون [[عثماني سلطنت|عثماني]] حملو 1397ع ۾ ٿيو، جنهن دوران شهر تي مختصر عرصي لاءِ قبضو ڪيو ويو. هن حملي جي اڳواڻي عثماني جنرلن [[يعقوب پاشا]] ۽ تيمورتاش ڪئي. 1458ع ۾ سلطان [[محمد ٻيون]] جي ذاتي اڳواڻيءَ هيٺ عثمانين ايٿنس تي قبضو ڪيو. جڏهن عثماني سلطان شهر ۾ داخل ٿيو تہ هو ان جي قديم يادگارن جي حسن کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هڪ ''[[فرمان]]'' (شاهي حڪم) جاري ڪيائين، جنهن تحت انهن يادگارن جي ڦرلٽ يا تباهيءَ کي موت جي سزا هيٺ منع ڪيو ويو. [[پارٿينون]] کي شهر جي [[پارٿينون مسجد|مکيه مسجد]] ۾ تبديل ڪيو ويو. عثماني حڪمرانيءَ هيٺ ايٿنس پنهنجي اڳوڻي اهميت وڃائي ويٺو ۽ ان جي آباديءَ ۾ شديد گهٽتائي آئي، جنهن سبب اهو [[فرانز بابنگر]] جي لفظن ۾ هڪ ”ننڍڙو ڳوٺاڻو شهر“ بڻجي ويو. 17هين صديءَ جي شروعات کان ايٿنس [[ڪزلر آغا]]، يعني [[شاهي حرم|سلطان جي حرم]] جي مکيه ڪاري خصي، جي انتظامي اختيار هيٺ اچي ويو. مقامي حاڪمن جي بدانتظاميءَ بابت شڪايتن کان پوءِ سلطان [[احمد پهريون]] ({{reign|1603|1617}}) شروعات ۾ شهر باسيليڪا نالي پنهنجي هڪ پسنديده ڪنيز کي عطا ڪيو هو، جيڪا پاڻ ايٿنس سان تعلق رکندي هئي. سندس وفات کان پوءِ ايٿنس ڪزلر آغا جي انتظام هيٺ اچي ويو.<ref>{{cite book |last = Augustinos |first = Olga |chapter = Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's ''Histoire d'une Grecque moderne'' |page=24 |editor1-last = Buturović |editor1-first = Amila |editor2-last = Schick |editor2-first = İrvin Cemil |title = Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History |year = 2007 |publisher = I.B. Tauris |location = London and New York |isbn = 978-1-84511-505-0 |chapter-url = https://books.google.com/books?id=xEHnuObu1D4C&pg=PA24}}</ref> ترڪن [[پارٿينون]] ۽ [[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] ۾ بارود ۽ ڌماڪيدار مادو ذخيرو ڪرڻ شروع ڪيو. 1640ع ۾ وڄ ڪرڻ سبب پروپائليا جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |title=and (Dontas, The Acropolis and its Museum, 16) |publisher=Ancient-greece.org |date=21 April 2007 |access-date=22 March 2009 |archive-date=9 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509170149/http://www.ancient-greece.org/history/acropolis-ottoman.html |url-status=live }}</ref> 1687ع ۾ [[مورين جنگ]] دوران [[فرانچيسڪو موروسيني]] جي اڳواڻيءَ هيٺ وينيسي فوجن [[ايڪروپولس جو گهيرو (1687)|ايڪروپولس جو گهيرو]] ڪيو. عثمانين پارٿينون کي دفاعي طور مضبوط ڪرڻ لاءِ [[ايٿينا نائڪي جو مندر]] ڊاهي ڇڏيو. ايڪروپولس تي بمباري دوران فائر ڪيل هڪ گولي پارٿينون اندر موجود بارود جي ذخيري سان لڳي، جنهن سبب 26 سيپٽمبر تي وڏو ڌماڪو ٿيو ۽ عمارت کي شديد نقصان پهتو؛ ان واقعي کان پوءِ پارٿينون وڏي حد تائين اها ئي شڪل اختيار ڪئي جيڪا اڄ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ايٿنس تي وينيسي قبضو ڇهن مهينن تائين جاري رهيو، ۽ هن عرصي دوران وينيسين ۽ عثمانين ٻنهي پارٿينون جي ڦرلٽ ۾ حصو ورتو. ان جي اولهندي پيڊيمنٽ مان هڪ حصو پڻ هٽايو ويو، جنهن سان عمارت کي وڌيڪ نقصان پهتو. وينيسي قبضي دوران شهر جون ٻه مسجدون ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ گرجا گهرن ۾ تبديل ڪيون ويون، پر 9 اپريل 1688ع تي وينيسي ايٿنس خالي ڪري ويا ۽ شهر ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو. === جديد تاريخ === ==== 1821ع جو يوناني انقلاب ==== {{Main|يونان جي آزاديءَ جي جنگ}} [[File:Peter von Hess - The Entry of King Othon of Greece in Athens - WGA11387.jpg|thumb|[[پيٽر فون هيس]] جي 1839ع واري مصوري ''[[يونان جي بادشاهه اوٽو جي ايٿنس ۾ آمد]]'']] 1822ع ۾ يوناني باغين [[ايڪروپولس جو گهيرو (1821–1822)|شهر تي قبضو ڪيو]]، پر 1826ع ۾ اهو ٻيهر عثمانين جي قبضي ۾ اچي ويو، جڏهن تہ [[ايڪروپولس جو گهيرو (1826–1827)|ايڪروپولس جون 1827ع تائين مزاحمت ڪندو رهيو]]. ان دوران قديم يادگارن کي هڪ ڀيرو ٻيهر سخت نقصان پهتو. عثماني فوجون مارچ 1833ع تائين شهر تي قابض رهيون، جنهن کان پوءِ اهي واپس هليون ويون. ==== جديد يونان جي گاديءَ جو هنڌ ==== {{Main|يونان جي بادشاهت}} [[يونان جي آزاديءَ جي جنگ]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] جي قيام کان پوءِ، 1834ع ۾ ايٿنس کي [[نافپليو]] جي جاءِ تي نئين آزاد يوناني رياست جي ٻي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو، جنهن جو بنيادي سبب شهر جي تاريخي ۽ جذباتي اهميت هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vb2xAAAAIAAJ&q=otto+move+capital+athens |title=Planning and Urban Growth in Southern Europe |last=Wynn |first=Martin |year=1984 |publisher=Mansell |isbn=978-0720116083 |page=6 |language=en}}</ref> ان وقت، آزاديءَ جي جنگ دوران وڏي پيماني تي تباهيءَ کان پوءِ، ايٿنس جي آبادي گهٽجي لڳ ڀڳ 4,000 رهواسين تائين رهجي وئي هئي، جيڪا ان جي اڳوڻي آباديءَ جي اڌ کان بہ گهٽ هئي. شهر ايڪروپولس جي پيرن وٽ پکڙيل گهرن جي هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت اختيار ڪري چڪو هو. يونان جي پهرئين بادشاهه، باويريا جي [[يونان جو اوٽو|بادشاهه اوٽو]]، معمارن [[اسٽاماتيوس ڪليانٿيس]] ۽ [[ايڊورڊ شائوبرٽ]] کي هڪ اهڙو جديد شهري منصوبو تيار ڪرڻ جو ڪم ڏنو، جيڪو نئين رياست جي گاديءَ لاءِ موزون هجي. پهريون جديد شهري منصوبو هڪ ٽڪنڊي تي ٻڌل هو، جنهن جون حدون ايڪروپولس، [[ڪيراميڪوس]] جو قديم قبرستان ۽ باويري بادشاهه جو نئون محل، جيڪو هاڻي [[يوناني پارليامينٽ]] جي عمارت آهي، ٺاهيندا هئا. ان ترتيب جو مقصد جديد ۽ قديم ايٿنس وچ ۾ تاريخي تسلسل کي اجاگر ڪرڻ هو. [[نيوڪلاسيڪيت]] ان دور جو بين الاقوامي اڏاوتي انداز هو، ۽ باويري، فرانسيسي ۽ يوناني معمارن، جهڙوڪ هينسن، ڪلينزي، بولانجي ۽ ڪافتانتزوگلو، نئين گاديءَ جون پهريون اهم سرڪاري عمارتون انهيءَ انداز ۾ جوڙيون. 1896ع ۾ ايٿنس پهرين جديد [[اولمپڪ رانديون|اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[يوناني پناهگير|يوناني پناهگيرن]] جو وڏو انگ، جيڪي [[يوناني-ترڪ جنگ (1919–1922)|يوناني-ترڪ جنگ]] ۽ [[يونان ۽ ترڪي وچ ۾ آباديءَ جي ڏي وٺ]] کان پوءِ [[اناطوليا|ايشيا مائنر]] مان بي دخل ڪيا ويا هئا، ايٿنس اچي آباد ٿيو، جنهن سان شهر جي آباديءَ ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. ==== ٻي عالمي جنگ دوران ايٿنس ==== {{Main|يوناني مزاحمت|1 مئي 1944ع ڪيسارياني ڦاهيون}} [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ايٿنس تي [[محوري طاقتن جو يونان تي قبضو|محوري طاقتن]]، خاص طور جرمن فوجن، قبضو ڪيو. جنگ جي پوئين سالن دوران شهر کي شديد ڏکيائين ۽ کوٽ جو منهن ڏسڻو پيو. قبضي واري دور ۾ [[يونان جو وڏو ڏڪار|وڏي ڏڪار]] شهر کي سخت متاثر ڪيو. قبضي خلاف وڙهڻ لاءِ ايٿنس اندر ڪيتريون مزاحمتي تنظيمون سرگرم هيون، جن مان [[اي اي ايم (يونان)|اي اي ايم]] [[يوناني مزاحمت]] جي مکيه تحريڪ هئي. ==== ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ايٿنس ==== {{Main|يونان جي بادشاهت|يونان جي جمهوريه}} {{Expand section|with=ٻي عالمي جنگ کان پوءِ واري واڌ بابت وڌيڪ تفصيل.|date=November 2025}} [[File:Olympic flame at opening ceremony.jpg|thumb|[[2004ع اونهاري اولمپڪ راندين جي افتتاحي تقريب|افتتاحي تقريب]] دوران [[اولمپڪ مشعل]]]] [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] کان يونان جي آزاديءَ کان پوءِ [[ڊيڪيموريانا]] دوران شهر سخت ويڙهه جو مرڪز بڻجي ويو، جنهن ۾ [[يونان جي ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ]] قوتن ۽ برطانيا جي حمايت يافته سرڪاري فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي. [[يوناني گهرو جنگ]] جي خاتمي کان پوءِ 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ ايٿنس جي آبادي تيزيءَ سان وڌي. 1980ع واري ڏهاڪي تائين اهو واضح ٿي ويو تہ ڪارخانن ۽ مسلسل وڌندڙ موٽر گاڏين مان پيدا ٿيندڙ ڌنڌ ۽ آلودگي، گڏوگڏ آباديءَ جي گنجان ٿيڻ سبب کليل جڳهن جي کوٽ، شهر جي اهم مسئلن مان بڻجي چڪا هئا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ شهري اختيارين طرفان آلودگي گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن، گڏوگڏ شهر جي بنيادي ڍانچي ۾ وڏي سڌاري، جنهن ۾ [[اٽيڪي اوڊوس]] موٽر وي، [[ايٿنس ميٽرو]] جي توسيع ۽ نئين [[ايٿنس بين الاقوامي هوائي اڏي]] جي تعمير شامل هئي، آلودگيءَ ۾ نمايان گهٽتائي آندي ۽ ايٿنس کي وڌيڪ فعال ۽ منظم شهر بڻائي ڇڏيو. ايٿنس [[2004ع جون اونهاري اولمپڪ رانديون|2004ع جي اونهاري اولمپڪ راندين]] جي ميزباني ڪئي. 2020ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ وڌيڪ شهري بهتريون شروع ٿيون، جن ۾ [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ|هيلينيڪون پارڪ]] جي ترقي ۽ فاليرو ڊيلٽا جي نئين سر ترقي شامل آهي، جيڪي اڳ ۾ موجود [[اسٽاوروس نيارڪوس فائونڊيشن ثقافتي مرڪز|اسٽاوروس نيارڪوس مرڪز]] سان گڏ سامونڊي شهري علائقي جي تبديليءَ جو حصو آهن. هيلينيڪون پارڪ منصوبي ۾ [[هارڊ راڪ هوٽل اينڊ ڪيسينو ايٿنس]]، جيڪو [[براعظمي يورپ]] جو پهريون [[مربوط تفريحي مرڪز]] هوندو، ۽ [[رويئرا ٽاور]] پڻ شامل هوندا. == جاگرافي== [[File:Athens,_Greece_ESA24382014.jpeg|thumb|خلاءَ مان ڏسڻ ۾ ايندڙ اٽيڪا طاس اندر ايٿنس جو شهري علائقو]] ايٿنس اٽيڪا جي مرڪزي ميداني علائقي ۾ پکڙيل آهي، جنهن کي اڪثر '''ايٿنس طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> يا '''اٽيڪا طاس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Λεκανοπέδιο Αθηνών/Αττικής|translit=Lekanopédio Athinón/Attikís|engvar=gb}}) سڏيو ويندو آهي. هن طاس کي چار وڏا جبل گهيري بيٺا آهن: اولهه ۾ [[ايگيليئو جبل]]، اتر ۾ [[پارنيٿا جبل]]، اتر-اوڀر ۾ [[پينٽيليڪس جبل]] ۽ اوڀر ۾ [[هيميٽس جبل]].<ref name="Focus on Athens">{{Cite web |title=Focus on Athens |url=http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722204815/http://www.urbanheatisland.info/images/newsletter/UHI_newsletter_Issue_1.pdf |archive-date=22 July 2013 |access-date=18 March 2011 |website=UHI Quarterly Newsletter, Issue 1, May 2009|page= 2 |publisher=urbanheatisland.info}}</ref> ايگيليئو جبل کان اڳتي [[ٿرياسيئن ميدان]] واقع آهي، جيڪو مرڪزي ميدان جي اولهندي واڌ طور ڏٺو وڃي ٿو. [[سارونڪ نار]] ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. پارنيٿا انهن چئن جبلن مان سڀ کان اوچو آهي ({{convert|1413|m|ft|0|abbr=off|disp=or}})،<ref>{{Cite web |title=Welcome!!! |url=http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128002355/http://www.parnitha-np.gr/welcome.htm |archive-date=28 January 2019 |access-date=10 June 2009 |publisher=Parnitha-np.gr}}</ref> ۽ ان کي [[قومي پارڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. ايٿنس جو شهري علائقو اتر ۾ [[اگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|اگيوس اسٽيفانوس]] کان ڏکڻ ۾ [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|50|km}} پکڙيل آهي. شهر خط استوا کان 38 درجا اتر، اترئين معتدل علائقي ۾ واقع آهي. ايٿنس ڪيترين ئي ٽڪرين جي چوڌاري اڏيل آهي. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]] شهر جي سڀ کان اوچين ٽڪرين مان هڪ آهي، جتان سڄي اٽيڪا طاس جو نظارو ڏسي سگهجي ٿو. ايٿنس جي موسميات کي دنيا جي سڀ کان پيچيده شهري موسمي نظامن مان هڪ سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي جبلن سبب [[گرمي پد جي ابتڙ ترتيب|گرمي پد جي ابتڙ ترتيب]] جو رجحان پيدا ٿيندو آهي. اهو رجحان، يوناني حڪومت کي صنعتي آلودگي تي ضابطو آڻڻ ۾ پيش ايندڙ ڏکيائين سان گڏ، شهر جي هوا جي آلودگيءَ جي مسئلن جو هڪ اهم سبب رهيو آهي.<ref name=tung/> اهو مسئلو رڳو ايٿنس تائين محدود ناهي؛ مثال طور لاس اينجلس ۽ [[ميڪسيڪو سٽي]] پڻ ساڳين فضائي ابتڙ ترتيب وارن مسئلن کي منهن ڏين ٿا.<ref name="tung">{{Cite book |last=Tung |first=Anthony |title=Preserving the World's Great Cities: The Destruction and Renewal of the Historic Metropolis |publisher=Three Rivers Press |year=2001 |isbn=0-609-80815-X |location=New York |page=[https://archive.org/details/preservingworlds00anth/page/266 266] |chapter=The City the Gods Besieged |chapter-url=https://archive.org/details/preservingworlds00anth |chapter-url-access=registration}}</ref> [[ڪيفيسس (ايٿنس ميدان)|ڪيفيسس]] درياهه، [[ايليسوس]] ۽ [[ايريڊانوس (ايٿنس)|ايريڊانوس]] ندي ايٿنس جا تاريخي آبي وهڪرا آهن. === ماحوليات === [[File:Smog Athens.jpg|thumb|ايٿنس ۾ [[ڌنڌ ۽ دونهون|اسموگ]]]] 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين ايٿنس ۾ آلودگي ايتري تباهه ڪندڙ سطح تي پهچي وئي هئي جو ان وقت جي يوناني [[ثقافت وارو وزير (يونان)|ثقافت واري وزير]] ڪانسٽنٽائن ٽرائپانيس موجب، ”... [[ايريڪٿيئون]] جي پنجن ڪيريئاٽڊ مجسمن تي ڪيل نقش نگاري سخت خراب ٿي چڪي هئي، جڏهن تہ پارٿينون جي اولهندي پاسي واري گهوڙي سوار جو چهرو لڳ ڀڳ مڪمل طور مٽجي ويو هو.“<ref>{{Cite magazine |date=31 January 1977 |title=Acropolis: Threat of Destruction |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095951/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,918645,00.html |archive-date=30 September 2007 |access-date=3 April 2007}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران شهري اختيارين طرفان کنيل قدمن جي نتيجي ۾ هوا جي معيار ۾ سڌارو آيو، ۽ اسموگ، جنهن کي ايٿنس جا ماڻهو ''نيڦوس'' سڏيندا هئا، جو ظاهر ٿيڻ گهٽ عام ٿي ويو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ يوناني اختيارين جي قدمن اٽيڪا طاس مٿان هوا جي معيار ۾ سڌارو آندو. تنهن هوندي بہ، هوا جي آلودگي اڃا تائين ايٿنس لاءِ مسئلو آهي، خاص ڪري سخت گرمين جي ڏينهن ۾. جون 2007ع جي پڇاڙيءَ ۾،<ref name="outraged">{{Cite news |last=Kitsantonis |first=Niki |date=16 July 2007 |title=As forest fires burn, suffocated Athens is outraged |work=International Herald Tribune |url=http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |access-date=3 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918215853/http://www.iht.com/articles/2007/07/16/news/greece.php |archive-date=18 September 2007}}</ref> اٽيڪا علائقي ۾ [[2007ع يوناني ٻيلن جون باهيون|جهنگلي باهه جا ڪيترائي واقعا]] پيش آيا،<ref name=outraged/> جن مان هڪ باهه [[پارنيٿا|پارنيٿا جبل]] تي واقع هڪ وڏي ٻيلن واري قومي پارڪ جي اهم حصي کي ساڙي ڇڏيو.<ref name="ypexode">{{Cite press release |date=18 July 2007 |publisher=Hellenic Ministry for the Environment, Physical Planning, & Public Works |url=http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |quote=پارنيٿا قومي ٻيلن جي مرڪزي محفوظ علائقي مان ڪُل 15,723 ايراضي سڙي وئي (مجموعي ايراضي 38,000) |language=el |access-date=15 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216035359/http://www.minenv.gr/download/2007-07-18.sinenteksi.typoy.Parnitha.doc |archive-date=16 February 2008 |script-title=el:Συνέντευξη Τύπου Γ. Σουφλιά για την Πάρνηθα |format=.doc}}</ref> هن پارڪ کي سڄو سال ايٿنس ۾ بهتر هوا جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي.<ref name=outraged/> پارڪ کي ٿيل نقصان سبب شهر جي هوا جي معيار ۾ ٿيندڙ بهتري رڪجڻ بابت خدشا پيدا ٿيا.<ref name=outraged/> گذريل ڏهاڪي دوران ڪچري جي انتظام لاءِ کنيل وڏن قدمن، خاص ڪري پسيتاليا جي ننڍڙي ٻيٽ تي تعمير ڪيل پلانٽ، [[پاڻيءَ جو معيار|پاڻيءَ جي معيار]] ۾ نمايان بهتري آندي آهي. ان جي نتيجي ۾ سارونڪ نار جا ساحلي پاڻي ٻيهر وهنجڻ لاءِ قابل رسائي بڻجي ويا آهن. ==== پارڪ ==== [[File:Pedion_Areos08_25_05_623000.jpeg|thumb|[[پيڊيئون تو اريوس]] پارڪ]] [[File:20140410 60 Athens National Gardens (13824726745).jpg|alt=|thumb|[[ايٿنس جو قومي باغ|قومي باغ]] جو داخلي رستو، جنهن جي تعمير [[اولڊنبرگ جي اماليا|راڻي اماليا]] 1838ع ۾ ڪرائي ۽ جيڪو 1840ع ۾ مڪمل ٿيو]] [[پارنيٿا]] قومي پارڪ ۾ نشان لڳل پيچرا، کاهيون، چشما، تيز وهڪرا ۽ غارون محفوظ علائقي ۾ پکڙيل آهن. شهر جا رهواسي چئني جبلن ۾ جابلو پنڌ ۽ جبلن تي سائيڪل هلائڻ کي مشهور کليل فضائي سرگرمين طور اختيار ڪن ٿا. [[ايٿنس جو قومي باغ]] 1840ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ يوناني گاديءَ جي مرڪز ۾ 15.5 هيڪٽرن تي پکڙيل هڪ سائو پناهگاهه آهي. اهو پارليامينٽ ۽ [[زاپيئون]] جي عمارتن وچ ۾ واقع آهي؛ زاپيئون وٽ پنهنجو ست هيڪٽرن جو باغ پڻ آهي. شهر جي مرڪزي حصن کي ''ايٿنس جي آثار قديمه وارن ماڳن جي يڪجائي'' نالي جامع منصوبي تحت ٻيهر ترقي ڏني وئي آهي، جنهن لاءِ منصوبي کي اڳتي وڌائڻ جي مقصد سان يورپي يونين کان پڻ مالي مدد حاصل ڪئي وئي.<ref name=EUfund/><ref>{{Cite web |title=Eaxa :: Ενοποιηση Αρχαιολογικων Χωρων Αθηνασ Α.Ε |url=http://www.astynet.gr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228090100/http://www.astynet.gr/ |archive-date=28 February 2009 |access-date=21 March 2009 |publisher=Astynet.gr}}</ref> نمايان [[ڊيئونيسيو اريوپاگيتو گهٽي]] کي پيدل هلندڙن لاءِ مخصوص ڪيو ويو آهي، جنهن سان هڪ خوبصورت سياحتي رستو ٺهيو آهي. هي رستو واسيليسس اولگاس ايونيو وٽ [[اولمپيائي زيوس جو مندر (ايٿنس)|اولمپيائي زيوس جي مندر]] کان شروع ٿئي ٿو، [[پلاڪا]] ويجهو ايڪروپولس جي ڏاکڻين ڍلانن هيٺان گذري ٿو، ۽ [[ٿيسيو]] ۾ [[هيفيسٽس جي مندر]] کان ٿورو اڳتي ختم ٿئي ٿو. سڄي رستي تان سياحن کي پارٿينون ۽ [[ايٿنس جو قديم اگورا|قديم اگورا]]، جيڪو قديم ايٿنس جي رهواسين جي گڏجاڻيءَ جو هنڌ هو، جا نظارا شهر جي مصروف مرڪز کان پري ماحول ۾ ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. ايٿنس جون ٽڪريون پڻ سائي جڳهه فراهم ڪن ٿيون. [[لائڪابيٽس جبل|لائڪابيٽس]]، [[فلپاپوس يادگار|فلپاپوس ٽڪري]] ۽ ان جي آس پاس جا علائقا، جن ۾ [[پنيڪس]] ۽ [[ارڊيٽوس ٽڪري]] شامل آهن، صنوبر ۽ ٻين وڻن سان ڍڪيل آهن. انهن جو ماحول عام شهري پارڪن جي ڀيٽ ۾ ننڍڙي ٻيلي جهڙو آهي. [[قومي آثار قديمه عجائب گهر، ايٿنس|قومي آثار قديمه عجائب گهر]] ويجهو 27.7 هيڪٽرن تي پکڙيل [[پيڊيئون تو اريوس]] (''مارس جو ميدان'') پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Περιφέρεια Αττικής|url=https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|access-date=13 July 2025|archive-date=20 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250820120237/https://www.patt.gov.gr/tag/%CF%80%CE%B5%CE%B4%CE%AF%CE%BF%CE%BD-%CE%AC%CF%81%CE%B5%CF%89%CF%82/|url-status=live}}</ref> === آبهوا === [[File:Athens_and_Mount_Lycabettus_from_the_Areopagus_on_July_22,_2019.jpg|thumb|ايٿنس ۾ سج اڀرڻ جو منظر]] [[File:Sunset over the Hill of the Nymphs, viewed from the Propylaea, 2024.jpg|thumb|[[پروپائليا (ايٿنس جو ايڪروپولس)|پروپائليا]] کان ڏسڻ ۾ ايندڙ نمفس جي ٽڪريءَ مٿان سج لهڻ جو منظر، 2024ع]] ايٿنس ۾ گرم اونهاري واري [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Csa'') آهي. خاص ڪري اونهاري ۾ ايٿنس جي آبهوا ڪجهه اهڙن شهرن کان بہ وڌيڪ گرم ٿي سگهي ٿي، جيڪي خط استوا جي برابر يا ان کان بہ وڌيڪ ويجها آهن، جهڙوڪ [[سيول]]، [[ميلبورن]]، [[بيونس آئرس]] ۽ [[ڪيپ ٽائون]]. شهر جي مرڪز ويجهو [[ايٿنس قومي رصدگاهه]] پاران هلندڙ موسمي اسٽيشن موجب ايٿنس جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|18.6|C|F}} آهي، جڏهن تہ شهري گڏيل علائقي جا ڪجهه ٻيا حصا [[شهري گرمي ٻيٽ]] واري اثر کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا ۽ ان ڪري اتي سراسري ساليانو گرمي پد وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Climate Atlas of Greece">{{Cite web |title=Climate Atlas of Greece |url=http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204171218/http://climatlas.hnms.gr/sdi/ |archive-date=4 February 2022 |access-date=10 April 2022 |publisher=[[Hellenic National Meteorological Service]]}}</ref> شهر جي مرڪز ۾ [[ڪوهيڙو]] گهٽ ٿيندو آهي، پر اوڀر وارن علائقن، خاص ڪري [[هيميٽس جبل]] جي ويجهو، اهو نسبتاً وڌيڪ عام آهي.<ref name="Practical Information About Athens">{{Cite web |title=Practical Information About Athens |url=https://www.ippcathens2024.gr/general-info |access-date=31 May 2023 |website=www.ippcathens2024.gr |language=en-gb |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531195717/https://www.ippcathens2024.gr/general-info |url-status=live }}</ref> بهار ۾، خاص ڪري سامونڊي ڪناري سان، هوا سان منتقل ٿيندڙ ڪوهيڙو پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] جو ڏاکڻو حصو، جهڙوڪ [[ايلينيڪو]]، [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] (''Csa'') ۽ گرم [[نيم خشڪ آبهوا]] (''BSh'') جي وچ واري عبوري علائقي ۾ اچي ٿو. ان جو بندرگاهي شهر [[پيرائيس]] هن رجحان جو سڀ کان نمايان مثال آهي، جتي ساليانو رڳو {{convert|331.9|mm|in}} برسات پوي ٿي. ڏاکڻن علائقن ۾ عام طور گرمي پد ۾ گهٽ شدت وارا لاها چاڙها ٿين ٿا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي آبهوا تي [[سارونڪ نار]] جو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Melas |first1=D. |last2=Ziomas |first2=I. |last3=Klemm |first3=O. |last4=Zerefos |first4=C. S. |date=1 June 1998 |title=Anatomy of the sea-breeze circulation in Athens area under weak large-scale ambient winds |journal=Atmospheric Environment |language=en |volume=32 |issue=12 |pages=2223–2237 |doi=10.1016/S1352-2310(97)00420-2 |bibcode=1998AtmEn..32.2223M |doi-access=free }}</ref> شهر جو اترئين حصو، جهڙوڪ [[ڪيفيسيا]]، وڌيڪ اوچائيءَ سبب نسبتاً ٿڌو رهي ٿو ۽ سڄو سال ٿوري وڌيڪ برسات حاصل ڪري ٿو. عام [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا]] جي ڀيٽ ۾ ايٿنس طاس جي مجموعي طور خشڪ آبهوا [[مينهن جي ڇانوَ]] واري اثر سبب آهي، جيڪو [[پنڊس]] جبلن جي قطار ۽ [[ڊرفيس]] ۽ [[پارنيٿا]] جبلن سبب پيدا ٿئي ٿو؛ اهي ترتيبوار اولهندي<ref>{{Cite web |title=Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost |url=https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |access-date=31 May 2023 |website=www.summitpost.org |archive-date=13 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613210103/https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640 |url-status=live }}</ref> ۽ اترئين<ref name="Practical Information About Athens"/> هوائن کي خاص طور خشڪ ڪن ٿا. [[File:View_of_the_Ancient_Agora_of_Athens_from_Apostolou_Pavlou_Pedestrian_Street_on_February_16,_2021.jpg|thumb|16 فيبروري 2021ع تي ايٿنس ۾ برفباري]] برفباري نسبتاً گهٽ ٿيندي آهي. عام طور اها روزمره جي زندگيءَ ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا نه ڪندي آهي، پر شهر جي اترئين حصن ۾ صورتحال مختلف آهي، جتي [[برفاني طوفان]] نسبتاً وڌيڪ ٿين ٿا. تازن مثالن ۾ 16 فيبروري 2021ع<ref>{{Cite web |date=16 February 2021 |title=Unusually heavy snow blankets Athens – in pictures |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211221073843/https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2021/feb/16/unusually-heavy-snow-blankets-athens-in-pictures |archive-date=21 December 2021 |access-date=21 December 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ۽ 24 جنوري 2022ع<ref>{{Cite web |date=24 January 2022 |title=Severe weather brings snow to Athens, Greek islands |url=https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124163328/https://www.ekathimerini.com/news/1176103/cold-weather-front-hits-greece/ |archive-date=24 January 2022 |access-date=24 January 2022 |publisher=Ekhatimerini}}</ref> جا برفاني طوفان شامل آهن، جن دوران سڄو شهري علائقو برف سان ڍڪجي ويو؛ ٻئي واقعي ۾ [[پيرائيس]] جي ويجهو ڪجهه علائقا ان کان بچيل رهيا. ايٿنس ۾ اونهاري دوران تمام گهڻي گرمي ٿي سگهي ٿي، جنهن جو هڪ سبب شهر ۾ نمايان [[شهري گرمي ٻيٽ]] وارو اثر آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Giannaros |first1=Theodore M. |last2=Melas |first2=Dimitrios |last3=Daglis |first3=Ioannis A. |last4=Keramitsoglou |first4=Iphigenia |last5=Kourtidis |first5=Konstantinos |date=1 July 2013 |title=Numerical study of the urban heat island over Athens (Greece) with the WRF model |journal=Atmospheric Environment |volume=73 |pages=103–111 |doi=10.1016/j.atmosenv.2013.02.055 |bibcode=2013AtmEn..73..103G }}</ref> حقيقت ۾، ايٿنس کي [[براعظمي يورپ]] جو سڀ کان گرم شهر پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name="Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer">{{cite web |url=https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |title=Athens will be the first European city to appoint a chief heat officer |work=Fast Company |date=23 July 2021 |publisher=Fast Company media magazine |accessdate=10 April 2022 |last1=Visram |first1=Talib |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410131050/https://www.fastcompany.com/90658073/athens-will-be-the-first-european-city-to-appoint-a-chief-heat-officer |url-status=live }}</ref> ۽ اهو يورپ جو پهريون شهر هو جنهن شديد [[گرميءَ جي لهر|گرميءَ جي لهرن]] کي منهن ڏيڻ لاءِ چيف هيٽ آفيسر مقرر ڪيو.<ref>{{Cite web |date=24 June 2022 |title=Athens' chief heat officer prepares the city for the climate crisis |url=https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |access-date=8 June 2023 |website=euronews |language=en |archive-date=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427171304/https://www.euronews.com/2022/06/24/europes-first-chief-heat-officer-explains-how-athens-is-preparing-for-severe-heatwaves |url-status=live }}</ref> ميٽروپوليٽن علائقي جي ڪيترن هنڌن، جن ۾ شهري گڏيل علائقو پڻ شامل آهي، تي [[يونان ۾ انتهائي گرمي پد جي فهرست|47.5°C يا ان کان وڌيڪ گرمي پد]] رڪارڊ ڪيو ويو آهي. شهر جي اولهه ۾ واقع [[ايليفسينا]] 2021ع تائين [[عالمي موسمياتي تنظيم]] وٽ يورپ ۾ رڪارڊ ٿيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد {{convert|48.0|C|F}} جو رڪارڊ رکندڙ هنڌ هو، جيڪو 10 جولاءِ 1977ع تي رڪارڊ ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization's World Weather & Climate Extremes Archive |url=https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924095721/https://wmo.asu.edu/content/europe-highest-temperature |archive-date=24 September 2016 |access-date=23 September 2016 |website=[[Arizona State University]] website |publisher=[[World Meteorological Organization]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 July 2023 |title=WMO is monitoring potential new temperature records |url=https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |access-date=17 July 2023 |website=public.wmo.int |language=en |archive-date=2 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250702220955/https://wmo.int/media/news/wmo-monitoring-potential-new-temperature-records |url-status=live }}</ref> {{Weather box | location = مرڪزي ايٿنس (1991–2020 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1890–هاڻوڪو) | metric first = y | single line = y | collapsed = | Jan high C = 13.3 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 17.0 | Apr high C = 21.1 | May high C = 26.5 | Jun high C = 31.6 | Jul high C = 34.3 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.4 | Nov high C = 18.9 | Dec high C = 14.4 | year high C = 23.3 | Jan mean C = 10.2 | Feb mean C = 10.8 | Mar mean C = 13.1 | Apr mean C = 16.7 | May mean C = 21.8 | Jun mean C = 26.6 | Jul mean C = 29.3 | Aug mean C = 29.4 | Sep mean C = 25.0 | Oct mean C = 20.3 | Nov mean C = 15.6 | Dec mean C = 11.6 | year mean C = 19.2 | Jan low C = 7.1 | Feb low C = 7.3 | Mar low C = 9.2 | Apr low C = 12.3 | May low C = 17.0 | Jun low C = 21.6 | Jul low C = 24.2 | Aug low C = 24.4 | Sep low C = 20.4 | Oct low C = 16.2 | Nov low C = 12.2 | Dec low C = 8.7 | year low C = 15.0 | Jan avg record high C = 18.8 | Feb avg record high C = 19.8 | Mar avg record high C = 22.4 | Apr avg record high C = 26.6 | May avg record high C = 31.4 | Jun avg record high C = 36.1 | Jul avg record high C = 38.8 | Aug avg record high C = 38.6 | Sep avg record high C = 34.2 | Oct avg record high C = 29.5 | Nov avg record high C = 23.9 | Dec avg record high C = 19.8 | year avg record high C = 39.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.3 | Mar record high C = 28.2 | Apr record high C = 32.2 | May record high C = 37.6 | Jun record high C = 44.8 | Jul record high C = 42.8 | Aug record high C = 43.9 | Sep record high C = 38.7 | Oct record high C = 36.5 | Nov record high C = 30.5 | Dec record high C = 23.1 | Jan avg record low C = 2.2 | Feb avg record low C = 2.6 | Mar avg record low C = 4.4 | Apr avg record low C = 7.9 | May avg record low C = 12.5 | Jun avg record low C = 17.0 | Jul avg record low C = 20.2 | Aug avg record low C = 20.3 | Sep avg record low C = 16.5 | Oct avg record low C = 12.8 | Nov avg record low C = 8.1 | Dec avg record low C = 4.2 | year avg record low C = 1.0 | Jan record low C = −6.5 | Feb record low C = −5.7 | Mar record low C = −2.6 | Apr record low C = 1.7 | May record low C = 6.2 | Jun record low C = 11.8 | Jul record low C = 16.0 | Aug record low C = 15.5 | Sep record low C = 8.9 | Oct record low C = 5.9 | Nov record low C = −1.1 | Dec record low C = -4.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 55.6 | Feb rain mm = 44.4 | Mar rain mm = 45.6 | Apr rain mm = 27.6 | May rain mm = 20.7 | Jun rain mm = 11.6 | Jul rain mm = 10.7 | Aug rain mm = 5.4 | Sep rain mm = 25.8 | Oct rain mm = 38.6 | Nov rain mm = 70.8 | Dec rain mm = 76.3 | Jan humidity = 72 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 66 | Apr humidity = 60 | May humidity = 56 | Jun humidity = 50 | Jul humidity = 42 | Aug humidity = 47 | Sep humidity = 57 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 72 | Dec humidity = 73 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 5 | Apr uv = 7 | May uv = 9 | Jun uv = 10 | Jul uv = 10 | Aug uv = 9 | Sep uv = 6 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 2 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جو سائنسي رسالو ''Cosmos''<ref> {{Cite web |title=Το 'νέο' κλίμα της Αθήνας – Περίοδος 1991–2020 |url=http://magazine.noa.gr/archives/4446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120650/http://magazine.noa.gr/archives/4446 |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |publisher=[[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] }} </ref><ref name="NOA_Thiseio">{{cite web |url=https://www.iersd.noa.gr/en/historical-climate-time-series-of-athens/ |title=Historical Climate Time Series of Athens: Thiseio Observatory (1991–2020 Normals) |publisher=Institute for Environmental Research and Sustainable Development, National Observatory of Athens |access-date=August 25, 2026 |url-status=live }}</ref> | source 2 = ميٽيوڪلب<ref> {{Cite web |title=Το κλίμα της Αθήνας |url=https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021120728/https://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/to-klima-ths-athinas |archive-date=21 October 2021 |access-date=3 July 2021 |website=www.meteoclub.gr }} </ref><ref> {{Cite web |title=Το αρχείο του Θησείου |url=http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504183604/http://www.meteoclub.gr/themata/egkyklopaideia/5103-to-arxeio-tou-thiseiou |archive-date=4 May 2016 |access-date=1 May 2016 |website=www.meteoclub.gr }} </ref> | source = }} {{Weather box | location = [[نيوس ڪوسموس، ايٿنس|نيوس ڪوسموس]]، مرڪزي ايٿنس (سمنڊ جي سطح کان {{cvt|85|m|ft}} مٿي) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan high C = 14.1 | Feb high C = 15.2 | Mar high C = 17.6 | Apr high C = 21.6 | May high C = 25.8 | Jun high C = 31.1 | Jul high C = 34.1 | Aug high C = 33.6 | Sep high C = 29.6 | Oct high C = 24.1 | Nov high C = 19.8 | Dec high C = 15.6 | Jan mean C = 11.3 | Feb mean C = 12.3 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 18.0 | May mean C = 22.1 | Jun mean C = 27.2 | Jul mean C = 30.3 | Aug mean C = 30.0 | Sep mean C = 26.1 | Oct mean C = 20.8 | Nov mean C = 16.9 | Dec mean C = 13.0 | Jan low C = 8.6 | Feb low C = 9.4 | Mar low C = 11.1 | Apr low C = 14.3 | May low C = 18.4 | Jun low C = 23.4 | Jul low C = 26.6 | Aug low C = 26.4 | Sep low C = 22.6 | Oct low C = 17.6 | Nov low C = 14.0 | Dec low C = 10.4 | Jan record high C = 22.8 | Feb record high C = 25.0 | Mar record high C = 25.4 | Apr record high C = 31.2 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 41.2 | Jul record high C = 42.6 | Aug record high C = 42.8 | Sep record high C = 38.1 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 27.5 | Dec record high C = 23.4 | Jan record low C = -1.2 | Feb record low C = -0.5 | Mar record low C = 0.0 | Apr record low C = 5.2 | May record low C = 12.6 | Jun record low C = 15.8 | Jul record low C = 19.6 | Aug record low C = 20.8 | Sep record low C = 15.7 | Oct record low C = 9.3 | Nov record low C = 6.7 | Dec record low C = 0.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 52.1 | Feb rain mm = 47.0 | Mar rain mm = 31.9 | Apr rain mm = 19.0 | May rain mm = 17.0 | Jun rain mm = 21.0 | Jul rain mm = 5.9 | Aug rain mm = 6.0 | Sep rain mm = 21.2 | Oct rain mm = 40.6 | Nov rain mm = 60.0 | Dec rain mm = 69.6 | source 1 = [[ايٿنس جي قومي رصدگاهه]] جا ماهوار بليٽن (آڪٽوبر 2010 – سيپٽمبر 2025)<ref> {{cite web | url=https://www.meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | title=Meteo.gr – Προγνώσεις καιρού για όλη την Ελλάδα | access-date=27 April 2024 | archive-date=2 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230202121511/https://meteo.gr/Monthly_Bulletins.cfm | url-status=live }} </ref> | source 2 = نيوس ڪوسموس، ايٿنس جي قومي رصدگاهه اسٽيشن،<ref> {{cite web | url=https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | title=Latest Conditions in Neos Kosmos, Athens | access-date=27 April 2024 | archive-date=23 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240423020530/https://penteli.meteo.gr/stations/neoskosmos/ | url-status=live }} </ref> [[عالمي موسمياتي تنظيم]]<ref name="WMO"> {{cite web | url=https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | title=World Meteorological Organization | accessdate=14 July 2023 | archive-date=20 June 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230620125224/https://oscar.wmo.int/surface/#/search/station/stationReportDetails/0-300-1-neoskosmos | url-status=live }} </ref> }} {{Weather box | location = [[ايلينيڪو]]، سامونڊي ڪناري وارو ايٿنس (1955–2010 جا معمولي انگ، انتهائي انگ 1957–هاڻوڪو) | collapsed = y | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 22.4 | Feb record high C = 24.2 | Mar record high C = 27.0 | Apr record high C = 30.9 | May record high C = 35.6 | Jun record high C = 40.0 | Jul record high C = 42.2 | Aug record high C = 43.0 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 35.2 | Nov record high C = 28.6 | Dec record high C = 22.9 | Jan high C = 13.6 | Feb high C = 14.1 | Mar high C = 15.9 | Apr high C = 19.6 | May high C = 24.4 | Jun high C = 29.2 | Jul high C = 32.2 | Aug high C = 32.2 | Sep high C = 28.3 | Oct high C = 23.4 | Nov high C = 18.8 | Dec high C = 15.1 | Jan mean C = 10.3 | Feb mean C = 10.6 | Mar mean C = 12.4 | Apr mean C = 16.1 | May mean C = 20.9 | Jun mean C = 25.6 | Jul mean C = 28.3 | Aug mean C = 28.2 | Sep mean C = 24.3 | Oct mean C = 19.6 | Nov mean C = 15.4 | Dec mean C = 11.9 | Jan low C = 7.0 | Feb low C = 7.1 | Mar low C = 8.5 | Apr low C = 11.5 | May low C = 15.8 | Jun low C = 20.3 | Jul low C = 23.0 | Aug low C = 23.1 | Sep low C = 19.6 | Oct low C = 15.7 | Nov low C = 12.0 | Dec low C = 8.8 | Jan record low C = −2.9 | Feb record low C = −4.2 | Mar record low C = -2.0 | Apr record low C = 0.6 | May record low C = 8.0 | Jun record low C = 11.4 | Jul record low C = 15.5 | Aug record low C = 16.0 | Sep record low C = 10.4 | Oct record low C = 3.0 | Nov record low C = 1.4 | Dec record low C = -2.0 | rain colour = green | Jan rain mm = 47.7 | Feb rain mm = 38.5 | Mar rain mm = 42.3 | Apr rain mm = 25.5 | May rain mm = 14.3 | Jun rain mm = 5.4 | Jul rain mm = 6.3 | Aug rain mm = 6.2 | Sep rain mm = 12.3 | Oct rain mm = 45.9 | Nov rain mm = 60.1 | Dec rain mm = 62.0 | Jan rain days = 12.9 | Feb rain days = 11.4 | Mar rain days = 11.3 | Apr rain days = 9.3 | May rain days = 6.4 | Jun rain days = 3.6 | Jul rain days = 1.7 | Aug rain days = 1.6 | Sep rain days = 4.7 | Oct rain days = 8.6 | Nov rain days = 10.9 | Dec rain days = 13.5 | Jan humidity = 69.3 | Feb humidity = 68.0 | Mar humidity = 65.9 | Apr humidity = 62.2 | May humidity = 58.2 | Jun humidity = 51.8 | Jul humidity = 46.6 | Aug humidity = 46.8 | Sep humidity = 54.0 | Oct humidity = 62.6 | Nov humidity = 69.2 | Dec humidity = 70.4 | Jan sun = 130.2 | Feb sun = 134.4 | Mar sun = 182.9 | Apr sun = 231.0 | May sun = 291.4 | Jun sun = 336.0 | Jul sun = 362.7 | Aug sun = 341.0 | Sep sun = 276.0 | Oct sun = 207.7 | Nov sun = 153.0 | Dec sun = 127.1 | source 1 = [[ايڇ اين ايم ايس]] (1955–2010 جا معمولي انگ)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Elliniko (Elliniko) |url=http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131656/http://www.hnms.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Attiki&poli=Athens_Hellinikon |archive-date=5 February 2021 |access-date=5 February 2021 }} </ref> | source 2 = [[ڊيوچر ويٽرڊينسٽ]] (انتهائي انگ 1961–1990)،<ref> {{Cite web |title=Klimatafel von Athen Flughafen (Hellinikon) / Griechenland |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612160622/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_167160_kt.pdf |archive-date=12 June 2020 |access-date=15 May 2020 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst }} </ref> انفور ڪليما (انتهائي انگ 1991–هاڻوڪو)<ref> {{Cite web |title=Climatic Data for selected stations in Greece: Athens Airport |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205131829/https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1981-2010/athinai-airport-athenes/valeurs/16716.html |archive-date=5 February 2021 |access-date=15 May 2020 }} </ref><ref> {{Cite tweet |number=1348003628360073223 |user=EKMeteo |title=Aussi 22.4°C #Athènes-Ellinikon record mensuel à la station |date=9 January 2021 |access-date=10 January 2021 |language=French |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202836/https://twitter.com/EKMeteo/status/1348003628360073223 |archive-date=9 January 2021 |url-status=live |first=Etienne |last=Kapikian }} </ref> }} == انتظاميا == [[File:Δημαρχείο Αθηνών 9734.jpg|thumb|ايٿنس جو سٽي هال]] [[File:Ancien_Palais_Royal_-_Athènes_(GRA1)_-_2022-03-26_-_1.jpg|thumb|[[پراڻو شاهي محل]]]] ايٿنس 1834ع ۾ [[نافپليون]] کان پوءِ يونان جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو؛ نافپليون 1829ع کان عارضي گاديءَ جو هنڌ هو. ايٿنس جي ميونسپلٽي (شهر) [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا]] علائقي جي پڻ گاديءَ جو هنڌ آهي. ''ايٿنس'' جو اصطلاح ايٿنس جي ميونسپلٽي، [[وڏو ايٿنس]] يا شهري علائقو، يا پوري [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي]] لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. يوناني گاديءَ جو وڏو '''شهري مرڪز'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Κέντρο της Αθήνας|translit=Kéntro tis Athínas|engvar=gb}}) سڌو سنئون '''ايٿنس جي ميونسپلٽي'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Δήμος Αθηναίων|translit=Dímos Athinaíon|engvar=gb}}) جي حدن اندر اچي ٿو، جيڪا آباديءَ جي لحاظ کان يونان جي سڀ کان وڏي ميونسپلٽي آهي ۽ ايٿنس جي شهري علائقي جو مرڪز بڻجي ٿي. اها ننڍين ميونسپل برادرين جي هڪ سلسلي تي ٻڌل آهي. ان کان پوءِ '''[[پيرايوس]] جي ميونسپلٽي''' اچي ٿي، جيڪا ايٿنس جي شهري علائقي اندر پاڻ هڪ اهم شهري مرڪز بڻائي ٿي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ان علائقي جي ٻي وڏي ميونسپلٽي آهي. === ايٿنس جي ميونسپلٽي === '''ايٿنس جي ميونسپلٽي''' کي ست '''ميونسپل برادرين''' ({{langx|el|δημοτικές κοινότητες}}) ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{Cite web |title=Municipal Communities - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:dimotikes_koinotites1 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> جيڪي پاڻ مجموعي طور 53 '''ميونسپل ضلعن''' ({{langx|el|συνοικίες}}) ۾ ورهايل آهن،<ref>{{Cite web |title=Municipal Districts - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:synoikia0 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> ۽ اهي وڌيڪ مجموعي طور 144 '''ميونسپل پاڙن''' ۾ ورهايل آهن.<ref>{{Cite web |title=Municipal Neighbourhoods - City of Athens |url=http://gis.cityofathens.gr/layers/athens_geonode_data:geonode:geitonies0 |access-date=2026-04-27 |website=gis.cityofathens.gr |language=en}}</ref> اهي '''ميونسپل پاڙا''' عام طور ڪنهن گرجا گهر، يادگار يا چوڪ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. ست '''ميونسپل برادرين''' کي رڳو انگن سان نالا ڏنا ويا آهن. [[File:Athens municipality districts numbered.svg|thumb|right|ميونسپل برادريون]] پهرين ميونسپل برادري هيٺين نون ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * وولي (اڻ ورهايل) * ٽريگونو پيرايوس - پانيپسٽيميو - ارمو - موناسٽيراڪي - پلاڪا * مڪريگياني - ويڪو - ڪوڪاڪي - فيلوپاپو * آگيوس ڪونسٽنٽينوس - پلاٽيا واٿيس - آگيوس پاولوس * پيڊيو آريوس - ايويلپيڊون (اڻ ورهايل) * موزيو - ايڪسارخيا - نيئاپولي (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: [[موزيو، ايٿنس|موزيو]]، [[ايڪسارخيا]]، [[اسٽريفي ٽڪري|لوفوس اسٽريفي]] ۽ [[نيئاپولي، ايٿنس|نيئاپولي 1]]) * ليڪاويٽوس (اڻ ورهايل) * ڪولوناڪي (ٻن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: ڪولوناڪي ۽ ڪولوناڪي-ليڪاويٽوس) * ايليسيا ٻي ميونسپل برادري هيٺين نون ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * اوڊيو * نيوس ڪوسموس * اي نيڪروتافيو * پروفٽيس ايلياس * پانگراٽي * اسٽاديو * گووا * دورگوٽي * زاپيو ٽين ميونسپل برادري هيٺين ڇهن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * آنو پيترالونا * ڪاٽو پيترالونا * ووٽانيڪوس * روف * ايليائوناس * ايڪروپولس چوٿين ميونسپل برادري هيٺين ستن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * سيپوليا * ڪولونوس * اڪاڊيميا پلاٽونوس 2 * نروانا * ڪولوڪينٿو * اڪاڊيميا پلاٽونوس * او ايس اي پنجين ميونسپل برادري هيٺين پنجن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * آنو پاتيسيا * پرومپونا * آگيوس ايليفتيريوس * پاتيسيا * ريزوپولي ڇهين ميونسپل برادري هيٺين ستن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * پلاٽيا اٽيڪيس (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: ارسٽوٽيلوس، [[آگيوس پانتليموناس، ايٿنس|آگيوس پانتليمون]]، [[اٽيڪي، ايٿنس|پلاٽيا اٽيڪيس]] ۽ [[وڪٽوريا چوڪ|پلاٽيا وڪٽورياس]]) * لوفوس ايليڪونوس * پلاٽيا آميريڪيس * ڪيپسلي (هيٺين چئن ميونسپل پاڙن ۾ ورهايل: آگيوس جارجيوس ڪيپسليس، پوليگونو، فوڪيونوس نيگري ۽ پلاٽيا ڪناري) * نيا ڪيپسلي * آنو ڪيپسلي * اسڪولي ايويلپيڊون (اڻ ورهايل) ستين ميونسپل برادري هيٺين ڏهن ميونسپل ضلعن تي مشتمل آهي: * پينٽاگونو * ڪائونٽوريوٽيڪا * امپيلوڪيپوئي * گيروڪوميو * پوليگونو * ايلينوروسون - ايريٿروس * گڪيزي * گودي * اٽيڪو السوس * السوس گودي - اسٽراٽيوٽيڪا نوسوڪوميا === ايٿنس شهري علائقو<!--'Athens Urban Area', 'Athens urban area', 'Urban Area of the Capital', and 'Greater Athens' redirect here--> === '''ايٿنس شهري علائقو'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Πολεοδομικό Συγκρότημα Αθηνών|translit=Poleodomikó Synkrótima Athinón|engvar=gb}})، جنهن کي '''گاديءَ جو شهري علائقو'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Πολεοδομικό Συγκρότημα Πρωτεύουσας|translit=Poleodomikó Synkrótima Protévousas|engvar=gb}}) يا '''وڏو ايٿنس'''<!--boldface per WP:R#PLA--> ({{langx|el|Ευρύτερη Αθήνα|translit=Evrýteri Athína|engvar=gb}})<!--boldface per WP:R#PLA--> پڻ سڏيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |title=Greater Athens (Greece): Municipalities – Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/php/greece-athens.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503034211/https://www.citypopulation.de/php/greece-athens.php |archive-date=3 May 2020 |access-date=24 May 2020 |website=citypopulation.de}}</ref> اڄ 40 ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. انهن مان 35 چار علائقائي يونٽن—[[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]]، [[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]]، [[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]] ۽ [[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]]—۾ ورهايل آهن، جڏهن تہ وڌيڪ 5 ميونسپلٽيون [[پيرايوس (علائقائي يونٽ)|پيرايوس جي علائقائي يونٽ]] جو حصو بڻجن ٿيون. ايٿنس جو شهري علائقو {{convert|412|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref name="Kallikratis">{{Cite web |title=ΦΕΚ B 1292/2010, Kallikratis reform municipalities |url=http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010162605/http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGYK2xFpSwMnXdtvSoClrL81-32jgAMSfbnMRVjyfnPUeJInJ48_97uHrMts-zFzeyCiBSQOpYnT00MHhcXFRTsb2fGphpq4MKX2ZkaHobySNnvZCNHXvYVvlf80XevW0Q. |archive-date=10 October 2021 |access-date=9 September 2021 |publisher=[[يونان جي سرڪاري گزيٽ|سرڪاري گزيٽ]] |language=el}}</ref> ۽ 2021ع ۾ ان جي آبادي 3,059,764 هئي. {|class="wikitable" style="text-align:center; margin:1em auto" |+ ايٿنس شهري علائقو |- |style="text-align:left;"| {|style="width: 100%; font-size: 85%;" |- |'''[[يونان جا علائقائي يونٽ|علائقائي يونٽ]]''': |- |[[مرڪزي ايٿنس (علائقائي يونٽ)|مرڪزي ايٿنس]]:<br />{{Legend0|#FFFFFF|ايٿنس ميونسپلٽي}}<br />{{Legend0|#F08080|ٻيون ميونسپلٽيون}} |- |{{Legend0|#1E90FF|[[اتر ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اتر ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#FFFACD|[[ڏکڻ ايٿنس (علائقائي يونٽ)|ڏکڻ ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#66CDAA|[[اولهه ايٿنس (علائقائي يونٽ)|اولهه ايٿنس]]}} |- |{{Legend0|#A0522D|[[پيرايوس (علائقائي يونٽ)|پيرايوس]]}} |} |style="text-align:center;"|[[File:Athens aglomeration.svg|400px]] |} === ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو}} [[File:Athens_Metropolitan_Region.svg|thumb|[[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]]]] [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]] [[اٽيڪا (علائقو)|اٽيڪا علائقي]] اندر {{convert|2928.717|km2|sqmi|0|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ مجموعي طور 58 ميونسپلٽين تي مشتمل آهي. اهي ست علائقائي يونٽن ۾ منظم ٿيل آهن، جن ۾ مٿي ڄاڻايل يونٽن سان گڏ [[اوڀر اٽيڪا]] ۽ [[اولهه اٽيڪا]] پڻ شامل آهن. 2021ع جي آدمشماري موجب ان جي آبادي 3,638,281 هئي.<ref name=census21/> ايٿنس ۽ پيرايوس جون ميونسپلٽيون ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقي جا ٻه وڏا ميٽروپوليٽن مرڪز آهن.<ref>{{Cite web |title=Master Plan for Athens and Attica 2021|pages= 13, 24, 27, 33, 36, 89 |url=http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=UfCMqBJHswQ%3d&tabid=367&language=el-GR |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321062128/http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=UfCMqBJHswQ%3D&tabid=367&language=el-GR |archive-date=21 March 2012}}</ref> ڪجهه بين-ميونسپل مرڪز پڻ مخصوص علائقن جي خدمت ڪن ٿا. مثال طور، [[ڪيفيسيا]] ۽ [[گليفاڊا]] ترتيبوار اترين ۽ ڏاکڻين مضافات لاءِ بين-ميونسپل مرڪز آهن. [[File:Βίλα Ατλαντίς 3473.jpg|alt=|thumb|[[ڪيفيسيا]] ۾ ولا ائٽلانٽس، جنهن جي جوڙجڪ [[ارنسٽ زيلر]] ڪئي]] [[File:Alimos - panoramio (33).jpg|alt=|thumb|ڏاکڻي مضافاتي علائقي [[اليموس]] ۾ هڪ سامونڊي ڪنارو—ايٿنس جي ڏاکڻي ساحل تي موجود ڪيترن ئي سامونڊي ڪنارن مان هڪ]] [[ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو، يونان|ايٿنس ميٽروپوليٽن علائقو]] 58<ref name="statistics1">{{Cite web |title=ΕΛΣΤΑΤ Απογραφη 2011 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011061403/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/A1602_SAM01_DT_DC_00_2011_01_F_GR.pdf |archive-date=11 October 2011 |access-date=22 August 2011 |publisher=statistics.gr}}</ref> ڳتيل آباديءَ وارين ميونسپلٽين تي مشتمل آهي، جيڪي تقريباً هر طرف کان [[ايٿنس جي ميونسپلٽي]] (شهري مرڪز) جي چوڌاري پکڙيل آهن. ايٿنس جي رهواسين لاءِ شهري مرڪز جي چوڌاري موجود سڀ شهري ميونسپلٽيون مضافات سڏجن ٿيون. ايٿنس شهر جي ڀيٽ ۾ جاگرافيائي بيهڪ مطابق مضافات کي چئن علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اترين مضافات، جن ۾ [[آگيوس اسٽيفانوس، اٽيڪا|آگيوس اسٽيفانوس]]، [[ڊيونيسوس، يونان|ڊيونيسوس]]، [[ايڪالي]]، [[نيا ايريٿريا]]، [[ڪيفيسيا]]، [[ڪريونيري، اٽيڪا|ڪريونيري]]، [[ماروسي]]، [[پيفڪي]]، [[ليڪووريسي]]، [[ميٽامورفوسي]]، [[نيا ايونيا]]، [[نيا فيلاڊيلفيا]]، [[ايراڪليو، اٽيڪا|ايراڪليو]]، [[وريليسيا]]، [[ميليسيا]]، [[پينٽيلي، يونان|پينٽيلي]]، [[خالاندري]]، [[آگيا پاراسڪيوي]]، [[گيراڪاس]]، [[پاليني]]، [[گالاتسي]]، [[پسيخيڪو]] ۽ [[فيلوٿي]] شامل آهن؛ ڏاکڻا مضافات، جن ۾ [[اليموس]]، [[نيا سميرني]]، [[موسخاتو]]، [[تاوروس]]، [[آگيوس ايوانس رينٽي]]، [[ڪاليٿيا]]، [[پيرايوس]]، [[آگيوس ديميتريوس]]، [[پالائيو فاليرو]]، [[ايلينيڪو]]، [[گليفاڊا]]، [[لاگونيسي]]، [[سارونيدا]]، [[آرگيروپولي]]، [[ايليوپولي]]، [[وارڪيزا]]، [[وولا]]، [[واري]] ۽ [[وولياگميني]] شامل آهن؛ اوڀر وارا مضافات، جن ۾ [[زوگرافو]]، [[دافني، اٽيڪا|دافني]]، [[ويروناس]]، [[ڪيسارياني]]، [[خولارگوس]] ۽ [[پاپاگو]] شامل آهن؛ ۽ اولهه وارا مضافات، جن ۾ [[پيرسٽيري]]، [[ايليون، يونان|ايليون]]، [[ايگاليو]]، [[ڪوريڊالوس]]، [[آگيا وروارا]]، [[ڪيراتسيني]]، [[پيراما]]، [[نيڪايا]]، [[دراپيٽسونا]]، [[خائيداري]]، [[پيٽروپولي]]، [[آگيوئي انارگيروئي]]، [[آنو ليوسيا]]، [[اسپروپيرگوس]]، [[ايليوسينا]]، [[اخارنيس]] ۽ [[ڪاماتيرو]] شامل آهن. ايٿنس شهر جو سامونڊي ڪنارو، جيڪو [[پيرايوس]] جي وڏي واپاري بندرگاهه کان ڏکڻ ۾ سڀ کان پري مضافاتي علائقي [[وارڪيزا]] تائين لڳ ڀڳ {{convert|25|km|mi|-1|abbr=on}} پکڙيل آهي،<ref>{{Cite web |date=9 December 2007 |title=Distance between Piraeus (Attiki) and Varkiza (Piraios Nomos) (Greece) |url=http://distancecalculator.globefeed.com/Greece_Distance_Result.asp?fromplace=Piraeus%20(Attiki)&toplace=Varkiza%20(Piraios%20Nomos)&fromlat=37.9474464019929&tolat=37.8185988001751&fromlng=23.6370849609375&tolng=23.7987041473389 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711101743/http://distancecalculator.globefeed.com/Greece_Distance_Result.asp?fromplace=Piraeus%20(Attiki)&toplace=Varkiza%20(Piraios%20Nomos)&fromlat=37.9474464019929&tolat=37.8185988001751&fromlng=23.6370849609375&tolng=23.7987041473389 |archive-date=11 July 2011 |access-date=9 June 2009 |publisher=Distancecalculator.globefeed.com}}</ref> ٽرام وسيلي شهري مرڪز سان پڻ ڳنڍيل آهي. اترئين مضافاتي علائقي ماروسي ۾ جديد بڻايل مکيه [[ايٿنس اولمپڪ اسپورٽس ڪمپليڪس|اولمپڪ ڪمپليڪس]]، جيڪو پنهنجي يوناني مخفف OAKA سان مشهور آهي، شهر جي افق تي نمايان نظر اچي ٿو. هن علائقي کي اسپيني معمار [[سانتياگو ڪالاتراوا]] جي ڊزائن موجب ٻيهر ترقي ڏني وئي، جنهن ۾ فولادي محراب، باغيچا، ڦوهارا، مستقبل جهڙو شيشي جو ڪم ۽ مکيه اسٽيڊيم تي نئين نيري شيشي جي ڇت شامل آهي. ٻيو اولمپڪ ڪمپليڪس، پالائيو فاليرو جي سامونڊي ڪناري ڀرسان، جديد اسٽيڊيم، دڪانن ۽ اوچي پيدل رستي تي مشتمل آهي. ڏاکڻين مضافات ۾ پراڻي ايٿنس ايئرپورٽ—[[ايلينيڪو بين الاقوامي هوائي اڏو|ايلينيڪو]]—جي زمين کي يورپ جي وڏن landscaped پارڪن مان هڪ ۾ تبديل ڪرڻ جو ڪم جاري آهي، جنهن کي [[هيلينيڪون ميٽروپوليٽن پارڪ]] سڏيو ويندو.<ref>{{Cite web |title=Hellenikon Metropolitan Park Competition |url=http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20040408211156/http://www.minenv.gr/hellenikon-competition/oa/en/main.htm |archive-date=8 April 2004 |access-date=3 January 2007 |website=Hellenic Ministry of the Environment and Public Works |publisher=minenv.gr}}</ref> ڏاکڻين مضافات مان ڪيترائي، جهڙوڪ [[اليموس]]، [[پالائيو فاليرو]]، [[ايلينيڪو]]، [[گليفاڊا]]، [[وولا]]، [[وولياگميني]] ۽ [[وارڪيزا]]، جيڪي گڏجي [[ايٿنس ريويرا]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، ڪيترن وارياسن سامونڊي ڪنارن جا گهر آهن. انهن مان گهڻا [[يوناني قومي سياحت تنظيم]] هلائي ٿي ۽ داخلا لاءِ فيس ورتي وڃي ٿي. جواخانا مائونٽ پارنيٿا تي [[ريجنسي ڪيسينو مونٽ پارنيس]] ۾، مرڪزي ايٿنس کان لڳ ڀڳ {{convert|25|km|mi|0|abbr=on}} پري،<ref>{{Cite news |date=29 June 2007 |title=Europe &#124; Greek forest fire close to Athens |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6252676.stm |url-status=live |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827205825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6252676.stm |archive-date=27 August 2009}}</ref> هلن ٿا، جتي ڪار يا ڪيبل ڪار وسيلي پهچي سگهجي ٿو. ويجهي شهر [[لوٽراڪي]] ۾ پڻ جواخانو موجود آهي، جتي ڪار ذريعي [[يوناني قومي شاهراهه 8|EO8]]، [[يوناني قومي شاهراهه 8a|EO8a]] ۽ پوءِ [[اي 8 موٽر وي (يونان)|A8]] يا [[ايٿنس مضافاتي ريلوي]] وسيلي پهچي سگهجي ٿو. {{wide image|2009-02-19 Yachthafen Glyfada 03.jpg|800px|align-cap=center|[[پالائيو فاليرو]] جو سامونڊي ڪنارو}} === جاڙا شهر === {{Main list|يونان جي جاڙن ۽ ڀينر شهرن جي فهرست}} [[ڀينر شهر|ساٿي شهر]] جو تصور مختلف ملڪن ۾ مختلف نالن سان استعمال ٿيندو آهي، پر انهن جو مطلب ساڳيو آهي: مختلف ملڪن جا ٻه شهر ڀائيوارن طور هڪ ٻئي سان سهڪار ڪن ٿا. ايٿنس جا ڪيترائي اهڙا ساٿي شهر آهن، جيڪي ”جاڙا“، ”ڀينر“ يا ”ساٿي“ شهرن طور سڃاتا وڃن ٿا. '''ڀائيواريون''' * {{flagicon|Armenia}} [[يريوان]]، آرمينيا (1993)<ref>{{Cite web |title=Partnership cities |url=https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819225714/https://www.yerevan.am/en/partner/partner-cities/ |archive-date=19 August 2014 |access-date=17 April 2018 |website=Yerevan municipality |publisher=yerevan.am}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اٿينس]] [[زمرو:يونان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يونان جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:گريسي ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 98ozdww71jmg7n2p349cqogn9dnyivp 0 72832 409307 243660 2026-08-31T21:14:42Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[هوجمالو]] to [[هو جمالو]] 409307 wikitext text/x-wiki #چوريو [[هو جمالو]] bl9omcmao6qd3vrh65ulu8y9dvyi0cb 0 83161 409279 320626 2026-08-31T15:14:38Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Palacio_Nacional_de_El_Salvador_en_2024.png|Palacio_Nacional_de_El_Salvador_en_2024.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Image can be found here: https://www.i 409279 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital of El Salvador}} {{Infobox settlement <!--See the table at Template:Infobox settlement for all fields and descriptions of their usage-->| name = سان سيلويڊور | native_name = San Salvador | settlement_type = راڄڌاني شهر | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 290 | align = center |image1 = |caption1 = |image2 = Monumento_al_Salvador_del_Mundo_1.jpg |caption2 = دنيا جي خدائي نجات ڏيندڙ (يسوع) جي يادگار |image3 = Cathedral_of_San_Salvador_2023.png |caption3 = سان سيلويڊور جو ميٽروپوليٽن چرچ |image4 = Inauguracion BINAES (Biblioteca Nacional), El Salvador en 13 Noviembre 2023 - National Library of El Salvador Inauguration - 27.jpg |caption4 = قومي لائبريري |image5 = |caption5 = نيشنل پئليس |image6 = Estadio Jorge "Magico" Gonzalez.jpg |caption6 = جارج "ايل ميجيڪو" گونزاليز اسٽيڊيم |image7 = World_Trade_Center_San_Salvador.jpg |caption7 = ورلڊ ٽريڊ سينٽر سان سيلويڊور }} | image_size = 270px | image_caption = Nuestra Capital – 2011 <br> Ibero-American Capital of Culture<br> اسان جي گاديءَ جو هنڌ -2011ع<br> 2011 ثقافت جو آئيبيرو-آمريڪي گاديءَ جو هنڌ | image_flag = Bandera de San Salvador (2021).svg | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = Escudo de San Salvador (2021).svg | motto = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = El Salvador#North America | pushpin_map_caption = | pushpin_label = سان سيلويڊور | pushpin_label_position = bottom | pushpin_relief = yes | pushpin_mapsize = 290px | coordinates = {{coord|13|41|56|N|89|11|29|W|type:city_region:SV-SS|display=it}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ايل سيلويڊور]] | subdivision_type1 = ڊيپارٽمينٽ | subdivision_type2 = ميٽرو | subdivision_name1 = سان سيلويڊور | subdivision_name2 = سان سيلويڊور ميٽروپوليٽن ايريا <!--Establishment-->| established_title = ٺهيو | established_date = 1525ع | established_title2 = بنياد رکيو | established_date2 = پيڊرو الويريڊو | established_title3 = نالو رکيو ويو | established_date3 = يسوع جي بطور نجات ڏيندڙ يادگار | named_for = | government_type = ميئر-ڪونسل مقامي حڪومت | leader_title = ميئر | leader_name = ماريو ڊيوران | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 704,913 (2024) | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = <!--Area and Elevation--> | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 72.25 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = 651.31 | elevation_m = 658 | elevation_ft = 2159 <!--Population-->| population_total = 704,913 | population_as_of = 2024 | population_est = | pop_est_as_of = <ref name=SanSalvador>[https://www.worldometers.info/world-population/el-salvador-population/# El Salvador Population], City Population. Accessed July 2024.</ref> | population_footnotes = | pop_est_footnotes = | population_density_km2 = 2901.4 | population_urban = 1538525 | population_metro = 2,177,432<ref>{{cite web|title=Global BR Data|url=https://brtdata.org/location/latin_america/el_salvador/gran_san_salvador|publisher=BRT+ CoE|access-date=12 July 2019}}</ref> | population_density_metro_km2 = 3,343.16 | population_rank = [[List of cities in El Salvador|1st, El Salvador]] | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_note = <!--General Information--> | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SV|SV-SS]] | postal_code = CP 1101 | area_code = + 503 | blank_name_sec2 = '''[[Human Development Index|HDI]]''' (2018) | blank_info_sec2 = 0.704 − {{color|#57994C|high}}<ref>{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=GlobalDataLab}}</ref> | footnotes = | population_demonym = Sansalvadoran<br/>Sansalvadoreño/a<br/>Capitalino/a <!-- GDP --------------->| demographics_type1 = [[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | demographics1_info1 = 2023 | demographics1_title2 = ڪل (ميٽرو) | demographics1_info2 = $14.7&nbsp;billion<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_slv.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—El Salvador Fact Sheet|access-date = 2024-01-11}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $13,200 | timezone = [[Central Standard Time|CST]] | utc_offset = −06:00 | website = [http://www.sansalvador.gob.sv sansalvador.gob.sv] }} '''سان سيلويڊور''' (انگريزي: San Salvador؛ اسپيني: san salβaˈðoɾ]) [[ايل سيلويڊور]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر ۽ ان اي نالي سان ڊپارٽمينٽ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.geonames.org/SV/largest-cities-in-el-salvador.html|title=Biggest Cities El Salvador|publisher=Geonames.org|access-date=24 February 2012}}</ref> اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري مجموعو آهي، جيڪو ملڪ جي سياسي، ثقافتي، تعليمي ۽ مالي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. <ref>[http://hdr.undp.org/docs/reports/national/ELS_El_Salvador/El_Salvador_2003_sp.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327014242/http://hdr.undp.org/docs/reports/national/ELS_El_Salvador/El_Salvador_2003_sp.pdf|date=27 March 2009}}</ref> سان سيلويڊور جي ميونسپلٽي ۾ 2024ع تائين 5,25,990 ماڻهو رهندا هئا.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/el-salvador-population/#:~:text=The%20current%20population%20of%20El,6%2C364%2C943%20people%20at%20mid%20year.|title=San Salvador (Municipality, El Salvador) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.worldometers.info|access-date=2024-07-09}}</ref> سان سيلويڊور جو ميٽروپوليٽن علائقو، جيڪو گاديءَ جو هنڌ ۽ ان جي 13 ميونسپلٽيز تي مشتمل آهي، جي آبادي 24,04,097 آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/el-salvador-population/#:~:text=The%20current%20population%20of%20El,6%2C364%2C943%20people%20at%20mid%20year.|title=Population of El Salvador|work=[[Statista]]|language=en}}</ref> سان سيلويڊور جي شهري علائقي جي آبادي 16,00,000 ماڻھن تي مشتمل آهي.<ref>[http://www.demographia.com/db-worldua.pdf Demographia World Urban Areas 17th Annual Edition: 202106]</ref> هي شهر ايل سلواڊور جي وزارتن جي ڪائونسل، ايل سلواڊور جي قانون ساز اسيمبلي، ايل سلواڊور جي سپريم ڪورٽ ۽ ٻين سرڪاري ادارن جو گهر آهي ۽ انهي سان گڏ ايل سلواڊور جي صدر جي سرڪاري رهائش پڻ هتي آهي. سان سيلويڊور ايل سلواڊور جي هائي لينڊ ۾ واقع آهي، آتش فشانن سان گھريل آهي ۽ اهو زلزلي جو شڪار رهندو آهي. سان سلواڊور علائقائي ۽ بين الاقوامي راندين جي مقابلن ۽ سياسي ۽ سماجي تقريبن جو ميزبان شهر رهيو آهي. سال 1935ع، 2002ع ۽ 2023ع ۾ وچ آمريڪي ۽ ڪيريبين رانديون ۽ سال 1977ع ۽ 1994ع ۾ وچ آمريڪي رانديون هتي منعقد ٿـيون، انهي سان گڏ سال 1975ع ۽ 2023ع جا مس يونيورس جا مقابلا هتان منعقد ٿيا. سان سلواڊور سال 2008ع ۾ 18هين آئيبيرو-آمريڪي سربراهي اجلاس، اسپيني ۽ پرتگالي دائري ۾ سڀ کان اهم سماجي سياسي تقريب، جو ميزبان شهر پڻ هو.<ref>[[Ibero-American Summit]]</ref> سينٽرل آمريڪن انٽيگريشن سسٽم جو هيڊ ڪوارٽر سان سلواڊور ۾ آهي.<ref>[[Central American Bank for Economic Integration]]</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=San Salvador|d=Q3110}} * [http://www.sansalvador.gob.sv/ Municipality of the city of San Salvador] * [http://www.tramz.com/sv/sv00.html The Tramways of San Salvador, 1876–1929] {{Navboxes |title = [[File:Gnome-globe.svg|25px]]{{nbsp}}Geographic locale |list = '''[[Geographic coordinate system|Lat. <small>and</small> Long.]] {{Coord|13|41|56|N|89|11|29|W|display=inline}}''' {{List of North American capitals}} {{San Salvador Department}} }} {{Authority control}} [[زمرو:سان سيلويڊور]] [[زمرو:ايل سيلويڊور]] [[زمرو:وچ آمريڪا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[Category:Municipalities of the San Salvador Department]] [[Category:Populated places established in 1525]] [[Category:1525 establishments]] [[Category:Populated places established in the 16th century]] ==حوالا== {{حوالا}} 9nzzvpvdu8mfit3mgecbyjv501djplk 14 85082 409350 332673 2026-09-01T06:32:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 409350 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] at1twap3i6f6vy9n0r5ct4i51dpqu47 0 90225 409278 407813 2026-08-31T15:13:13Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Martin_Luther_King,_Jr_Memorial_(NHQ202501050005).jpg|Martin_Luther_King,_Jr_Memorial_(NHQ202501050005).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category 409278 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|آمريڪي بپتسما ڏيندڙ مذهبي اڳواڻ ۽ شهري حقن جو سرگرم ڪارڪن (1929–1968)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ريورنڊ]] | image = Martin Luther King, Jr..jpg | caption = ڪنگ، 1964ع ۾ | alt = ڪارو ۽ اڇو تصوير، جنهن ۾ ڪنگ سوٽ پهريل آهي، ڪئميرا جي کاٻي پاسي ڏسي رهيو آهي. هن پنهنجي چن کي ساڄي هٿ تي ٽيڪ ڏئي سوچيندڙ انداز اختيار ڪيو آهي. | office1 = [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس]] جو پهريون صدر | term_start1 = 10 جنوري 1957ع | term_end1 = 4 اپريل 1968ع | predecessor1 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor1 = [[رالف ايبرنيٿي]] | birth_name = مائيڪل ڪنگ جونيئر | birth_date = {{birth date|1929|1|15}} | birth_place = [[ائٽلانٽا]]، [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]]، آمريڪا | death_date = {{death date and age|1968|4|4|1929|1|15}} | death_place = [[ميمفس، ٽينيسي]]، آمريڪا | death_cause = [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو قتل|گولي هڻي قتل]] | resting_place = [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر قومي تاريخي پارڪ]] | spouse = {{marriage|[[ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ]]|June 18, 1953}} | children = {{hlist|[[يولانڊا ڪنگ|يولانڊا]]|[[مارٽن لوٿر ڪنگ ٽيون|مارٽن ٽيون]]|[[ڊيڪسٽر ڪنگ|ڊيڪسٽر]]|[[برنيس ڪنگ|برنيس]]}} | parents = {{unbulleted list|[[مارٽن لوٿر ڪنگ سينيئر]]|[[البرٽا وليمز ڪنگ]]}} | relatives = {{unbulleted list|[[ڪرسٽين ڪنگ فيرس]] (ڀيڻ)|[[اي. ڊي. ڪنگ]] (ڀاءُ)|[[الويڊا ڪنگ]] (ڀائيٽي)|[[ايڊٿ اسڪاٽ بيگلي]] (ڀاڄائي)}} | education = {{unbulleted list|[[مور هائوس ڪاليج]] ([[بيچلر آف آرٽس|بي اي]])|[[ڪروزر الٰهياتي مدرسو]] ([[بيچلر آف ڊوائنٽي|بي ڊو]])|[[بوسٽن يونيورسٽي]] ([[ڊاڪٽري|پي ايڇ ڊي]])}} | occupation = {{hlist|بپتسما ڏيندڙ مذهبي اڳواڻ|سرگرم ڪارڪن|اڳواڻ|ليکڪ}} {{Infobox person | child = yes | monuments = [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي يادگارن جي فهرست|مڪمل فهرست]] | movement = {{hlist|[[شهري حقن جي تحريڪ|شهري حق]]|[[امن جي تحريڪ|امن]]|[[جنگ مخالف تحريڪ|جنگ مخالف]]}}}} | awards = {{unbulleted list|[[نوبل امن انعام]] (1964)|[[صدارتي تمغو آزادي]] (وفات کان پوءِ، 1977)|[[ڪانگريس جو سون جو تمغو]] (وفات کان پوءِ، 2004)}} | signature = Martin Luther King Jr Signature2.svg | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Martin Luther King, Jr. speaks about Barry Goldwater at a press conference at Amsterdam Airport Schiphol, August 1964 (audio from Polygoon).oga|title=مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو آواز|type=speech|description=ڪنگ [[1964ع جي ريپبلڪن قومي ڪنوينشن]] ۾ [[بيري گولڊ واٽر]] جي نامزدگي بابت ڳالهائيندي<br />آگسٽ 1964ع ۾ رڪارڊ ٿيل}} | nickname = MLK }} {{Martin Luther King Jr. sidebar}} '''مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر''' (ڄم جو نالو: '''مائيڪل ڪنگ جونيئر'''؛ 15 جنوري 1929ع – 4 اپريل 1968ع) هڪ آمريڪي [[شهري حقن جي تحريڪ|شهري حقن]] جو سرگرم ڪارڪن ۽ [[بپتسما ڏيندڙ]] مذهبي اڳواڻ هو، جيڪو 1955ع کان وٺي [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو قتل|1968ع ۾ پنهنجي قتل]] تائين [[شهري حقن جي تحريڪ]] جو نمايان اڳواڻ رهيو. هن آمريڪا ۾ [[رنگدار ماڻهو]]ن جي شهري حقن لاءِ [[عدم تشدد واري مزاحمت]] ۽ [[شهري نافرماني]] جي ذريعي [[جم ڪرو قانون]] ۽ قانوني [[آمريڪا ۾ امتيازي سلوڪ|امتيازي سلوڪ]] جي ٻين صورتن خلاف جدوجهد ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري [[آفريقي-آمريڪي]] ماڻهن کي متاثر ڪنديون هيون. هڪ [[ڪاري عيسائي گرجاگھر]] جي مذهبي اڳواڻ طور، ڪنگ [[ووٽ جي حق]]، [[آمريڪا ۾ نسلي الڳاءَ جي خاتمي]]، [[مزدورن جي حقن]] ۽ ٻين شهري حقن لاءِ جلوسن ۾ حصو ورتو ۽ انهن جي اڳواڻي ڪئي.{{sfn|Jackson|2006|p=53}} هن 1955ع جي [[مونٽگمري بس بائيڪاٽ]] جي نگراني ڪئي ۽ [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس]] (SCLC) جو پهريون صدر ٿيو. هن [[الباني، جارجيا]] ۾ ناڪام [[الباني تحريڪ]] جي اڳواڻي ڪئي ۽ [[برمنگهم، الاباما]] ۾ 1963ع جي عدم تشدد واري احتجاج کي منظم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. ڪنگ 1963ع جي [[واشنگٽن مارچ]] جي اهم اڳواڻن مان هڪ هو، جتي هن پنهنجو مشهور "[[مون وٽ هڪ خواب آهي]]" وارو خطاب ڪيو، ۽ 1965ع جي سيلما ووٽ جي حقن واري تحريڪ دوران [[سيلما کان مونٽگمري تائين مارچ]] مان ٻن مارچن جي تنظيم ۾ به مدد ڪئي. نسلي الڳاءَ جا حامي سرڪاري عملدارن سان ڪيترائي سخت ٽڪراءَ ٿيا، جيڪي گهڻو ڪري تشدد سان جواب ڏيندا هئا.{{sfn|Glisson|2006|p=190}} شهري حقن جي تحريڪ جي نتيجي ۾ [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون]]، [[1965ع جو ووٽ جي حقن وارو قانون]] ۽ [[1968ع جو منصفاڻي رهائش وارو قانون]] جهڙا اهم قانون منظور ٿيا. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == === پيدائش === '''مائيڪل ڪنگ جونيئر''' 15 جنوري 1929ع تي [[اٽلانٽا]] ۾ ڄائو. هو [[مارٽن لوٿر ڪنگ سينيئر|مائيڪل ڪنگ]] ۽ [[البرٽا وليمز ڪنگ|البرٽا ڪنگ]] ({{Nee|وليمز}}) جي ٽن ٻارن مان ٻيو ٻار هو.<ref name="marshall">{{Cite book |last=Ogletree |first=Charles J. |url=https://archive.org/details/alldeliberatespe00ogle/page/138 |title=All Deliberate Speed: Reflections on the First Half Century of Brown v. Board of Education |publisher=W. W. Norton & Co |year=2004 |isbn=0-393-05897-2 |page=[https://archive.org/details/alldeliberatespe00ogle/page/138 138]}}</ref><ref name="bf" /><ref name="bio" /> البرٽا جي پيءُ، ايڊم ڊينيئل وليمز،<ref name="The King Center">{{Cite web |title=Upbringing & Studies |url=http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122161058/http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies |archive-date=January 22, 2013 |access-date=September 2, 2012 |publisher=The King Center}}</ref> [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]] جي ڳوٺاڻي علائقي ۾ هڪ بپتسما ڏيندڙ پادري هو. هو 1893ع ۾ اٽلانٽا لڏي آيو،<ref name="bio">{{cite web |title=Martin Luther King Jr. |url=https://www.biography.com/activist/martin-luther-king-jr |date=March 9, 2015 |website=Biography |publisher=A&E Television Networks, LLC |access-date=January 22, 2020 |archive-date=March 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310135126/https://www.biography.com/activist/martin-luther-king-jr |url-status=live }}</ref> ۽ ايندڙ سال [[ايبينيزر بپتسٽ چرچ (اٽلانٽا، جارجيا)|ايبينيزر بپتسٽ چرچ]] جو پادري بڻيو.{{sfn|Oates|1983|p=6}} وليمز، جيني سيليسٽ پارڪس سان شادي ڪئي.<ref name="bio" /> مائيڪل سينيئر، [[شيئر ڪراپر]] والدين جيمز البرٽ ڪنگ ۽ ڊيليا ڪنگ جي گهر [[اسٽاڪ برج، جارجيا]] ۾ ڄائو هو.<ref name="bf">{{cite web |title=Birth & Family |url=http://www.thekingcenter.org/birth-family |website=The King Center |publisher=The Martin Luther King, Jr. Center for Nonviolent Social Change |access-date=January 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122161032/http://www.thekingcenter.org/birth-family |archive-date=January 22, 2013}}</ref><ref name="bio" /> سندس نسل جو واسطو غالباً [[مينڊي ماڻهو]] ([[سيرا ليون]]) سان هو.<ref>{{cite web|title=King, James Albert|url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_king_james_albert_1864_1933/|access-date=June 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217012826/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/encyclopedia/enc_king_james_albert_1864_1933/|archive-date=December 17, 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Nsenga|first=Burton|title=AfricanAncestry.com Reveals Roots of MLK and Marcus Garvey|date=January 13, 2011|url=https://www.theroot.com/africanancestry-com-reveals-roots-of-mlk-and-marcus-gar-1790862357|access-date=May 29, 2020|archive-date=January 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200118095620/https://www.theroot.com/africanancestry-com-reveals-roots-of-mlk-and-marcus-gar-1790862357|url-status=live|quote=They were also able to discover that Coretta Scott King shared ancestry with the Mend people of Sierra Leone.}}</ref><ref>{{cite book|first=Alondra|last=Nelson |author-link=Alondra Nelson |url=https://books.google.com/books?id=W5nhDAAAQBAJ&pg=PA160 |title=The Social Life of DNA | quote="His mtDNA analysis associated him with the Mende." |pages=160–161 |date=2016 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8070-2718-9}}</ref> هن وزارتِ مذهب ۾ داخل ٿيڻ جي تياري لاءِ [[مور هائوس ڪاليج]] ۾ داخلا ورتي.{{sfn|Fleming|2008|p=2}} مائيڪل سينيئر ۽ البرٽا 1920ع ۾ هڪ ٻئي سان مليا ۽ محبت جو تعلق قائم ٿيو، ۽ 25 نومبر 1926ع تي شادي ڪيائون.{{sfn|Frady|2002|p=12}}{{sfn|Oates|1983|p=7}} 1941ع ۾ جيني جي وفات تائين سندن گهر، البرٽا جي والدين جي گهر جي ٻي ماڙ تي هو، جتي ڪنگ پيدا ٿيو هو.{{sfn|Oates|1983|p=4}}{{sfn|Frady|2002|p=12}}{{sfn|Oates|1983|p=7}}{{sfn|Oates|1983|p=13}} مائيڪل جونيئر جي هڪ وڏي ڀيڻ [[ڪرِسٽين ڪنگ فيرس]] ۽ هڪ ننڍو ڀاءُ [[اي ڊي ڪنگ|الفريڊ ڊينيئل ڪنگ]] هو.{{sfn|King|1992|p=76}} البرٽا سان شادي ڪرڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، ڪنگ سينيئر ايبينيزر چرچ جو اسسٽنٽ پادري بڻيو.{{sfn|Oates|1983|p=7}} 1931ع جي بهار ۾ سينيئر پادري وليمز وفات ڪري ويو{{sfn|Oates|1983|p=7}} ۽ انهيءَ سال جي سرءَ ۾ ڪنگ سينيئر اها ذميواري سنڀالي. پنهنجي زال جي سهڪار سان هن چرچ ۾ ايندڙ ماڻهن جو انگ لڳ ڀڳ ڇهن سؤ مان وڌائي ڪيترن ئي هزارن تائين پهچايو.<ref name="bio" />{{sfn|Oates|1983|p=7}}{{sfn|Eig|2023|p=43}} 1934ع ۾ چرچ، ڪنگ سينيئر کي ڪيترن ملڪن جي دوري تي موڪليو؛ انهن مان هڪ منزل [[برلن]] هئي، جتي هن [[بپتسٽ ورلڊ الائنس]] (BWA) جي پنجين عالمي ڪانگريس ۾ شرڪت ڪئي.<ref name="deneen">{{cite news|first=DeNeen L.|last=Brown|newspaper=The Washington Post|access-date=January 20, 2019|title=The story of how Michael King Jr. became Martin Luther King Jr.|date=January 15, 2019|url=https://www.washingtonpost.com/history/2019/01/15/story-how-michael-king-jr-became-martin-luther-king-jr/|archive-date=December 31, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231120621/https://www.washingtonpost.com/history/2019/01/15/story-how-michael-king-jr-became-martin-luther-king-jr/|url-status=live}}</ref> هن جرمني ۾ اهي هنڌ پڻ ڏٺا، جيڪي [[اصلاحِ مذهب]] جي اڳواڻ [[مارٽن لوٿر]] سان لاڳاپيل هئا.<ref name="deneen" /> [[نازيزم]] جي اڀار جي ردِعمل طور، BWA جي ڪانگريس آگسٽ 1934ع ۾ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ چيو ويو ته: "هي ڪانگريس آسماني پيءُ خدا جي قانون جي خلاف ورزي سمجهندي هر قسم جي نسلي دشمني، يهودين، رنگدار ماڻهن يا دنيا جي ڪنهن به حصي ۾ ماتحت نسلن خلاف هر قسم جي ظلم يا ناجائز امتيازي سلوڪ جي مذمت ڪري ٿي."<ref name="ajc">{{cite news |last1=Nancy Clanton |first1=The Atlanta Journal-Constitution |title=Why Martin Luther King Jr.'s father changed their names |url=https://www.ajc.com/lifestyles/why-martin-luther-king-father-changed-their-names/5ClNJ60MUtgsAZyCB4A4IN/ |access-date=February 3, 2020 |work=The Atlanta Journal-Constitution |date=January 17, 2020 |language=en |archive-date=January 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120172044/https://www.ajc.com/lifestyles/why-martin-luther-king-father-changed-their-names/5ClNJ60MUtgsAZyCB4A4IN/ |url-status=live }}</ref> آگسٽ 1934ع ۾ وطن واپس اچڻ کان پوءِ، مائيڪل سينيئر پنهنجو نالو بدلائي '''مارٽن لوٿر ڪنگ''' رکيو ۽ پنهنجي پنجن سالن جي پٽ '''مائيڪل ڪنگ جونيئر''' جو نالو به بدلائي '''مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر''' رکيو.<ref name="deneen" />{{sfn|King|1992|pp=30–31}}{{sfn|Frady|2002|p=12}}{{efn|ڪنگ جونيئر جي پيدائش واري سرٽيفڪيٽ ۾ بعد ۾ 23 جولاءِ 1957ع تي، جڏهن هو 28 سالن جو هو، ترميم ڪري سندس نالو "Martin Luther King Jr." درج ڪيو ويو.<ref name="deneen" /><ref name="ajc" />{{sfn|King|1992|p=31}}}} === ننڍپڻ === [[File:Martin Luther King's Boyhood Home.jpg|thumb|left|ڪنگ جو ننڍپڻ وارو گهر [[اٽلانٽا]] ۾]] پنهنجي ننڍپڻ واري گهر ۾، مارٽن جونيئر ۽ سندس ٻه ڀائر ڀينر پنهنجي پيءُ جي هدايت مطابق بلند آواز سان [[بائيبل]] پڙهندا هئا.{{sfn|Oates|1983|p=5}} رات جي ماني کان پوءِ، مارٽن جونيئر جي ڏاڏي جيني، جنهن کي هو پيار مان "ماما" سڏيندو هو، بائيبل جون دلچسپ ۽ جاندار ڪهاڻيون ٻڌائيندي هئي.{{sfn|Oates|1983|p=5}} مارٽن جونيئر جو پيءُ پنهنجي ٻارن کي نظم و ضبط سيکارڻ لاءِ باقاعدي [[ڪوڙا هڻڻ|چهبڪ يا ڪوڙا هڻڻ]] جو استعمال ڪندو هو،{{sfn|Oates|1983|p=8}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کان هڪ ٻئي کي به ڪوڙا هڻائيندو هو.{{sfn|Oates|1983|p=8}} مارٽن سينيئر بعد ۾ ياد ڪندي چيو: "جڏهن به مان مارٽن جونيئر کي ڪوڙا هڻندو هوس ته هو سڀني ٻارن کان وڌيڪ عجيب هوندو هو. هو خاموش بيٺو رهندو هو، سندس اکين مان ڳوڙها وهي نڪرندا هئا، پر هو ڪڏهن به روئندو نه هو."{{sfn|Frady|2002|p=14}} هڪ ڀيري، جڏهن مارٽن جونيئر ڏٺو ته سندس ڀاءُ اي ڊي، سندن ڀيڻ ڪرِسٽين کي ڏاڍو رنجائي ڇڏيو هو، ته هن ٽيليفون کڻي اي ڊي جي مٿي تي هنيو، جنهن سبب هو بيهوش ٿي ويو.{{sfn|Oates|1983|p=8}}{{sfn|Manheimer|2004|p=15}} هڪ ٻي موقعي تي، جڏهن مارٽن جونيئر ۽ سندس ڀاءُ گهر ۾ کيڏي رهيا هئا، ته اي ڊي ريلنگ تان ترڪي پيو ۽ سندن ڏاڏي جيني سان ٽڪرائجي ويو، جنهن ڪري هوءَ ڪري پئي ۽ بيهوش ٿي وئي.{{sfn|Oates|1983|pp=8–9}}{{sfn|Manheimer|2004|p=15}} مارٽن جونيئر سمجهيو ته هوءَ فوت ٿي وئي آهي، تنهنڪري پاڻ کي قصوروار سمجهي، ٻئي ماڙ جي دريءَ مان ٽپو ڏئي [[خودڪشي]] ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي،{{sfn|Oates|1983|p=9}}{{sfn|Manheimer|2004|p=15}} پر جڏهن هن ٻڌو ته سندس ڏاڏي زندهه آهي ته هو ٻيهر اٿي بيٺو.{{sfn|Oates|1983|p=9}} مارٽن جونيئر جي هڪ اڇي نسل واري ڇوڪري سان دوستي هئي، جنهن جي پيءُ جو ڪاروبار سندن گهر جي سامهون هو.{{sfn|Oates|1983|p=10}} سيپٽمبر 1935ع ۾، جڏهن ٻئي لڳ ڀڳ ڇهن سالن جا هئا، تڏهن هنن اسڪول وڃڻ شروع ڪيو.{{sfn|Oates|1983|p=10}}<ref>{{cite book |title=Assassination of Martin Luther King Jr. |first=Alan |last=Pierce |url=https://archive.org/details/assassinationofm0000pier |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/assassinationofm0000pier/page/14 14] |year=2004 |publisher=Abdo Pub Co |isbn=978-1-59197-727-8 }}</ref> ڪنگ کي ڪارن ٻارن لاءِ مخصوص [[يونگ اسٽريٽ ايليمينٽري اسڪول]] ۾ داخلا وٺڻي پئي،{{sfn|Oates|1983|p=10}}{{sfn|Manheimer|2004|p=13}} جڏهن ته سندس دوست رڳو اڇن ٻارن جي اسڪول ۾ پڙهڻ لڳو.{{sfn|Oates|1983|p=10}}{{sfn|Manheimer|2004|p=13}} جلد ئي انهيءَ اڇي ڇوڪري جي والدين پنهنجي پٽ کي ڪنگ سان کيڏڻ کان روڪي ڇڏيو ۽ کيس چيائون: "اسان اڇا آهيون، ۽ تون ڪارو آهين."{{sfn|Oates|1983|p=10}}{{sfn|Fleming|2008|p=4}} جڏهن مارٽن جونيئر اها ڳالهه پنهنجي والدين کي ٻڌائي، تڏهن هنن کيس [[آمريڪا ۾ غلامي]] ۽ آمريڪا ۾ نسل پرستي جي تاريخ بابت ٻڌايو.{{sfn|Oates|1983|p=10}}{{sfn|Manheimer|2004|p=14}} مارٽن بعد ۾ چيو ته انهيءَ واقعي سبب سندس دل ۾ "هر اڇي ماڻهوءَ کان نفرت ڪرڻ" جو جذبو پيدا ٿيو.{{sfn|Oates|1983|p=10}} پر سندس والدين کيس سيکاريو ته هڪ [[عيسائيت|عيسائي]] جي حيثيت ۾ سندس فرض آهي ته هو سڀني ماڻهن سان محبت ڪري.{{sfn|Manheimer|2004|p=14}} مارٽن جونيئر پنهنجي پيءُ کي [[آمريڪا ۾ نسلي علحدگي]] ۽ [[چمڙي جي رنگ جي بنياد تي امتياز]] جي خلاف بيٺل ڏٺو.{{sfn|Frady|2002|p=15}} هڪ ڀيري، هڪ پوليس آفيسر مارٽن سينيئر کي "ڇوڪرو" چئي مخاطب ڪيو. ان تي مارٽن سينيئر سخت لهجي ۾ جواب ڏنو ته "هي منهنجو پٽ ڇوڪرو آهي، پر مان مرد آهيان."{{sfn|Frady|2002|p=15}} هڪ ٻئي واقعي ۾، جڏهن مارٽن سينيئر پنهنجي پٽ کي اٽلانٽا جي شهر واري علائقي ۾ هڪ جوتن جي دڪان تي وٺي ويو، ته دڪاندار کين چيو ته هو دڪان جي پٺئين حصي ۾ ويهن.{{sfn|Manheimer|2004|p=9}} مارٽن سينيئر انڪار ڪندي چيو: "يا ته اسان هتي ويهي جوتا خريد ڪنداسين، يا وري بلڪل نه خريد ڪنداسين." ۽ پوءِ هو مارٽن جونيئر کي ساڻ وٺي دڪان مان نڪري ويو.{{sfn|Manheimer|2004|p=10}} ٻاهر نڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجي پٽ کي چيو: "مون کي پرواهه ناهي ته مون کي هن نظام سان ڪيترو به عرصو رهڻو پوي، پر مان ان کي ڪڏهن به قبول نه ڪندس."{{sfn|Manheimer|2004|p=10}} 1936ع ۾ مارٽن سينيئر سوين آفريڪي-آمريڪين جي اڳواڻي ڪندي اٽلانٽا جي [[شهر هال]] تائين شهري حقن واري ريلي ڪڍي، جنهن جو مقصد [[ووٽ ڏيڻ جا حق]] حاصل ڪرڻ ۾ ٿيندڙ امتيازي سلوڪ خلاف احتجاج ڪرڻ هو.{{sfn|Oates|1983|p=8}} مارٽن جونيئر بعد ۾ چيو ته سندس پيءُ سندس لاءِ "حقيقي پيءُ" هو.{{sfn|Oates|1983|p=12}} === نوعمري === [[File:Booker T. Washington High School in Atlanta.jpg|thumb|ڪنگ جنهن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي، اهو آفريڪي-آمريڪي تعليمي ماهر [[بُڪر ٽي. واشنگٽن]] جي نالي سان منسوب هو.]] نوخيزيءَ جي دور ۾، مارٽن جونيئر کي شروعاتي طور اڇن ماڻهن خلاف نفرت جو احساس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن، سندس خاندان ۽ سندس پاڙي وارن کي اڪثر "نسلي ذلت" جو منهن ڏسڻو پوندو هو.<ref>{{cite news|last=Blake|first=John|title=How MLK became an angry black man|date=April 16, 2013|work=[[سي اين اين]]|url=https://www.cnn.com/2013/04/16/us/king-birmingham-jail-letter-anniversary/|access-date=May 29, 2020|archive-date=July 13, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713045959/https://www.cnn.com/2013/04/16/us/king-birmingham-jail-letter-anniversary/|url-status=live}}</ref> 1942ع ۾، جڏهن ڪنگ 13 سالن جو هو، تڏهن هو ''[[اٽلانٽا جرنل]]'' جي اخبار ورهائڻ واري مرڪز جو سڀ کان ننڍي عمر وارو اسسٽنٽ مينيجر بڻيو.{{sfn|King|1992|p=82}} ساڳئي سال، هن [[نائين درجو|نائين جماعت]] ڇڏي سڌو [[بُڪر ٽي. واشنگٽن هاءِ اسڪول (جارجيا)|بُڪر ٽي. واشنگٽن هاءِ اسڪول]] ۾ داخلا ورتي، جتي سندس تعليمي ڪارڪردگي ''B+'' جي سطح تي برقرار رهي.{{sfn|Manheimer|2004|p=16}}{{sfn|Oates|1983|p=15}} اهو هاءِ اسڪول شهر جو واحد اسڪول هو، جيڪو آفريڪي-آمريڪي شاگردن لاءِ مخصوص هو.{{sfn|Oates|1983|p=7}} مارٽن جونيئر جي پرورش هڪ بپتسما ڏيندڙ عيسائي خاندان ۾ ٿي، پر جيئن ئي هو نوخيز ٿيو، هن پنهنجي پيءُ جي چرچ ۾ پيش ڪيل [[بائيبل جي لفظي تشريح]] بابت سوال اٿارڻ شروع ڪيا.{{sfn|Manheimer|2004|p=16}}{{sfn|Oates|1983|p=14}} 13 سالن جي عمر ۾، هن [[آچر واري مذهبي جماعت]] دوران [[حضرت عيسيٰ جي جيئري ٿيڻ]] بابت جسماني قيامت واري عقيدي کان انڪار ڪيو.<ref name="Autobiography">{{cite web|url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/kingweb/publications/papers/vol1/501122-An_Autobiography_of_Religious_Development.htm|title=An Autobiography of Religious Development|website=The Martin Luther King Jr. Research and Education Institute|publisher=Stanford University|archive-url=https://swap.stanford.edu/20141218230444/http://mlk-kpp01.stanford.edu/kingweb/publications/papers/vol1/501122-An_Autobiography_of_Religious_Development.htm|archive-date=December 18, 2014|url-status=dead|access-date=November 15, 2018}}</ref>{{sfn|Oates|1983|p=14}} مارٽن جونيئر چيو ته هو پاڻ کي چرچ ۾ عبادت ڪندڙ ماڻهن جي جذباتي اظهار سان هم آهنگ محسوس نه ڪندو هو، جيڪي اتي اڪثر ڏسڻ ۾ ايندا هئا. هن کي شڪ هو ته ڇا مذهب مان کيس ڪڏهن ذاتي اطمينان حاصل ٿي سگهندو.{{sfn|King|1998|p=14}}{{sfn|Oates|1983|p=14}} بعد ۾ هن پنهنجي زندگيءَ جي ان مرحلي بابت چيو: "شڪ شبها مون ۾ بنا ڪنهن وقفي جي پيدا ٿيڻ لڳا هئا."{{sfn|King|1998|p=6}}<ref name=Autobiography />{{sfn|Oates|1983|p=14}} هاءِ اسڪول دوران، مارٽن جونيئر پنهنجي بهترين خطابت سبب مشهور ٿي ويو. سندس آواز پختو ۽ گونجدار [[بيريٽون]] بڻجي چڪو هو.{{sfn|Fleming|2008|p=8}}{{sfn|Oates|1983|p=15}} هو اسڪول جي مباحثي واري ٽيم ۾ شامل ٿيو.{{sfn|Fleming|2008|p=8}}{{sfn|Oates|1983|p=15}} ڪنگ جي دلچسپي اڃا تائين خاص طور تاريخ ۽ انگريزي ادب ۾ هئي،{{sfn|Oates|1983|p=15}} ۽ هن انگريزي ۽ [[سماجيات]] کي پنهنجا اهم مضمون چونڊيو.{{sfn|Patterson|1969|p=25}} هن وٽ لفظن جو تمام وڏو ذخيرو هو.{{sfn|Oates|1983|p=15}} البت، املا لکڻ ۾ هو پنهنجي ڀيڻ ڪرِسٽين کان مدد وٺندو هو، جڏهن⁠تہ هو کيس رياضي ۾ مدد ڏيندو هو.{{sfn|Oates|1983|p=15}} ڪنگ کي فيشن ۾ پڻ دلچسپي پيدا ٿي. هو اڪثر چمڪندڙ [[پيٽنٽ چمڙي]] جا جوتا ۽ [[ٽوئيڊ]] جا سوٽ پائيندو هو، جنهن سبب سندس دوستن کيس "ٽوئيڊ" يا "ٽوئيڊي" سڏڻ لڳا.{{sfn|Frady|2002|p=17}}{{sfn|Oates|1983|p=16}}{{sfn|Davis|2005|p=18}}{{sfn|Muse|1978|p=17}} هن کي ڇوڪرين سان مذاق ڪرڻ ۽ ناچ ڪرڻ به پسند هو.{{sfn|Davis|2005|p=18}}{{sfn|Oates|1983|p=16}}{{sfn|Rowland|1990|p=23}} سندس ڀاءُ اي ڊي بعد ۾ ياد ڪندي چيو: "هو هميشه هڪ ڇوڪري کان ٻي ڇوڪري ڏانهن ويندو رهندو هو، ۽ مون فيصلو ڪيو ته مان هن جو ساٿ نٿو ڏئي سگهان. خاص ڪري ان ڪري جو هو ناچ جو ڏاڍو شوقين هو ۽ شهر جي بهترين جِٽر بگ ناچ ڪندڙن مان هڪ هو."{{sfn|Oates|1983|p=16}} 13 اپريل 1944ع تي، [[يارهين درجو|يارهين جماعت]] دوران، ڪنگ پنهنجي زندگيءَ جي پهرين عوامي تقرير هڪ [[خطابت جي مقابلي]] ۾ ڪئي.<ref name="Elks" />{{sfn|Oates|1983|p=16}}<ref>{{cite news |last1=Fraser |first1=C. Gerald |title=Thousands of Black Elks in City To Attend Annual Convention |url=https://www.nytimes.com/1974/08/11/archives/thousands-of-black-elks-in-city-to-attend-annual-convention.html |access-date=October 12, 2020 |work=The New York Times |date=August 11, 1974 |archive-date=March 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210316022147/https://www.nytimes.com/1974/08/11/archives/thousands-of-black-elks-in-city-to-attend-annual-convention.html |url-status=live }}</ref><ref name="crenshaw">{{cite news |last1=Crenshaw |first1=Wayne |title=King's 'journey to the mountain top' started in Dublin |url=https://www.macon.com/news/local/article224559455.html |access-date=October 12, 2020 |work=Macon Telegraph |date=January 18, 2019 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126184221/https://www.macon.com/news/local/article224559455.html |url-status=live }}</ref> پنهنجي تقرير ۾ هن چيو: "ڪاري آمريڪا اڄ به زنجيرن ۾ جڪڙيل آهي. بهترين ڪارو ماڻهو به بدترين اڇي ماڻهوءَ جي رحم و ڪرم تي آهي."{{sfn|Manheimer|2004|p=17}}<ref name="Elks">{{cite web |title=The Negro and the Constitution |url=https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/negro-and-constitution |website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute |publisher=Stanford University |access-date=October 12, 2020 |language=en |date=December 9, 2014 }}</ref> ڪنگ ان مقابلي جو فاتح قرار ڏنو ويو.<ref name="Elks" />{{sfn|Oates|1983|p=16}} مقابلي کان پوءِ جڏهن هو ۽ سندس استاد بس ذريعي اٽلانٽا واپس اچي رهيا هئا، تڏهن بس جي ڊرائيور کين حڪم ڏنو ته هو بيهي رهن ته جيئن اڇا مسافر ويهي سگهن.{{sfn|Oates|1983|p=16}}{{sfn|Fleming|2008|p=9}} بس جي ڊرائيور ڪنگ کي "ڪاري حرامزادي" چئي گاري ڏني.{{sfn|Oates|1983|p=16}} ڪنگ شروعات ۾ انڪار ڪيو، پر جڏهن سندس استاد کيس چيو ته جيڪڏهن هو ائين نه ڪندو ته قانون جي ڀڃڪڙي ٿيندي، تڏهن هن مجبور ٿي حڪم مڃيو.{{sfn|Fleming|2008|p=9}} ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي سيٽون ڀريل هيون، تنهنڪري ڪنگ ۽ سندس استاد کي اٽلانٽا تائين باقي سڄو سفر بيٺي ڪرڻو پيو.{{sfn|Oates|1983|p=16}} بعد ۾ ڪنگ ان واقعي بابت لکيو: "اها رات منهنجي يادگيريءَ مان ڪڏهن به نه نڪرندي. اها منهنجي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ ڪاوڙ واري رات هئي."{{sfn|Fleming|2008|p=9}} === مور هائوس ڪاليج === ڪنگ جي هاءِ اسڪول جي يارهين جماعت دوران، [[مور هائوس ڪاليج]] ــ جيڪو صرف مردن لاءِ قائم ڪيل هڪ [[تاريخي طور ڪارن ماڻهن جو اعليٰ تعليمي ادارو]] هو، ۽ جتي سندس پيءُ ۽ نانا تعليم حاصل ڪري چڪا هئا{{sfn|Manheimer|2004|p=19}}{{sfn|Davis|2005|p=10}} ــ انهن هاءِ اسڪول جي اهڙن شاگردن کي داخلا ڏيڻ شروع ڪئي، جيڪي [[داخلا امتحان]] ۾ ڪامياب ٿيندا هئا.{{sfn|Oates|1983|p=16}}{{sfn|Schuman|2014|loc=chpt. 2}}{{sfn|Fleming|2008|p=9}} ان وقت [[ٻي عالمي جنگ]] جاري هئي، ۽ ڪيترائي ڪارا ڪاليج جا شاگرد فوج ۾ ڀرتي ٿي چڪا هئا،{{sfn|Oates|1983|p=16}}{{sfn|Schuman|2014|loc=chpt. 2}} تنهنڪري ڪاليج انتظاميه داخلا وڌائڻ لاءِ يارهين جماعت جي شاگردن کي پڻ درخواست ڏيڻ جي اجازت ڏني.{{sfn|Oates|1983|p=16}}{{sfn|Schuman|2014|loc=chpt. 2}}{{sfn|Fleming|2008|p=9}} 1944ع ۾، جڏهن ڪنگ جي عمر صرف 15 سال هئي، تڏهن هن داخلا وارو امتحان ڪاميابيءَ سان پاس ڪيو ۽ انهيءَ سال جي سرءَ ۾ مور هائوس ڪاليج ۾ داخلا ورتائين.<ref>{{cite web |title=King at Morehouse |url=https://morehouse.edu/academics/centers-and-institutes/martin-luther-king-jr-collection/king-at-morehouse |website=Morehouse College |access-date=5 March 2026}}</ref> مور هائوس ۾ داخلا وٺڻ کان اڳ واري اونهاري ۾، ڪنگ پنهنجي دوست ايمٽ "ويزل" پروڪٽر ۽ مور هائوس ڪاليج جي ٻين شاگردن سان گڏ ريل ذريعي [[سمسبري، ڪنيڪٽيڪٽ]] ويو، جتي هنن [[ڪلمن برادرز ٽوبيڪو]] جي [[تمباڪو]] واري فارم تي ڪم ڪيو.<ref name="tewa">{{cite news |last1=Tewa |first1=Sophia |title=How picking tobacco in Connecticut influenced MLK's life |url=https://www.ctpost.com/news/article/How-picking-tobacco-in-Connecticut-influenced-12802478.php |access-date=October 18, 2020 |work=Connecticut Post |date=April 3, 2018 |archive-date=November 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124043013/https://www.ctpost.com/news/article/How-picking-tobacco-in-Connecticut-influenced-12802478.php |url-status=dead }}</ref><ref name="ctnbc">{{cite news |title=MLK Worked Two Summers on Simsbury Tobacco Farm |url=https://www.nbcconnecticut.com/news/local/mlk-worked-two-summers-on-simsbury-tobacco-farm/1947510/ |access-date=October 18, 2020 |work=NBC Connecticut |date=January 19, 2015 |archive-date=November 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129041936/https://www.nbcconnecticut.com/news/local/mlk-worked-two-summers-on-simsbury-tobacco-farm/1947510/ |url-status=live }}</ref> هي ڪنگ جو آمريڪا جي نسلي طور گڏيل اترين علائقي ڏانهن پهريون سفر هو.<ref name="jc" /><ref name="mk">{{cite news |last1=Kochakian |first1=Mary |title=How a Trip To Connecticut Changed Martin Luther King Jr.'s Life |url=https://www.courant.com/news/connecticut/hc-xpm-2000-01-17-0001181153-story.html |access-date=October 18, 2020 |work=The Hartford Courant |date=January 17, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230030434/https://www.courant.com/news/connecticut/hc-xpm-2000-01-17-0001181153-story.html |archive-date=December 30, 2019}}</ref> جون 1944ع ۾ پنهنجي پيءُ ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ ڪنگ انهن فرقن جو ذڪر ڪيو، جيڪي هن کي اتي ڏسي حيرت ۾ وجهي ڇڏيو. هن لکيو: "هتي ايندي رستي ۾ اسان اهڙيون شيون ڏٺيون، جن جي مون ڪڏهن به اميد نه ڪئي هئي. جيئن ئي اسان واشنگٽن کان اڳتي نڪتاسين، اتي ڪنهن به قسم جو امتياز نه هو. هتي جا اڇا ماڻهو تمام سٺا آهن. اسان جتي چاهيون ٿا اتي وڃون ٿا ۽ جتي چاهيون ٿا اتي ويهون ٿا."<ref name="jc" /> هن فارم مور هائوس ڪاليج سان اهڙو انتظام ڪري رکيو هو، جنهن تحت شاگردن جي اجرت سندن ڪاليج جي فيس، رهائش ۽ ٻين خرچن لاءِ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="tewa" /><ref name="ctnbc" /> هفتي جي عام ڏينهن ۾، ڪنگ ۽ ٻيا شاگرد صبح جو 7 وڳي کان گهٽ ۾ گهٽ شام جو 5 وڳي تائين تمباڪو جي فصل ۾ ڪم ڪندا هئا. هو 100 [[فارن هائيٽ|°F]] کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪندي تمباڪو جون پنون چونڊيندا هئا ۽ روزانو لڳ ڀڳ 4 آمريڪي ڊالر ڪمائيندا هئا.<ref name="ctnbc" /><ref name="jc">{{cite news |last1=Christoffersen |first1=John |title=MLK Was Inspired by Time in Connecticut |url=https://www.nbcconnecticut.com/news/local/mlk-was-inspired-by-time-in-connecticut/1885278/ |access-date=October 18, 2020 |work=NBC Connecticut |date=January 17, 2011 |archive-date=May 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513091409/https://www.nbcconnecticut.com/news/local/mlk-was-inspired-by-time-in-connecticut/1885278/ |url-status=live }}</ref> جمعي جي شام جو شاگرد سمسبري جي مرڪزي علائقي ۾ ويندا هئا، جتي هو ملڪ شيڪ پيئندا ۽ فلمون ڏسندا هئا، جڏهن⁠تہ ڇنڇر تي هو [[هارٽفورڊ، ڪنيڪٽيڪٽ]] ويندا هئا، جتي ڊراما ڏسندا، خريداري ڪندا ۽ هوٽلن ۾ ماني کائيندا هئا.<ref name="ctnbc" /><ref name="mk" /> آچر تي هو هارٽفورڊ جي اهڙي چرچ ۾ عبادت لاءِ ويندا هئا، جتي اڪثر عبادت ڪندڙ اڇا ماڻهو هوندا هئا.<ref name="ctnbc" /> ڪنگ پنهنجي والدين کي خط لکي ٻڌايو ته اتي نسلي علحدگي موجود نه هئي. هن لکيو ته هو ان ڳالهه تي حيران آهي ته هو "هارٽفورڊ جي بهترين هوٽلن مان هڪ ۾ وڃي سگهن ٿا" ۽ "ڪارا ۽ اڇا ماڻهو هڪ ئي چرچ ۾ عبادت ڪن ٿا." <ref name="ctnbc" /><ref name="brindley">{{cite news |last1=Brindley |first1=Emily |title=Martin Luther King Jr.'s time in Connecticut was pivotal, but has never been thoroughly documented; that's about to change |url=https://www.courant.com/community/simsbury/hc-news-simsbury-martin-luther-king-jr-tobacco-20191113-mcp3mzoevbf37io2yixwp4fojq-story.html |access-date=October 19, 2020 |work=courant.com |date=November 13, 2019 |archive-date=July 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724083647/https://www.courant.com/community/simsbury/hc-news-simsbury-martin-luther-king-jr-tobacco-20191113-mcp3mzoevbf37io2yixwp4fojq-story.html |url-status=live }}</ref><ref name="jc" /> مور هائوس ۾ ڪنگ پهرئين سال فٽبال پڻ کيڏي.{{Citation needed|date=January 2026}} 1947ع ۾، پنهنجي آخري تعليمي سال کان اڳ واري اونهاري ۾، جڏهن سندس عمر 18 سال هئي، تڏهن هن [[عيسائي مذهبي خدمت]] اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. بعد ۾ هن مور هائوس ڪاليج جي صدر، بپتسما ڏيندڙ پادري [[بينجمن ميز]] کي پنهنجو "روحاني رهبر" قرار ڏنو.<ref>{{Cite web|last=Kelly|first=Jason|date=January 1, 2013|title=Benjamin Mays found a voice for civil rights|url=https://www.uchicago.edu/features/benjamin_mays/|access-date=June 6, 2020|website=The University of Chicago|language=en|archive-date=March 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309041036/https://www.uchicago.edu/features/benjamin_mays/|url-status=dead}}</ref> ڪنگ ان نتيجي تي پهتو ته انسانيت جي خدمت ڪرڻ واري پنهنجي "اندروني سڏ" جو سڀ کان ڀروسي جوڳو جواب چرچ جي خدمت ۾ موجود آهي. هن بپتسما ڏيندڙ چرچ سان مڪمل هم آهنگي پيدا ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال هو ته هو هڪ "عقلي" پادري بڻجي سگهندو، جنهن جون تقريرون "خيالن جي عزت ڀري قوت، ۽ سماجي احتجاج جو وسيلو" هونديون.{{sfn|Frady|2002|p=18}} 1948ع ۾، 19 سالن جي عمر ۾، ڪنگ مور هائوس ڪاليج مان [[بيچلر آف آرٽس]] جي ڊگري [[سماجيات]] ۾ حاصل ڪري فراغت ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Finkelman|first=Paul|url=https://books.google.com/books?id=UVgKAgAAQBAJ&q=MLK+BA+sociology&pg=PA889|title=Encyclopedia of American Civil Liberties|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-94704-0|language=en}}</ref> == مذهبي تعليم == [[File:OldMainUpland.JPG|alt=هڪ عمارت جو وڏو مُهاڙو|thumb|ڪنگ 1951ع ۾ [[ڪروزر الٰهياتي مدرسو]] مان بيچلر آف ڊوائنٽي جي ڊگري حاصل ڪئي (تصوير 2009ع جي آهي).]] {{See also|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي تصنيف بابت مسئلا}} ڪنگ [[اپلينڊ، پينسلوانيا]] ۾ [[ڪروزر الٰهياتي مدرسو]] ۾ داخلا ورتي،<ref name="mercer">{{cite book| title=To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr.| page=[https://archive.org/details/toseepromisedlan0000down/page/150 150]| last=Downing| first=Frederick L.| publisher=Mercer University Press| year=1986| isbn=0-86554-207-4| url=https://archive.org/details/toseepromisedlan0000down/page/150}}</ref><ref>{{cite book | title=Gandhi and King: The Power of Nonviolent Resistance| url=https://archive.org/details/gandhikingpowero0000noje|last=Nojeim|first=Michael J.| page=[https://archive.org/details/gandhikingpowero0000noje/page/179 179]|isbn=0-275-96574-0| publisher=Greenwood Publishing Group|year=2004}}</ref> ۽ [[پينسلوانيا يونيورسٽي]] ۾ به ڪيترائي ڪورس ورتائين.<ref name="kinginstitute upenn">{{cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/king-audits-courses-university-pennsylvania|title=King audits courses at University of Pennsylvania|publisher=Stanford University Archives and Records Center|work=The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute|access-date=July 21, 2023|url-access=subscription|archive-date=August 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814040507/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/king-audits-courses-university-pennsylvania|url-status=live}}</ref><ref name="kinginstitute edu">{{cite web |url=https://kinginstitute.stanford.edu/mlk-topic/martin-luther-king-jr-education?page=2|title= Martin Luther King, Jr. – Education |publisher=Stanford University Archives and Records Center | work =The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184435/https://kinginstitute.stanford.edu/mlk-topic/martin-luther-king-jr-education?page=2 |archive-date=June 12, 2018 }}</ref> ڪروزر ۾ ڪنگ شاگرد يونين جو صدر چونڊيو ويو.{{sfn|Frady|2002|pp=20–22}} پينسلوانيا يونيورسٽي ۾ ڪنگ [[وليم فونٽين]]، جيڪو پينسلوانيا يونيورسٽي جو پهريون آفريڪي-آمريڪي پروفيسر هو، ۽ فلسفي جي پروفيسر [[ايلزبيٿ ايف. فلاور]] وٽ ڪورس پڙهيا.<ref>{{cite web | url=https://penntoday.upenn.edu/news/martin-luther-king-jrs-time-studying-penn | title=Martin Luther King Jr.'s time studying at Penn | date=April 4, 2018 | access-date=September 11, 2023 | archive-date=October 6, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231006232419/https://penntoday.upenn.edu/news/martin-luther-king-jrs-time-studying-penn | url-status=live }}</ref> ڪنگ جي پيءُ سندس تعليم جاري رکڻ واري فيصلي جي حمايت ڪئي ۽ سندس لاءِ [[جي. پائيس باربر]] سان گڏ ڪم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو، جيڪو خاندان جو دوست ۽ ڪروزر جو اڳوڻو شاگرد هو، ۽ ويجهي [[چيسٽر، پينسلوانيا]] ۾ [[ڪيلوري بپتسما چرچ (چيسٽر، پينسلوانيا)|ڪيلوري بپتسما چرچ]] جو پادري هو.<ref>{{cite book |last1=Baldwin |first1=Lewis V. |title=There is a Balm in Gilead: The Cultural Roots of Martin Luther King, Jr. |date=1991 |publisher=Fortress Publishing|isbn=0-8006-2457-2 |pages=281–282 |url=https://books.google.com/books?id=_oeMI9gxa2QC |access-date=July 5, 2018}}</ref> ڪنگ "ڪيلوري جي پٽن" مان هڪ طور مشهور ٿيو، اهو اعزاز هن [[وليم آگسٽس جونز جونيئر]] ۽ [[سيموئل ڊي. پروڪٽر]] سان گڏ ونڊيو، جيڪي ٻئي پوءِ مشهور مبلغ بڻيا.<ref>{{cite book |last1=Baldwin |first1=Lewis V. |title=There is a Balm in Gilead: The Cultural Roots of Martin Luther King, Jr. |date=1991 |publisher=Fortress Publishing |isbn=0-8006-2457-2 |page=167 |url=https://books.google.com/books?id=_oeMI9gxa2QC |access-date=July 5, 2018}}</ref> ڪنگ هڪ ڀيري هڪ ٻئي شاگرد کي سندس ڪمري ۾ بيئر رکڻ تي ملامت ڪئي ۽ چيو ته آفريڪي آمريڪي طور "نيگرو نسل جا بار" کڻڻ ۾ سندن گڏيل ذميواري آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هو [[والٽر رائوشنبش]] جي "سماجي انجيل" ۾ دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Frady|2002|pp=20–22}} ڪروزر ۾ پنهنجي ٽئين سال دوران، ڪنگ بيٽي موئٽز سان رومانوي لاڳاپي ۾ اچي ويو،<ref name="Sanneh">{{cite magazine |last1=Sanneh |first1=Kelefa |title=The Voice |magazine=The New Yorker |date= |issue=May 15, 2023 |pages=62–63}}</ref> جيڪا ڪيفيٽيريا ۾ ڪم ڪندڙ هڪ جرمن مهاجر عورت جي اڇي ڌيءَ هئي. ڪنگ سندس سان شادي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، پر دوستن ۽ ڪنگ جي پيءُ،<ref name="Sanneh" /> کيس ان جي خلاف صلاح ڏني، ۽ چيو ته بين النسلي شادي ڪارن ۽ اڇن ٻنهي طرفان دشمني پيدا ڪندي، جنهن سان ڏکڻ ۾ ڪنهن چرچ جو پادري ٿيڻ جا سندس امڪان خراب ٿي سگهن ٿا. ڪنگ روئيندي هڪ دوست کي ٻڌايو ته هو شادي بابت پنهنجي ماءُ جو ڏک برداشت نٿو ڪري سگهي، ۽ ڇهن مهينن بعد اهو تعلق ختم ڪري ڇڏيائين. هڪ دوست جي حوالي سان چيو ويو ته "هو ڪڏهن به ان مان بحال نه ٿيو."{{sfn|Frady|2002|pp=20–22}} ٻين دوستن، جن ۾ [[هيري بيلافونٽي]] به شامل هو، چيو ته بيٽي "ڪنگ جي زندگيءَ جي محبت" هئي.<ref name="Sanneh" /> ڪنگ 1951ع ۾ [[بيچلر آف ڊوائنٽي]] جي ڊگري سان فارغ التحصيل ٿيو.<ref name="mercer" /> هن ڊاڪٽريٽ لاءِ [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] جي [[نيو ڪاليج، ايڊنبرا|اسڪول آف ڊوائنٽي]] ۾ درخواست ڏني، پر آخرڪار بوسٽن کي چونڊيو.<ref>{{Cite web|date=January 28, 2015|title=To Hugh Watt|url=https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/hugh-watt|access-date=January 21, 2022|website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute|publisher=Stanford University|language=en|archive-date=January 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121103429/https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/hugh-watt|url-status=live}}</ref> 1951ع ۾، ڪنگ [[بوسٽن يونيورسٽي]] ۾ [[نظامي الٰهيات]] ۾ ڊاڪٽريٽ جي پڙهائي شروع ڪئي،<ref name=Radin /> ۽ بوسٽن جي تاريخي [[ٽوئلفٿ بپتسما چرچ، بوسٽن|ٽوئلفٿ بپتسما چرچ]] ۾ وليم هنٽر هيسٽر سان گڏ اسسٽنٽ پادري طور ڪم ڪيو. هيسٽر ڪنگ جي پيءُ جو پراڻو دوست هو ۽ ڪنگ تي اهم اثر رکندڙ شخص هو.<ref>{{cite book|last1=Baldwin|first1=Lewis V.|title=The Voice of Conscience: The Church in the Mind of Martin Luther King, Jr.|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538031-6|url=https://archive.org/details/voiceofconscienc0000bald|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/voiceofconscienc0000bald/page/42 42]}}</ref> بوسٽن ۾، ڪنگ پنهنجي عمر جي مقامي پادرين جي هڪ ننڍڙي ٽولي سان دوستي ڪئي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن سندن چرچن ۾ مهمان پادري طور به خدمت ڪندو هو، جن ۾ [[مائيڪل اي. هينز]] به شامل هو، جيڪو راڪس بَري جي ٽوئلفٿ بپتسما چرچ جو ساٿي پادري هو. اهي نوجوان اڪثر پنهنجن اپارٽمينٽن ۾ غير رسمي گڏجاڻيون ڪندا هئا، جتي الٰهيات، وعظ جي انداز ۽ سماجي مسئلن تي بحث ڪندا هئا.{{citation needed|date=October 2024}} 1954ع ۾، 25 سالن جي عمر ۾، ڪنگ کي [[مذهبي سڏ|سڏيو ويو]] ته هو [[مونٽگمري، الاباما]] ۾ [[ڊيڪسٽر ايوينيو بپتسما چرچ]] جو پادري ٿئي.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/nationaldaysnati0000unse |url-access=registration | page=[https://archive.org/details/nationaldaysnati0000unse/page/314 314] | last=Fuller | first=Linda K. | publisher=Greenwood Publishing| year=2004| isbn=0-275-97270-4 | title=National Days, National Ways: Historical, Political, And Religious Celebrations around the World}}</ref> ڪنگ 5 جون 1955ع تي پي ايڇ ڊي حاصل ڪئي، سندس [[مقالو]]، جنهن جي شروعاتي نگراني [[ايڊگر ايس. برائٽمين]] ڪئي ۽ سندس وفات کان پوءِ [[لوٽن هيرولڊ ڊي وولف]] ڪئي، جو عنوان هو: ''[[پال ٽلخ]] ۽ [[هينري نيلسن ويمن]] جي فڪر ۾ خدا جي تصورن جو مقابلو''.<ref>{{Cite web|title=A comparison of the conceptions of God in the thinking of Paul Tillich and Henry Nelson Wieman|url=https://buprimo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA_BOSU121651367690001161&vid=BU&search_scope=default_scope&tab=default_tab&lang=en_US&context=L&isFrbr=true|access-date=July 6, 2020|publisher=Boston University Library|archive-date=July 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706155623/https://buprimo.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=ALMA_BOSU121651367690001161&vid=BU&search_scope=default_scope&tab=default_tab&lang=en_US&context=L&isFrbr=true|url-status=live}}</ref><ref name=Radin /> آڪٽوبر 1991ع ۾ هڪ علمي جاچ ان نتيجي تي پهتي ته سندس ڊاڪٽريٽ مقالي جا ڪجهه حصا [[ادبي چوري]] تي ٻڌل هئا ۽ هن نامناسب عمل ڪيو هو. تنهن هوندي به، {{nowrap|"[ان] نتيجي}} جي باوجود، ڪميٽي چيو ته 'ڊاڪٽر ڪنگ جي ڊاڪٽريٽ ڊگري واپس وٺڻ بابت ڪو به خيال نه ڪيو وڃي،' ڇاڪاڻ⁠تہ پينل موجب اهڙو قدم ڪنهن مقصد جي خدمت نه ڪندو."<ref name=Snopes>{{cite web |url=https://www.snopes.com/history/american/mlking.asp |title=Four Things About King |last=Mikkelson |first=David |date=July 19, 2003 |website=Snopes |access-date=March 14, 2011 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727202900/https://www.snopes.com/fact-check/four-things-about-king/ |url-status=live }}</ref><ref name=Radin>{{cite news |title=Panel Confirms Plagiarism by King at BU |first=Charles A. |last=Radin |work=The Boston Globe |date=October 11, 1991 |page=1}}</ref><ref>{{cite news |agency=Associated Press |url=https://www.nytimes.com/1991/10/11/us/boston-u-panel-finds-plagiarism-by-dr-king.html |title=Boston U. Panel Finds Plagiarism by Dr. King |date=October 11, 1991 |work=The New York Times |access-date=November 13, 2013 |archive-date=November 8, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108033759/http://www.nytimes.com/1991/10/11/us/boston-u-panel-finds-plagiarism-by-dr-king.html |url-status=live }}</ref> ڪميٽي اهو به معلوم ڪيو ته مقالو اڃا تائين "علمي تحقيق ۾ هڪ ذهين حصو" وڌائي ٿو. هاڻي يونيورسٽي لائبريري ۾ موجود ڪنگ جي مقالي جي ڪاپي سان هڪ خط ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ڪيترائي اقتباس مناسب quotation marks ۽ ماخذن جي حوالن کانسواءِ شامل ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite web |url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol2/550415AComparisonOfTheConceptionsOfGod.pdf|title=King's Ph.D. dissertation, with attached note |access-date=November 7, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107223114/http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol2/550415AComparisonOfTheConceptionsOfGod.pdf |archive-date=November 7, 2014}}</ref> ڪنگ جي ادبي چوري جي تشريح ڪيئن ڪجي، ان بابت اهم بحث موجود آهي.<ref>{{cite journal |last=Ling |first=Peter |date=October 1996 |title=Plagiarism, preaching and prophecy: the legacy of Martin Luther King, Jr. and the persistence of racism [Review] |url=https://archive.org/details/ethnic-and-racial-studies_1996-10_19_4/page/912 |journal=[[نسلي ۽ نژادي اڀياس]] |volume=19 |number=4 |pages=912–916 |doi=10.1080/01419870.1996.9993942 | issn = 0141-9870 }}</ref> == شادي ۽ خاندان == [[File:Martin Luther King Jr. is welcomed with a kiss from his wife, Coretta Scott King, after leaving court in Montgomery, AL, on March 22, 1956.jpg|thumb|22 مارچ 1956ع تي [[مونٽگمري، الاباما]] ۾ عدالت مان نڪرڻ کان پوءِ ڪنگ جو سندس زال [[ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ]] چمي سان استقبال ڪري رهي آهي.]] [[File:Martin Luther, Coretta Scott and Yolanda Denise King, 1956.png|thumb|ڪنگ پنهنجي زال [[ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ]] ۽ ڌيءَ [[يولانڊا ڊينيس ڪنگ]] سان، 1956ع]] [[بوسٽن يونيورسٽي]] ۾ تعليم دوران، ڪنگ ائٽلانٽا جي پنهنجي هڪ دوست ميري پاول، جيڪا [[نيو انگلينڊ موسيقي ڪنزرويٽري]] ۾ شاگردياڻي هئي، کان پڇيو ته ڇا هوءَ ڏکڻ واري علائقي جي ڪنهن سٺي ڇوڪريءَ کي سڃاڻي ٿي. پاول پنهنجي ساٿي شاگردياڻي [[ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ|ڪوريٽا اسڪاٽ]] سان ڳالهه ڪئي؛ اسڪاٽ کي شروعات ۾ پادرين سان ملاقات ڪرڻ ۾ دلچسپي نه هئي، پر آخرڪار پاول جي تعريف ۽ ضمانت تي هن ڪنگ کي فون ڪرڻ جي اجازت ڏني. پهرين ٽيليفون ڳالهه ٻولهه دوران، ڪنگ اسڪاٽ کي چيو: "مان تنهنجي دلڪشيءَ آڏو اهڙو آهيان جيئن نيپولين واٽرلو ۾ هو"، جنهن تي اسڪاٽ جواب ڏنو: "توهان ته اڃا مون سان مليا ئي نه آهيو."{{cite needed|date=December 2025}} ڪنگ 18 جون 1953ع تي [[هيبرگر، الاباما]] ۾ اسڪاٽ جي والدين جي گهر جي لان تي اسڪاٽ سان شادي ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1509338/Coretta-Scott-King.html |title=Coretta Scott King |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |access-date=September 8, 2008 |date=February 1, 2006 |archive-date=November 13, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113011228/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1509338/Coretta-Scott-King.html |url-status=live}}</ref> سندن چار ٻار ٿيا: [[يولانڊا ڪنگ]] (1955–2007)، [[مارٽن لوٿر ڪنگ ٽيون]] (پيدائش 1957ع)، [[ڊيڪسٽر اسڪاٽ ڪنگ]] (1961–2024)، ۽ [[برنيس ڪنگ]] (پيدائش 1963ع).<ref name=fam>{{cite book |title= King Came Preaching: The Pulpit Power of Dr. Martin Luther King, Jr. |page= [https://archive.org/details/kingcamepreachin0000warr/page/35 35] |last= Warren |first= Mervyn A. |isbn= 0-8308-2658-0 |year= 2001 |publisher= InterVarsity Press |url= https://archive.org/details/kingcamepreachin0000warr/page/35 }}</ref> ڪنگ، ڪوريٽا جي شهري حقن واري تحريڪ ۾ ڪردار کي محدود رکيو ۽ اها اميد رکندو هو ته هوءَ گهرواري ۽ ماءُ جي حيثيت سان پنهنجو ڪردار ادا ڪري.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gwVbfvfYEZkC&pg=PA408|title=Civil Rights History from the Ground Up: Local Struggles, a National Movement|editor-first=Emilye|editor-last=Crosby|page=410|publisher=University of Georgia Press|isbn=978-0-8203-3865-1|year=2011|access-date=June 17, 2015|archive-date=July 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727202902/https://books.google.com/books?id=gwVbfvfYEZkC&pg=PA408|url-status=live}}</ref> == سرگرميون ۽ تنظيمي قيادت == === ميريز ڪيفي ۾ ويهي احتجاج، 1950ع === آچر، 11 جون 1950ع تي، ڪنگ، [[ڪروزر ٿيالاجيڪل سيمينري]] ۾ سندس هم جماعت ۽ گڏ رهندڙ والٽر ميڪال، ۽ سندن ساٿياڻيون ڊورس ولسن ۽ پرل سمٿ، [[مرچنٽ وِل]] ۾ چرچ جي عبادت ۾ شرڪت ڪئي. ان کان پوءِ هو [[ميپل شيڊ]] ۾ واقع ميريز ڪيفي (Mary's Cafe) نالي شراب خاني تي بيئر پيئڻ لاءِ ويا. چارئي ڄڻا گهڻي دير تائين انتظار ڪندا رهيا، پر سندن خدمت لاءِ ڪو به اڳتي نه آيو، جيڪا ڳالهه سندن لاءِ غير متوقع نه هئي. هڪ دوست جي والد ۽ ڪنگ ۽ ميڪال جي گهر مالڪ جيسٿرو هنٽ اڳواٽ کين خبردار ڪيو هو ته ڪارن ماڻهن کي ميريز ۾ ڀليڪار نه ڪئي ويندي. ڪنگ جواب ڏنو ته شايد کين اتي وڃڻ ئي گهرجي، ته جيئن هو هر انهيءَ هنڌ وڃي سگهن جتي وڃڻ چاهين.<ref>{{cite news |last=Saul|first=April |date=2021-06-13 |title='A place that can inspire the world': A deal is struck to save Camden's MLK house |url=https://whyy.org/articles/a-place-that-can-inspire-the-world-a-deal-is-struck-to-save-camdens-mlk-house/ |location=Maple Shade, NJ |publisher=WHYY |access-date=2025-06-11}}</ref> سيمينري جي انهن شاگردن ڄاڻي واڻي ميريز ڪيفي کي چونڊيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان جي شهرت کان واقف هئا.<ref>{{cite news |last=Hendrickson |first=Beccah |date=2020-02-04 |title=New Jersey Denies Historical Designation for House With Ties to Martin Luther King Jr. |url=https://6abc.com/martin-luther-king-jr-house-mlk-camden/5903615/ |location=Camden, NJ |publisher=6ABC |access-date=2025-06-11}}</ref> گهڻي دير انتظار کان پوءِ، ميڪال ڪائونٽر ڏانهن ويو. ميڪال شراب پيش ڪندڙ ۽ ميريز ڪيفي جي مالڪ ارنسٽ نڪولس کان بند بوتلن ۾ بيئر (گهر کڻي وڃڻ لاءِ) گهري. نڪولس انڪار ڪندي چيو ته قانون موجب هو آچر تي يا رات جو ڏهين وڳي کان پوءِ بند بوتلن ۾ شراب وڪڻي نٿو سگهي. پوءِ ميڪال چار گلاس بيئر گهريا، جنهن تي نڪولس جواب ڏنو: "مسٽر! اڄ آچر آهي، بيئر نه ملندي."<ref name="McGannStatement">{{Citation | last1 = McGann| first1 = W. Thomas | title = Statement on Behalf of Ernest Nichols, State of New Jersey vs. Ernest Nichols, by W. Thomas McGann | publisher = [[دي مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر ريسرچ اينڊ ايجوڪيشن انسٽيٽيوٽ]] | date = 1950-07-20 | url = https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/statement-behalf-ernest-nichols-state-new-jersey-vs-ernest-nichols-w-thomas | access-date = 2025-06-11}}</ref> نڪولس بعد ۾ دعويٰ ڪئي ته هنن کيس نيو جرسي جي [[بلو لا]] (Blue Law) جي ڀڃڪڙي ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، جيڪو [[سائوٿ جرسي]] ۽ [[پنسلوانيا]] ۾ [[ڪويڪر]] روايتن جي اثر سبب لاڳو هو.<ref name="McGannStatement" /> پوءِ ميڪال جنجر ايل گهري، ڇاڪاڻ⁠تہ غير الڪوحلي مشروبات تي بلو لا لاڳو نه ٿيندو هو. پر نڪولس انهن کي جنجر ايل ڏيڻ کان به انڪار ڪيو ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته هن چيو، "توهان لاءِ بهتر اهو ٿيندو ته هتان نڪري وڃو."<ref name ="ModestCafe">{{cite news |last=Leap|first=Barbara |date=2023-01-16 |title=Martin Luther King Jr.'s Civil Rights Career Began at a Modest NJ Café |url=https://njmonthly.com/articles/towns-schools/history/martin-luther-king-jr-new-jersey-maple-shade/ |location=Maple Shade, NJ |publisher=NJ Monthly |access-date=2025-06-11}}</ref> ڪنگ ۽ سندس ساٿين وڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي سيٽن تي ويٺا رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ نيو جرسي جي 1945ع واري امتيازي سلوڪ مخالف قانون موجب عوامي هنڌن تي نسل جي بنياد تي امتياز ڪرڻ منع هو. نڪولس غصي ۾ ٻاهر نڪتو ۽ ٿوري دير بعد بندوق کڻي موٽي آيو. هو ٻاهر بيهي هوا ۾ فائر ڪندو رهيو ۽ ٻڌايو وڃي ٿو ته رڙيون ڪندي چيو: "مان ان کان به گهٽ ڳالهه تي ماڻهو ماري ڇڏيندس."<ref name="ModestCafe" /> پنهنجي جانين جي خوف سبب اهي چارئي سرگرم ڪارڪن ڪيفي مان ڀڄي نڪري ويا. هو [[ميپل شيڊ پوليس کاتو]] پهتا، پر اتي موجود آفيسرن سندن شڪايت داخل ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان کان پوءِ ڪنگ ۽ ميڪال [[يوليسس سمپسن وگنز]] سان رابطو ڪيو، جيڪو [[اين اي اي سي پي]] جي ڪيمڊن ڪائونٽي شاخ جو صدر هو، ۽ هن جي مدد سان آخرڪار پوليس رپورٽ داخل ڪرائي وئي. ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' موجب: "شڪايت ميپل شيڊ، نيو جرسي جي هڪ اڇي فام شراب خاني جي مالڪ ارنسٽ نڪولس خلاف هئي، جنهن تي الزام هو ته هن جون 1950ع ۾ ڪارن شاگردن ۽ سندن ساٿياڻين کي خدمت ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ هوا ۾ بندوق هلائي کين ڌمڪايو. شڪايت ٻنهي شاگردن صحيح ڪئي هئي. انهن مان هڪ صحيح، جيڪا ڦريل ۽ ترڇي خط ۾ هئي، 'M. L. King Jr.' پڙهجي ٿي."<ref name="NYT2017">{{cite news |last=Ross |first=Ashley |date=2017-01-15 |title=A Camden Address With a Link to Martin Luther King Jr. |url=https://www.nytimes.com/2017/01/15/nyregion/martin-luther-king-jr-camden-new-jersey.html |work=The New York Times |access-date=2025-06-11}}</ref> نڪولس تي بدانتظامي ۽ امتيازي سلوڪ مخالف قانون جي ڀڃڪڙي جا الزام لڳايا ويا. کيس ڏوهاري قرار ڏئي 50 آمريڪي ڊالر ڏنڊ ڪيو ويو، پر نسلي امتياز وارو الزام ختم ڪيو ويو. پراسيڪيوٽر جي مدد جي جذبي سان داخل ڪيل هڪ بيان ۾<ref name="McGannStatement" /> نڪولس جي وڪيل لکيو: {{Blockquote |text=مسٽر نڪولس جو چوڻ آهي ته هن جو اهو عمل پنهنجي ڪارن گراهڪن کي ڌمڪائڻ لاءِ نه هو. ڪارا گراهڪ به اهو مڃين ٿا ته بندوق سندن طرف نه تاڻي وئي هئي، پر تنهن هوندي به هنن ان کي ڌمڪي سمجهيو. ٻئي طرف مسٽر نڪولس جو چوڻ آهي ته اڳ به سندس دڪان تي ڦر ٿي چڪي هئي، تنهنڪري هن پنهنجي پهريدار ڪتي کي خبردار ڪرڻ لاءِ فائر ڪيو، جيڪو شراب خاني جي ٻاهران موجود هو. |author=Statement on Behalf of Ernest Nichols, State of New Jersey vs. Ernest Nichols, by W. Thomas McGann<ref name="McGannStatement" /> }} ڪنگ بعد ۾ هن واقعي بابت چيو ته اهو "وڌيڪ منصفاڻي سماج لاءِ منهنجي وابستگيءَ جي تشڪيل ۾ هڪ بنيادي قدم" هو.<ref name="ModestCafe" /> ميريز ڪيفي ۾ ٿيل هي [[ويهي احتجاج]] (Sit-in) [[عدم تشدد]] ۽ [[شهري نافرماني]] جي طاقت جو هڪ واضح مثال بڻيو. نڪولس جو هٿيار کڻي اچڻ ۽ گروهه کي ڊيڄارڻ يا پنهنجي پهريدار ڪتي کي سڏڻ لاءِ فائر ڪرڻ، جڏهن ته نوجوانن بنا خدمت ورتي پنهنجي جاءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو، ڪنگ کي اهڙين حڪمت عملين جي اثرائتي هجڻ جو احساس ڏياريو. اهو ويهي احتجاج عام طور تي پهريون اهڙو واقعو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ عدم تشدد ۽ شهري نافرماني جون اهي حڪمت عمليون عملي طور اختيار ڪيون ويون، جيڪي پوءِ ڪنگ جي جدوجهد ۽ ورثي جي سڃاڻپ بڻيون. ميريز ڪيفي وارو ويهي احتجاج [[19 نومبر]] 1950ع تي [[فرسٽ يونٽيرين چرچ آف فلاڊيلفيا]] ۾ [[مورڊيڪائي جانسن]] جي [[مهاتما گانڌي]] بابت ڏنل مشهور ليڪچر کان لڳ ڀڳ ڇهه مهينا اڳ ٿيو، جتي ڪنگ پهريون ڀيرو انهن حڪمت عملين سان باضابطه طور واقف ٿيو. انهيءَ ليڪچر ۽ پوءِ فيلوشپ هائوس ۾ ڊاڪٽر جانسن سان ٿيل ڳالهين دوران، ڊاڪٽر ڪنگ کي اهو ڏسي گهري متاثر ٿيو ته [[مهاتما گانڌي]] ڪيئن [[هينري ڊيوڊ ٿورو]] جي [[عدم تشدد واري مزاحمت]] ۽ شهري نافرماني جي نظرين کي عملي جدوجهد سان ڳنڍيو هو.<ref>{{cite news |last=Shepelavy |first=Roxanne |date=2022-01-14 |title=MLK's Philly: How the City of Brotherly Love helped shape the great Civil Rights leader we honor on January 17 |url=https://thephiladelphiacitizen.org/mlk-philadelphia-connection/ |location=Philadelphia, PA |publisher=The Philadelphia Citizen |access-date=2025-06-11}}</ref> سائوٿ جرسي جي رهواسي پيٽرڪ ڊف، [[دي مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر ريسرچ اينڊ ايجوڪيشن انسٽيٽيوٽ]] جي آرڪائيوز ۾ ڳولا دوران، ميريز ڪيفي واري واقعي بابت پوليس رپورٽ دريافت ڪئي.<ref name="NYT2017" /> === مونٽگمري بس بائيڪاٽ، 1955ع === {{Main|مونٽگمري بس بائيڪاٽ|جم ڪرو قانون#عوامي ميدان}} [[ڊيڪسٽر ايونيو بيپٽسٽ چرچ]] مونٽگمري جي آفريقي-آمريڪي برادريءَ ۾ هڪ بااثر چرچ هو. هن چرچ جي پادريءَ جي حيثيت سان ڪنگ مونٽگمري ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجي اثرائتي خطابت سبب مشهور ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Martin Luther King Jr. |url=http://encyclopediaofalabama.org/article/h-1426 |access-date=January 23, 2022 |website=Encyclopedia of Alabama |language=en |archive-date=January 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123161105/http://encyclopediaofalabama.org/article/h-1426 |url-status=live }}</ref> مارچ 1955ع ۾ [[ڪلاڊيٽ ڪولوِن]]، جيڪا مونٽگمري جي هڪ ڪاري فام شاگردياڻي هئي، [[جم ڪرو قانون]] جي ڀڃڪڙي ڪندي بس ۾ پنهنجي سيٽ هڪ اڇي فام مرد لاءِ ڇڏڻ کان انڪار ڪيو. اهي قانون آمريڪا جي ڏاکڻين رياستن ۾ [[نسلي علحدگي]] لاڳو ڪرڻ لاءِ ٺاهيا ويا هئا.{{sfn|Manheimer|2004|p=103}} 1 ڊسمبر 1955ع تي [[روزا پارڪس]] کي به شهر جي بس ۾ پنهنجي سيٽ ڇڏڻ کان انڪار ڪرڻ سبب گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=December 1, 1955: Rosa Parks arrested |date=March 11, 2003 |work=CNN |access-date=June 8, 2008 |url=https://www.cnn.com/2003/US/03/10/sprj.80.1955.parks/ |archive-date=September 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918150509/http://www.cnn.com/2003/US/03/10/sprj.80.1955.parks/ |url-status=live }}</ref> انهن واقعن جي نتيجي ۾ [[مونٽگمري بس بائيڪاٽ]] شروع ٿيو، جنهن جي اپيل ۽ رٿابندي [[ايڊگر نڪسن]] ڪئي، جڏهن⁠ته ان جي اڳواڻي ڪنگ ڪئي.<ref>{{cite book|title=The Montgomery Bus Boycott|page=[https://archive.org/details/montgomerybusboy0000wals/page/24 24]|last=Walsh|first=Frank|publisher=Gareth Stevens|year= 2003|isbn= 0-8368-5375-X|url=https://archive.org/details/montgomerybusboy0000wals/page/24}}</ref> ٻين پادرين ڪنگ کي اڳواڻي سنڀالڻ لاءِ چيو، ڇاڪاڻ⁠تہ برادريءَ ۾ سندس نسبتاً نئين حيثيت سبب هو وڌيڪ بيباڪيءَ سان ڳالهائي سگهندو هو. شروعات ۾ ڪنگ هٻڪ محسوس ڪئي، پر پوءِ چيائين ته جيڪڏهن ٻيو ڪو به تيار نه آهي ته هو اها ذميواري قبول ڪندو.<ref name="Prize 1">Interview with Coretta Scott King, Episode 1, PBS TV series [[Eyes on the Prize]].</ref> هي بائيڪاٽ 385 ڏينهن جاري رهيو،<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bA1azdRdD18C&pg=PA25|title=Ethical Leadership Through Transforming Justice|last=McMahon|first=Thomas F.|page=25|isbn=0-7618-2908-3|publisher=University Press of America|year=2004|access-date=May 29, 2020|archive-date=January 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123124315/https://books.google.com/books?id=bA1azdRdD18C&pg=PA25#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> ۽ حالتون ايتريون ته ڇڪتاڻ واريون ٿي ويون جو ڪنگ جي گهر تي بم حملو ڪيو ويو.<ref>{{cite book|title=Patterns of Conflict, Paths to Peace|last1=Fisk|first1=Larry J.|page=[https://archive.org/details/patternsofconfli0000unse/page/115 115]|publisher=Broadview Press|isbn=1-55111-154-3|first2=John|last2=Schellenberg|year=1999|url=https://archive.org/details/patternsofconfli0000unse/page/115}}</ref> ڪنگ کي 25 ميل في ڪلاڪ جي حد واري علائقي ۾ 30 ميل في ڪلاڪ رفتار سان گاڏي هلائڻ جي الزام هيٺ گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو،<ref>{{cite web |title=King arrested for speeding; MIA holds seven mass meetings |date=June 22, 2017 |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/king-arrested-speeding-mia-holds-seven-mass-meetings |publisher=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute, Stanford University |access-date=November 10, 2022 |archive-date=November 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110144232/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/king-arrested-speeding-mia-holds-seven-mass-meetings |url-status=live }}</ref> جنهن سبب قومي ميڊيا جو ڌيان هن ڏانهن ڇڪجي آيو ۽ سندس عوامي سڃاڻپ وڌيڪ وڌي وئي. هي تڪرار تڏهن ختم ٿيو، جڏهن آمريڪي ضلعي عدالت ''[[براوڊر بمقابله گيل]]'' ڪيس ۾ فيصلو ٻڌائيندي مونٽگمري جي عوامي بسن ۾ نسلي علحدگيءَ کي غيرقانوني قرار ڏنو.{{sfn|King|1992|p=9}}{{sfn|Jackson|2006|p=53}}<ref name="Prize 1" /> [[File:Dexter Avenue Baptist.jpg|alt=|thumb|upright=.7|ڪنگ کي شهري حقن جي تحريڪ ۾ پهرين وڏي سڃاڻپ مونٽگمري، الاباما ۾ [[ڊيڪسٽر ايونيو بيپٽسٽ چرچ]] جي پادريءَ طور حاصل ٿي.]] بس بائيڪاٽ ۾ ڪنگ جي ڪردار کيس قومي شخصيت بڻائي ڇڏيو، ۽ هو شهري حقن جي تحريڪ جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ترجمان بڻجي اڀريو.{{sfn|Frady|2002|p=52}} === سدرن ڪرسچن ليڊرشپ ڪانفرنس === 1957ع ۾، ڪنگ، عيسائي پادرين [[رالف ابرنيٿي]]، [[فريڊ شٽلس ورٿ]] ۽ [[جوزف لائوري]] سان گڏ، ۽ [[بيئرڊ رسٽن]] ۽ ٻين سرگرم ڪارڪنن جي سهڪار سان [[سدرن ڪرسچن ليڊرشپ ڪانفرنس]] (SCLC) جو بنياد وڌو. هن تنظيم جو مقصد ڪارن گرجائن جي [[اخلاقي اختيار]] ۽ تنظيمي قوت کي گڏ ڪري، شهري حقن جي سڌارن لاءِ عدم تشدد تي ٻڌل احتجاجي تحريڪ هلائڻ هو. هي تنظيم مبشر [[بلي گراهم]] جي تبليغي مهمن کان متاثر هئي، جيڪو ڪنگ جو دوست پڻ هو،<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/billygrahamriseo0000mill/page/92|title=Billy Graham and the Rise of the Republican South|page=[https://archive.org/details/billygrahamriseo0000mill/page/92 92]|first=Steven P.|last=Miller|year=2009|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-4151-8|access-date=April 8, 2015}}</ref> ۽ ان سان گڏ "اِن فرينڊشپ" (In Friendship) نالي قومي تنظيم کان به، جيڪا ڪنگ جي ساٿين [[اسٽينلي ليويسن]] ۽ [[ايلا بيڪر]] قائم ڪئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/levison-stanley-david|title=Levison, Stanley David|date=May 17, 2017|website=The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute|language=en|access-date=January 30, 2020|last3=California 94305|archive-date=January 15, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115075615/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/levison-stanley-david|url-status=live}}</ref> ڪنگ پنهنجي وفات تائين SCLC جي اڳواڻي ڪندو رهيو.<ref>{{cite book|title=Let Nobody Turn Us Around: Voices of Resistance, Reform, and Renewal: an African American Anthology|url=https://archive.org/details/letnobodyturnusa00mann|url-access=registration|last1= Marable| first1= Manning | first2=Leith|last2=Mullings|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=0-8476-8346-X|year=2000|pages=[https://archive.org/details/letnobodyturnusa00mann/page/391 391–392]}}</ref> 1957ع ۾ SCLC پاران منعقد ڪيل [[پريئر پلگرميج فار فريڊم]] اهو پهريون موقعو هو، جڏهن ڪنگ قومي سطح جي سامعين کي خطاب ڪيو.<ref>{{cite web|title=Prayer Pilgrimage for Freedom|url=http://crdl.usg.edu/events/prayer_pilgrimage/?Welcome|publisher=Civil Rights Digital Library|access-date=October 25, 2013|archive-date=October 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029193659/http://crdl.usg.edu/events/prayer_pilgrimage/?Welcome|url-status=live}}</ref> [[File:Martin Luther King, Dining, November 5, 1962 (cropped).jpg|left|thumb|163x163px|ڪنگ، نومبر 1962ع]] [[هيري ايڇ. واچٽل]]، ڪنگ جي قانوني صلاحڪار [[ڪلارنس بي. جونز]] سان گڏ، بدنامي (Libel) واري ڪيس ''[[ابرنيٿي ۽ ٻيا بمقابله سليوان]]'' ۾ SCLC جي چئن پادرين جو دفاع ڪيو. هي ڪيس اخبار ۾ شايع ٿيل اشتهار "[[هيڊ دئير رائزنگ وائسز]]" بابت هو. واچٽل ان مقدمي جا خرچ برداشت ڪرڻ ۽ شهري حقن جي تحريڪ لاءِ وڌيڪ اثرائتي فنڊ گڏ ڪرڻ خاطر ٽيڪس کان آزاد هڪ فنڊ قائم ڪيو. ڪنگ هن تنظيم جو اعزازي صدر ٿيو، جنهن جو نالو "گانڌي سوسائٽي فار هيومن رائيٽس" رکيو ويو. 1962ع ۾ ڪنگ ۽ گانڌي سوسائٽي هڪ دستاويز تيار ڪيو، جنهن ۾ [[صدر جان ايف. ڪينيڊي]] کان مطالبو ڪيو ويو ته هو هڪ انتظامي حڪم جاري ڪري نسلي علحدگيءَ خلاف اهڙو قدم کڻي، جيڪو ڄڻ ٻيو [[ٻيو آزاديءَ جو اعلان]] هجي. پر ڪينيڊي اهڙو حڪم جاري نه ڪيو.<ref name="Stanford University">{{cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/gandhi-society-human-rights|title=Martin Luther King Jr. and the Global Freedom Struggle: Gandhi Society for Human Rights|publisher=Stanford University|access-date=August 30, 2013|archive-date=June 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612015745/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/gandhi-society-human-rights|url-status=live}}</ref> [[وفاقي جاچ بيورو]] (FBI)، اٽارني جنرل [[رابرٽ ايف. ڪينيڊي]] جي لکت واري هدايت تي، 1963ع جي سرءُ ۾ ڪنگ جي ٽيليفون تي ڳجهي نگراني (Wiretap) شروع ڪئي.<ref>{{cite book|title=The FBI: A Comprehensive Reference Guide|last1=Theoharis|first1=Athan G.|first2=Tony G.|last2=Poveda|first3=Richard Gid|last3=Powers|first4=Susan|last4=Rosenfeld|page=[https://archive.org/details/fbicomprehensive0000theo/page/148 148]|isbn=0-89774-991-X|publisher=Greenwood Publishing|year=1999|url=https://archive.org/details/fbicomprehensive0000theo/page/148}}</ref> ڪينيڊي کي خدشو هو ته جيڪڏهن SCLC ۾ ڪميونسٽن جي موجودگي بابت عوامي الزام وڌيا ته حڪومت جي شهري حقن واريون ڪوششون متاثر ٿينديون. هن ڪنگ کي اهڙن لاڳاپن ختم ڪرڻ جي صلاح ڏني ۽ پوءِ اها هدايت جاري ڪئي، جنهن تحت FBI کي ڪنگ ۽ ٻين SCLC اڳواڻن جا فون ٽيپ ڪرڻ جي اجازت ملي.{{sfn|Herst|2007|pp=372–74}} FBI جو ڊائريڪٽر [[جي. ايڊگر هوور]] شهري حقن جي تحريڪ کان خوفزده هو ۽ هن ڪميونسٽ دراندازيءَ جي الزامن جي جاچ ڪرائي. جڏهن اهڙو ڪو ثبوت نه مليو، ته ايندڙ پنجن سالن دوران FBI پنهنجي [[ڪوئنٽيل پرو]] (COINTELPRO) پروگرام تحت فون ٽيپ مان حاصل ٿيل ذاتي معلومات استعمال ڪندي ڪنگ کي سندس قيادتي حيثيت تان هٽائڻ جون ڪوششون ڪيون.<ref name="autogenerated1">{{cite book|title=The FBI: A Comprehensive Reference Guide|last1=Theoharis|first1=Athan G.|first2=Tony G.|last2=Poveda|first3=Richard Gid|last3=Powers|first4=Susan|last4=Rosenfeld|page=[https://archive.org/details/fbicomprehensive0000theo/page/123 123]|isbn=0-89774-991-X|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|url=https://archive.org/details/fbicomprehensive0000theo/page/123}}</ref> ڪنگ جو يقين هو ته ڏاکڻين رياستن ۾ [[جم ڪرو قانون]] جي نالي سان مشهور نسلي علحدگيءَ واري نظام خلاف منظم، عدم تشدد تي ٻڌل احتجاج ڪارن ماڻهن جي برابريءَ جي جدوجهد ڏانهن ميڊيا جو وسيع ڌيان ڇڪائيندو. ڏاکڻين رياستن ۾ ڪارن ماڻهن سان روزانو ٿيندڙ ذلتن، نسلي علحدگيءَ جي حامين جي تشدد ۽ هراسانين بابت اخباري رپورٽن ۽ ٽيليويزن تي نشر ٿيندڙ منظرن عوام ۾ همدرديءَ جي لهر پيدا ڪئي، جنهن گهڻن آمريڪين کي اهو يقين ڏياريو ته 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهري حقن جي تحريڪ ملڪ جو سڀ کان اهم سياسي مسئلو هئي.<ref>{{cite book|title=Race and Labor Matters in the New U.S. Economy|last1=Wilson|first1=Joseph|first2=Manning|last2=Marable|first3=Immanuel|last3=Ness|page=[https://archive.org/details/racelabormatters0000unse/page/47 47]|isbn=0-7425-4691-8|publisher=Rowman & Littlefield|year=2006|url=https://archive.org/details/racelabormatters0000unse/page/47}}</ref><ref>{{cite book|title= Architects of Political Change: Constitutional Quandaries and Social Choice Theory|last= Schofield|first= Norman|isbn= 0-521-83202-0|publisher= Cambridge University Press|year= 2006|page= [https://archive.org/details/architectsofpoli00norm/page/189 189]|url= https://archive.org/details/architectsofpoli00norm/page/189}}</ref> ڪنگ ڪارن ماڻهن جي [[ووٽ]] ڏيڻ جي حق، [[آمريڪا ۾ نسلي علحدگيءَ جو خاتمو]]، [[پورهيتن جا حق]] ۽ ٻين بنيادي شهري حقن لاءِ جلوس منظم ڪيا ۽ انهن جي اڳواڻي ڪئي.{{sfn|Jackson|2006|p=53}} انهن مان گهڻا حق آخرڪار [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون]] ۽ [[1965ع جو ووٽنگ حقن وارو قانون]] ذريعي قانوني حيثيت اختيار ڪري ويا.<ref>{{cite book| title= International Encyclopedia of Public Policy and Administration|last=Shafritz|first= Jay M.|page= 1242|year= 1998| isbn=0-8133-9974-2| publisher= Westview Press}}</ref><ref>{{cite book| title= The Civil Rights Act of 1964: The Passage of the Law that Ended Racial Segregation| url= https://archive.org/details/civilrightsactof0000unse| last1=Loevy | first1=Robert D.|author1-link=Robert D. Loevy|first2=Hubert H.|last2=Humphrey|first3=John G.|last3=Stewart|isbn= 0-7914-3361-7 |publisher=SUNY Press|year= 1997| page=[https://archive.org/details/civilrightsactof0000unse/page/337 337]}}</ref> SCLC عدم تشدد واري احتجاج جي حڪمت عملي وڏي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪئي. احتجاج لاءِ طريقا ۽ جايون سوچي سمجهي چونڊيون وينديون هيون. ڪيترن ئي موقعن تي نسلي علحدگيءَ جي حامين سان سخت آمهون سامهون جون حالتون پيدا ٿينديون هيون، جيڪي اڪثر تشدد تي لهي ايندا هئا.{{sfn|Glisson|2006|p=190}} === چاقو حملي کان بچاءُ، 1958ع === 20 سيپٽمبر 1958ع تي، ڪنگ [[هارلم]] ۾ واقع بلمسٽين (Blumstein's) ڊپارٽمينٽ اسٽور ۾ پنهنجي ڪتاب ''[[اسٽرائيڊ ٽوارڊ فريڊم]]'' جون ڪاپيون صحيح ڪري رهيو هو،<ref>{{cite book |last=Pearson |first=Hugh |year=2002 |title=When Harlem Nearly Killed King: The 1958 Stabbing of Dr. Martin Luther King, Jr. |publisher=Seven Stories Press |page=37 |isbn=978-1-58322-614-8 |url=https://books.google.com/books?id=RyVQUJHo55IC&pg=PA37 |access-date=June 3, 2020 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123124428/https://books.google.com/books?id=RyVQUJHo55IC&pg=PA37#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ته ان وقت [[ايزولا ڪَري]] نالي ذهني بيماريءَ ۾ مبتلا هڪ ڪاري فام عورت، جيڪا اهو سمجهندي هئي ته ڪنگ ڪميونسٽن سان گڏجي سندس خلاف سازش ڪري رهيو آهي، خط کولڻ واري ڌار اوزار (Letter opener) سان ڪنگ جي سيني ۾ وار ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |last1=Wilson |first1=Michael |title=Before 'I Have a Dream,' Martin Luther King Almost Died. This Man Saved Him |url=https://www.nytimes.com/2020/11/13/nyregion/martin-luther-king-stabbed-harlem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113101051/https://www.nytimes.com/2020/11/13/nyregion/martin-luther-king-stabbed-harlem.html |archive-date=November 13, 2020 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The New York Times |date=November 13, 2020 |access-date=November 13, 2020}}</ref> ڪنگ جو آپريشن [[اوبري ڊي ليمبرٽ مينارڊ]]، [[ايمِل نيڪليريو]] ۽ [[جان ڊبليو. وي. ڪارڊس]] ڪيو، ۽ هو ڪيترن ئي هفتن تائين اسپتال ۾ داخل رهيو. بعد ۾ ڪَري کي ذهني طور تي مقدمي کي منهن ڏيڻ جي قابل نه سمجهيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-7694472.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514044835/http://www.highbeam.com/doc/1P2-7694472.html |url-status=dead |archive-date=May 14, 2013 |title='King' is a Deft Exploration of the Civil Rights Leader's Stabbing |date=February 4, 2002 |author=Graham, Renee |work=The Boston Globe |access-date=January 20, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1A1-51d3eceac5094ac7a08d8dd326287c79.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514060644/http://www.highbeam.com/doc/1A1-51d3eceac5094ac7a08d8dd326287c79.html |url-status=dead |archive-date=May 14, 2013 |title=Today in History, September 20 |agency=Associated Press |date=September 19, 2012|access-date=January 20, 2013}}</ref> ڊاڪٽرن جي صلاح تي عمل ڪندي، ڪنگ، سندس زال ڪوريٽا، ۽ [[الاباما اسٽيٽ يونيورسٽي|الاباما اسٽيٽ ڪاليج]] جي تاريخ جي پروفيسر [[لارينس ڊي. ريڊڪ]]، صحتيابي لاءِ [[فيبروري]] کان [[مارچ]] 1959ع تائين [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو 1959ع وارو يورپ، هندستان ۽ وچ اوڀر جو دورو|يورپ، هندستان ۽ وچ اوڀر]] جي سفر تي ويا. مونٽگمري واپس اچڻ کان پوءِ، ڪنگ SCLC جي بورڊ سان اتفاق ڪندي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جان لي ٽلي کي عهدي تان هٽايو، پر تنظيم جي گڏيل باني [[بيئرڊ رسٽن]] کي پريس لاڳاپن جي ذميواري سنڀالڻ لاءِ مقرر ڪيو. === ائٽلانٽا ڌرڻو تحريڪ، قيد جي سزا ۽ 1960ع جون چونڊون === [[File:Ebenezer-Baptist-from-pulpit.jpg|thumb|ڪنگ [[ايبينيزر بيپٽسٽ چرچ]] ۾ پنهنجي والد سان گڏ شريڪ پادري طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس]] (SCLC) جي اڳواڻي پڻ ڪئي. (تصوير ۾ منبر ۽ عبادت گاهه ڏيکاريل آهي.)]] ڊسمبر 1959ع ۾، ڪنگ SCLC جي درخواست تي ائٽلانٽا واپس وڃڻ جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=SCLC Press Release |date=January 28, 2015 |url=https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/sclc-press-release-dr-king-leaves-montgomery-atlanta |access-date=November 14, 2020 |archive-date=November 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116161217/https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/sclc-press-release-dr-king-leaves-montgomery-atlanta |url-status=live }}</ref> ائٽلانٽا ۾، هن پنهنجي وفات تائين پنهنجي والد سان گڏ [[ايبينيزر بيپٽسٽ چرچ]] ۾ شريڪ پادري طور خدمتون انجام ڏنيون. جارجيا جي گورنر [[ارنسٽ وينڊائيور]] ڪنگ جي واپسي بابت کليل دشمني ظاهر ڪئي ۽ واعدو ڪيو ته ڪنگ کي مسلسل نگرانيءَ هيٺ رکيو ويندو.<ref>{{cite web |title=Samuel Vandiver, in the MLK Encyclopedia |date=July 6, 2017 |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/vandiver-samuel-ernest-jr |access-date=November 14, 2020 |archive-date=February 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225180318/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/vandiver-samuel-ernest-jr |url-status=live }}</ref> 4 مئي 1960ع تي، ڪنگ ليکڪا [[للين سمٿ]] کي [[ايموري يونيورسٽي]] وٺي وڃي رهيو هو، جڏهن پوليس سندن گاڏي روڪي. ڪنگ تي "بغير لائسنس گاڏي هلائڻ" جو الزام لڳايو ويو، ڇاڪاڻ ته کيس اڃا جارجيا جو ڊرائيونگ لائسنس جاري نه ٿيو هو. بهرحال، سندس الاباما وارو لائسنس اڃا به قانوني طور صحيح هو، ۽ جارجيا جي قانون موجب مقامي لائسنس جاري ڪرڻ لاءِ ڪو وقتي پابند شرط موجود نه هو.<ref>{{cite news |title=Traffic stop 60 years ago spurred Martin Luther King Jr. into greater action |url=https://romesentinel.com/stories/traffic-stop-60-years-ago-spurred-martin-luther-king-jr-into-greater-action,97644 |work=The Rome Sentinel |date=May 4, 2020 |access-date=November 14, 2020 |archive-date=November 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116021726/https://romesentinel.com/stories/traffic-stop-60-years-ago-spurred-martin-luther-king-jr-into-greater-action,97644 |url-status=dead }}</ref> ڪنگ ڏنڊ ادا ڪيو، پر کيس اها خبر نه هئي ته سندس وڪيل اهڙي ٺاهه تي رضامندي ظاهر ڪئي هئي، جنهن ۾ [[پروبِيشن]] (نگراني هيٺ آزادي) پڻ شامل هئي. ان دوران [[ائٽلانٽا شاگرد تحريڪ]] ڪاروباري ادارن ۽ عوامي هنڌن تان نسلي علحدگي ختم ڪرائڻ لاءِ سرگرم هئي ۽ مارچ 1960ع کان [[ائٽلانٽا ڌرڻو تحريڪ]] منظم ڪري رهي هئي. آگسٽ ۾ تحريڪ ڪنگ کان درخواست ڪئي ته هو آڪٽوبر ۾ ٿيندڙ وڏي پيماني واري سِٽ اِن ۾ حصو وٺي، جنهن جو مقصد اهو ظاهر ڪرڻ هو ته [[1960ع آمريڪي صدارتي چونڊ]] جي مهمن شهري حقن کي نظرانداز ڪيو هو. هي گڏيل احتجاجي ڏينهن 19 آڪٽوبر تي منعقد ٿيو. ڪنگ ائٽلانٽا جي سڀ کان وڏي ڊپارٽمينٽل اسٽور [[رِچز]] جي ريسٽورنٽ ۾ ڌرڻي ۾ شرڪت ڪئي ۽ ڪيترن ئي ٻين ماڻهن سان گڏ گرفتار ڪيو ويو. ايندڙ ڪجهه ڏينهن ۾ اختيارين سڀني کي آزاد ڪري ڇڏيو، سواءِ ڪنگ جي. سندس پروبيشن واري اڳوڻي ٺاهه کي بنياد بڻائيندي، جج [[جي. آسڪر مچل]] 25 آڪٽوبر تي کيس چار مهينا سخت پورهئي واري قيد جي سزا ٻڌائي. ٻئي ڏينهن صبح سوير ڪنگ کي [[جارجيا اسٽيٽ جيل]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Negro Integration Leader Sentenced to Four Months |url=https://accesswdun.com/article/2020/5/900021 |agency=Associated Press |date=October 25, 1960 |access-date=November 14, 2020 |archive-date=November 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120082602/https://accesswdun.com/article/2020/5/900021 |url-status=live }}</ref> هن گرفتاري ۽ سخت سزا سڄي ملڪ ۾ وڏي توجہ حاصل ڪئي. ڪيترن ماڻهن کي ڪنگ جي سلامتي بابت ڳڻتي هئي، ڇاڪاڻ ته کيس اهڙن قيدين سان گڏ رکيو ويو هو، جيڪي تشدد وارن ڏوهن ۾ سزا يافته هئا ۽ جن مان ڪيترائي اڇي فام هئا ۽ سندس تحريڪ جا سخت مخالف هئا.<ref>{{cite magazine |last1=Levingston |first1=Steven |title=John F. Kennedy, Martin Luther King Jr., and the Phone Call That Changed History |url=https://time.com/4817240/martin-luther-king-john-kennedy-phone-call/ |magazine=Time |date=June 20, 2017 |access-date=November 14, 2020 |archive-date=November 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109043524/https://time.com/4817240/martin-luther-king-john-kennedy-phone-call/ |url-status=live }}</ref> ان وقت صدارتي اميدوارن کان به هن معاملي تي راءِ پڇي وئي، جڏهن سياسي پارٽيون ڏاکڻين اڇي فام ووٽرن ۽ سندن سياسي اڳواڻن، جن ۾ گورنر وينڊائيور به شامل هو، جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيون هيون. [[رچرڊ نڪسن]]، جنهن جا ڪنگ سان اڳ ۾ نسبتاً ويجها لاڳاپا هئا، [[جيڪي رابنسن]] جي مداخلت واري درخواست باوجود ڪو به بيان جاري ڪرڻ کان انڪار ڪيو. سندس مخالف [[جان ايف. ڪينيڊي]] گورنر سان رابطو ڪيو، پنهنجي ڀاءُ [[رابرٽ ايف. ڪينيڊي]] کي رياستي اختيارين تي وڌيڪ دٻاءُ وجهڻ لاءِ چيو، ۽ [[سارجنٽ شرائيور]] جي درخواست تي ڪنگ جي زال کي فون ڪري پنهنجي مدد جي آڇ ڪئي. ڪينيڊي ۽ ٻين جي دٻاءُ اثرائتو ثابت ٿيو ۽ ڪنگ ٻن ڏينهن بعد آزاد ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪنگ جي والد 8 نومبر واري چونڊ ۾ کليل نموني جان ايف. ڪينيڊي جي حمايت جو اعلان ڪيو، جنهن اها چونڊ ٿوري فرق سان کٽي ورتي.<ref>{{cite book |last=King |first=Martin Luther Jr. |title=The Autobiography Of Martin Luther King, Jr. |year=2000 |url=https://archive.org/details/autobiographyofm0000mart |publisher=Hatchette |chapter=Chapter 15: Atlanta Arrest and Presidential Politics}}</ref> 19 آڪٽوبر واري ڌرڻي ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ کان پوءِ، ائٽلانٽا ۾ نسلي علحدگي ختم ڪرڻ بابت ڳالهين لاءِ 30 ڏينهن جي جنگبندي جو اعلان ڪيو ويو. بهرحال، ڳالهيون ناڪام ٿي ويون ۽ سِٽ اِن ۽ بائيڪاٽ ڪيترن ئي مهينن تائين جاري رهيا. 7 مارچ 1961ع تي ڪاري فام بزرگن جي هڪ گروهه، جنهن ۾ ڪنگ پڻ شامل هو، شاگرد اڳواڻن کي اطلاع ڏنو ته هڪ ٺاهه ٿي ويو آهي، جنهن تحت شهر جا لنچ ڪائونٽر 1961ع جي سرءُ جي موسم ۾، عدالت جي حڪم موجب اسڪولن جي نسلي انضمام سان گڏ، سڀني لاءِ کولي ڇڏيا ويندا.<ref>{{cite news |title=Photos: How Atlanta Public Schools integrated in 1961 |url=https://www.ajc.com/news/local/photos-how-atlanta-public-schools-integrated-1961/c4isBuwZmZxJsdU2u9FBpJ/ |work=Atlanta Journal-Constitution |access-date=November 15, 2020 |archive-date=October 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019235659/https://www.ajc.com/news/local/photos-how-atlanta-public-schools-integrated-1961/c4isBuwZmZxJsdU2u9FBpJ/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Burns |first1=Rebecca |title=The integration of Atlanta Public Schools |url=https://www.atlantamagazine.com/civilrights/the-integration-of-atlanta-public-schools/ |work=Atlanta Magazine |date=August 1, 2011 |access-date=November 15, 2020 |archive-date=November 17, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117022606/https://www.atlantamagazine.com/civilrights/the-integration-of-atlanta-public-schools/ |url-status=live }}</ref> ڪيترائي شاگرد هن ٺاهه مان مايوس ٿيا. 10 مارچ تي [[وارن ميموريل ميثوڊسٽ چرچ]] ۾ ٿيل اجلاس دوران ماحول سخت ناراضگي ۽ مايوسي وارو هو. ڪنگ هڪ پرجوش تقرير ڪندي شرڪت ڪندڙن کي "اختلاف جي سرطان جهڙي بيماري" جي مزاحمت ڪرڻ جي اپيل ڪئي، جنهن سان ڇڪتاڻ گهٽائڻ ۾ مدد ملي.<ref>{{cite web |last1=Hatfield |first1=Edward A. |title=Atlanta Sit-ins |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/history-archaeology/atlanta-sit-ins |website=New Georgia Encyclopedia|date=July 15, 2020 |access-date=November 14, 2020 |archive-date=December 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201223194432/https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/history-archaeology/atlanta-sit-ins |url-status=live }}</ref> رسٽن ۽ ڪنگ لاس اينجلس ۾ 1960ع واري [[1960ع ڊيموڪريٽڪ نيشنل ڪنوينشن]] جي ويجهو شهري حقن جي هڪ مارچ جو بندوبست ڪيو. نمائندي [[ايڊم ڪليٽن پاول جونيئر]] ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن مارچ منسوخ نه ڪيو ويو ته هو رسٽن ۽ ڪنگ بابت مبينا ناجائز لاڳاپي جي ڪوڙي افواهه پريس ۾ ظاهر ڪندو. نتيجي طور ڪنگ مارچ منسوخ ڪري ڇڏيو ۽ رسٽن SCLC ۾ پنهنجي عهدي تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.<ref name="Gates-Rivers">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/african-americans-many-rivers-to-cross/history/100-amazing-facts/who-designed-the-march-on-washington/|title=Bayard Rustin, the Gay Civil Rights Leader Who Organized the March on Washington |last=Gates|first=Henry Louis Jr.|date=January 20, 2013|website=PBS }}</ref> === الباني تحريڪ، 1961ع === {{Main|الباني تحريڪ}} الباني تحريڪ نسلي علحدگي ختم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيل هڪ گڏيل اتحاد هو، جيڪو نومبر 1961ع ۾ [[الباني، جارجيا]] ۾ قائم ٿيو. ڊسمبر ۾ ڪنگ ۽ [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس]] (SCLC) به هن تحريڪ ۾ شامل ٿي ويا. هن تحريڪ هزارين شهرين کي شهر ۾ نسلي امتياز خلاف پُرامن ۽ عدم تشدد واري جدوجهد لاءِ منظم ڪيو، جنهن سڄي ملڪ جي توجہ حاصل ڪئي. جڏهن ڪنگ پهريون ڀيرو 15 ڊسمبر 1961ع تي الباني پهتو، تڏهن هن جو ارادو هو ته "هو هڪ يا ٻه ڏينهن ترسي، صلاحون ڏئي، پوءِ واپس گهر هليو وڃي."<ref name=Hatchette>{{cite book |last=King |first=Martin Luther Jr. |url=https://books.google.com/books?id=pynSnGuC964C&pg=PT147 |title=The Autobiography of Martin Luther King Jr. |publisher=Hatchette Digital |year=2001 |page=147 |isbn=978-0-7595-2037-0 |access-date=January 4, 2013 |archive-date=July 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230727202925/https://books.google.com/books?id=pynSnGuC964C&pg=PT147 |url-status=live }}</ref> ٻئي ڏينهن هو پُرامن احتجاج ڪندڙن جي [[اجتماعي گرفتاري]] دوران گرفتار ٿي ويو، ۽ هن ضمانت وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، جيستائين شهر جي انتظاميه رعايتون ڏيڻ تي راضي نه ٿئي. ڪنگ موجب، سندس روانگي کان پوءِ شهر انتظاميه ان معاهدي جي "بيحرمتي ڪئي ۽ ان جي ڀڃڪڙي ڪئي."<ref name=Hatchette /> ڪنگ جولاءِ 1962ع ۾ ٻيهر الباني موٽي آيو. هن کي اختيار ڏنو ويو ته يا ته 45 ڏينهن جيل ۾ رهي يا 178 آمريڪي ڊالر ڏنڊ ڀري ({{Inflation|US|178|1962|r=-2|fmt=eq}}). هن جيل وڃڻ کي ترجيح ڏني. سزا شروع ٿيڻ کان ٽن ڏينهن پوءِ، پوليس چيف [[لاري پرچٽ]] خاموشي سان ڪنگ جو ڏنڊ ادا ڪرائي ڇڏيو ۽ سندس آزاديءَ جو حڪم جاري ڪيو. بعد ۾ ڪنگ لکيو: "اسان ماڻهن کي لنچ ڪائونٽرن جي ڪرسيَن تان ڌڪا ڏئي ڪڍندي ڏٺو... کين گرجائن مان ٻاهر ڪڍندي ڏٺو... کين جيلن ۾ اڇلائيندي ڏٺو... پر پهريون ڀيرو اسان اهو ڏٺو ته ڪنهن کي جيل مان زبردستي ٻاهر ڪڍيو ويو."<ref>{{cite book|title=A Testament of Hope: The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King Jr. |last=King |first=Martin Luther Jr. |year=1990 |publisher=Harper Collins |isbn=978-0-06-064691-2 |page=[https://archive.org/details/testamentofhope00mart/page/105 105] |url=https://archive.org/details/testamentofhope00mart/page/105 }}</ref> بعد ۾ [[ڪنگ سينٽر]] تسليم ڪيو ته اصل ۾ [[بلي گراهم]] ئي ڪنگ جي ضمانت ڪرائي هئي.<ref>{{Cite web |title=Graham, Billy |url=http://www.thekingcenter.org/archive/theme/2179 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914204843/http://www.thekingcenter.org/archive/theme/2179 |archive-date=September 14, 2018 |access-date=14 September 2018 |website=www.thekingcenter.org |language=en |url-status=dead }}</ref> تقريباً هڪ سال جي شديد جدوجهد باوجود، جڏهن تحريڪ کي ڪو نمايان عملي نتيجو حاصل نه ٿيو، ته اها آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. ڪنگ سڀني احتجاجي مظاهرن کي عارضي طور روڪڻ ۽ عدم تشدد جي اصولن کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ اخلاقي برتري برقرار رکڻ لاءِ "توبه جو ڏينهن" ملهائڻ جي اپيل ڪئي. ڪاري فام برادري اندر اختلافن ۽ مقامي حڪومت جي هوشيار، محتاط ۽ گهٽ نمايان حڪمت عملي هن تحريڪ کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Glisson|2006|pp=190–193}} جيتوڻيڪ الباني جي مهم حڪمت عملي جي لحاظ کان ڪنگ ۽ شهري حقن واري تحريڪ لاءِ هڪ اهم سبق ثابت ٿي،<ref>{{cite web| url= http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961albany| title= Albany, GA Movement| publisher= Civil Rights Movement Archive| access-date= September 8, 2008| archive-date= July 7, 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100707051408/http://www.crmvet.org/tim/timhis61.htm#1961albany| url-status= live}}</ref> پر قومي ميڊيا ڪنگ جي ڪردار تي سخت تنقيد ڪئي ۽ SCLC جي ناڪاميءَ سبب تنظيم ۽ وڌيڪ انقلابي [[شاگردن جي عدم تشدد واري هم آهنگي ڪاميٽي]] (SNCC) جي وچ ۾ فاصلو وڌڻ لڳو. الباني جي تجربي کان پوءِ، ڪنگ SCLC لاءِ اهڙيون مهمون چونڊڻ شروع ڪيون، جن ۾ هو حالتن تي وڌيڪ ضابطو رکي سگهي، بجاءِ ان جي جو اڳ ۾ جاري حالتن ۾ شامل ٿئي.{{sfn|Frady|2002|p=96}} === برمنگهم مهم، 1963ع === {{Main|برمنگهم مهم}} [[File:MLK mugshot birmingham.jpg|thumb|right|ڪنگ کي 1963ع ۾ برمنگهم ۾ ڪاري فام ماڻهن سان ٿيندڙ امتيازي سلوڪ خلاف احتجاج ڪرڻ تي گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Martin Luther King mugshot April 12 1963 |date=April 16, 2013 |newspaper=The Times-Picayune/The New Orleans Advocate |url=http://photos.nola.com/tpphotos/2013/04/martin_luther_king_mugshot_apr.html |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130617203216/http://photos.nola.com/tpphotos/2013/04/martin_luther_king_mugshot_apr.html |archive-date=June 17, 2013}}</ref>]] [[File:Photograph of White House Meeting with Civil Rights Leaders. June 22, 1963 - NARA - 194190 (no border).tif|thumb|نائب صدر [[لنڊن بي. جانسن]] ۽ اٽارني جنرل [[رابرٽ ايف. ڪينيڊي]]، ڪنگ، [[بنجامن ميز]] ۽ ٻين شهري حقن جي اڳواڻن سان، 22 جون 1963ع]] اپريل 1963ع ۾، [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس]] (SCLC) [[برمنگهم، الاباما]] ۾ نسلي علحدگي ۽ معاشي ناانصافي خلاف هڪ مهم شروع ڪئي. هن مهم ۾ عدم تشدد تي ٻڌل، پر ڄاڻي واڻي ٽڪراءُ پيدا ڪندڙ حڪمت عملي اختيار ڪئي وئي، جيڪا جزوي طور [[وائٽ ٽي واڪر]] تيار ڪئي هئي. برمنگهم ۾ رهندڙ ڪاري فام ماڻهن، SCLC سان گڏجي، جلوس ۽ سِٽ اِن ذريعي عوامي هنڌن تي قبضو ڪيو ۽ انهن قانونن جي کليل ڀڃڪڙي ڪئي، جن کي هو غير منصفاڻو سمجهندا هئا. ڪنگ جو مقصد وڏي پيماني تي گرفتاريون ڪرائڻ ۽ "اهڙي بحراني صورتحال پيدا ڪرڻ هو، جيڪا لازمي طور ڳالهين جو در کوليندي."{{sfn|Garrow|1986|p=246}} مهم جي شروعاتي رضاڪارن نه ته شهر کي بند ڪرائي سگهيو ۽ نه ئي پوليس جي ڪاررواين ڏانهن ميڊيا جي توجہ ڇڪائي سگهيا. غير يقيني صورتحال سبب پريشان ڪنگ جي خدشن جي باوجود، SCLC جي حڪمت عملي ٺاهيندڙ [[جيمز بيويل]] ٻارن ۽ نوجوانن کي احتجاج ۾ شامل ڪري مهم جو رخ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="McWhorter 2001">{{cite book|last=McWhorter|first=Diane|title=Carry Me Home: Birmingham, Alabama: The Climactic Battle of the Civil Rights Revolution|year=2001|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-2648-6|url=https://archive.org/details/isbn_9780743217729|url-access=registration|chapter=Two Mayors and a King}}</ref> رسالي ''[[نيوزويڪ]]'' هن حڪمت عملي کي ''ٻارن جي صليبي مهم'' (Children's Crusade) جو نالو ڏنو.<ref name="Harrell 2005 1055">{{cite book|title=Unto a Good Land: A History of the American People, Volume 2|url=https://archive.org/details/untogoodlandhist0000jrda_h3y4|page=[https://archive.org/details/untogoodlandhist0000jrda_h3y4/page/1055 1055]|first2=Edwin S.|last2=Gaustad|first3=Randall M.|last3=Miller|first4=John B.|last4=Boles|first5=Randall Bennett|last5=Woods|first6=Sally Foreman|last6=Griffith|last1=Harrell|first1=David Edwin|isbn= 0-8028-2945-7 |publisher=Wm B Eerdmans Publishing|year=2005}}</ref><ref name="newsweek5-13">{{cite journal|title=Birmingham USA: Look at Them Run|url=https://archive.org/details/sim_newsweek-us_newsweek_1963-05-13_61_19/page/27|journal=Newsweek|date=May 13, 1963|page=27}}</ref> برمنگهم پوليس کاتي، جنهن جي سربراهي [[يوجين "بُل" ڪونر]] ڪري رهيو هو، احتجاج ڪندڙن، جن ۾ ٻار به شامل هئا، خلاف تيز دٻاءَ واري پاڻيءَ جي ڦوهارن ۽ پوليس جي ڪتن جو استعمال ڪيو. پوليس جي ان ردعمل جون تصويرون ۽ وڊيوز قومي ٽيليويزن تي نشر ٿيون، جن ڪيترن ئي اڇي فام آمريڪين کي حيران ڪري ڇڏيو ۽ ڪاري فام آمريڪين کي وڏي پيماني تي هن تحريڪ جي حمايت لاءِ متحد ڪري ڇڏيو.{{sfn|Frady|2002|pp=113–114}} جيتوڻيڪ SCLC عدم تشدد جو اعلان ڪيو هو، پر سڀئي احتجاج ڪندڙ مڪمل طور پُرامن نه هئا. ڪجهه موقعن تي ڏسندڙ ماڻهن پوليس تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ پوليس طاقت استعمال ڪئي. ڪنگ ۽ SCLC تي ٻارن کي خطري ۾ وجهڻ سبب تنقيد پڻ ڪئي وئي. تنهن هوندي به مهم ڪامياب ثابت ٿي: بُل ڪونر پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو، "جم ڪرو" وارا نسلي امتياز جا بورڊ هٽايا ويا، ۽ عوامي هنڌ ڪاري فام ماڻهن لاءِ وڌيڪ کليل بڻايا ويا. ان مهم کان پوءِ ڪنگ جي شهرت ۾ بيحد اضافو ٿيو.<ref name="Harrell 2005 1055" /> مهم جي شروعاتي مرحلي ۾ ڪنگ کي گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو. اها سندس 29 گرفتارين مان 13هين گرفتاري هئي.<ref name="newsweek4-22">{{cite journal|title=Integration: Connor and King|url=https://archive.org/details/sim_newsweek-us_newsweek_1963-04-22_61_16/page/28|journal=Newsweek|date=April 22, 1963|pages=28,&nbsp;33}}</ref><ref name="holiday">{{cite web|last=King |first=Coretta Scott |title=The Meaning of The King Holiday |url=http://www.thekingcenter.org/meaning-king-holiday |publisher=The King Center |access-date=August 22, 2012 |archive-date=May 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514204850/http://www.thekingcenter.org/meaning-king-holiday |url-status=dead }}</ref> جيل جي ڪوٺڙيءَ مان هن پنهنجو مشهور خط '''"[[برمنگهم جيل مان خط]]"''' لکيو، جيڪو [[اتحاد جي اپيل]] (A Call for Unity) ۾ سماجي تبديلي لاءِ صرف قانوني رستن تي هلڻ جي اپيل جو جواب هو. هن خط کي "جديد دور جي ڪنهن سياسي قيدي طرفان لکيل سڀ کان اهم تاريخي دستاويزن مان هڪ" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=":2">{{Cite book|last1=Greene|first1=Helen Taylor|url=https://books.google.com/books?id=v_9yAwAAQBAJ&q=%22Political+prisoner%22|title=Encyclopedia of Race and Crime|last2=Gabbidon|first2=Shaun L.|year=2009|publisher=Sage Publications|isbn=978-1-4522-6609-1|pages=636–639|language=en|chapter=Political Prisoners|access-date=June 7, 2022|archive-date=January 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123124418/https://books.google.com/books?id=v_9yAwAAQBAJ&q=%22Political%20prisoner%22#v=snippet&q=%22Political%20prisoner%22&f=false|url-status=live}}</ref> هن خط ۾ ڪنگ دليل ڏنو ته نسل پرستيءَ جو بحران ايترو ته سنگين ۽ تڪڙو آهي، ۽ موجوده نظام ايترو ته مضبوط ٿي چڪو آهي، جو: "اسان پنهنجي ڏکوئيندڙ تجربي مان ڄاڻون ٿا ته آزادي ظالم ڪڏهن به رضاڪارانه طور نٿو ڏئي؛ ان کي مظلومن کي مطالبو ڪري حاصل ڪرڻو پوندو."<ref name=LetterFromBirmJail /> هن اهو به نشاندهي ڪئي ته [[بوسٽن ٽي پارٽي]]، جيڪا آمريڪي نوآبادين جي هڪ مشهور بغاوت هئي، قانوني لحاظ کان سول نافرماني هئي، جڏهن ته ان جي ابتڙ، "[[ايڊولف هٽلر]] جرمنيءَ ۾ جيڪو ڪجهه ڪيو، اهو سڀ قانوني هو."<ref name=LetterFromBirmJail /> [[يونائيٽيڊ آٽو ورڪرز]] جي صدر [[والٽر ريوٿر]] ڪنگ ۽ سندس ساٿين جي ضمانت لاءِ 160,000 آمريڪي ڊالرن جو بندوبست ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.hoover.org/research/great-society-new-history-amity-shlaes-0|title=The Great Society: A New History with Amity Shlaes|website=Hoover Institution|language=en|access-date=April 28, 2020|archive-date=July 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701062533/https://www.hoover.org/research/great-society-new-history-amity-shlaes-0|url-status=live}}</ref> {{quote box |width=23em |salign=right |source=— مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر<ref name=LetterFromBirmJail>{{cite web|last=King |first=Martin Luther Jr. |title=Letter from Birmingham Jail|publisher=The Martin Luther King Jr. Research and Education Institute |url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/resources/article/annotated_letter_from_birmingham/ |access-date=August 22, 2012 |archive-date=January 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130107002405/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/resources/article/annotated_letter_from_birmingham/ |url-status=live }} ڪنگ هي خط اخبار جي ڪنارن تي لکڻ شروع ڪيو ۽ پوءِ دوستن طرفان آندل ڪاغذن جي ٽڪرن تي مڪمل ڪيو.</ref> |"مان تقريباً هن افسوسناڪ نتيجي تي پهتو آهيان ته آزادي ڏانهن ڪاري فام ماڻهن جي سفر ۾ سڀ کان وڏي رڪاوٽ نه ته اڇي فام شهري ڪائونسل جو ميمبر آهي ۽ نه ئي ڪو ڪو ڪلڪس ڪلان جو فرد، پر اهو اڇي فام اعتدال پسند آهي، جيڪو انصاف کان وڌيڪ "نظم" سان وابسته آهي؛ جيڪو اهڙي منفي امن کي ترجيح ڏئي ٿو، جنهن ۾ رڳو ڇڪتاڻ نه هجي، بجاءِ اهڙي مثبت امن جي، جنهن ۾ انصاف موجود هجي؛ جيڪو هميشه چوندو رهي ٿو: "مان تنهنجي مقصد سان متفق آهيان، پر تنهنجي سڌي عمل واري طريقي سان متفق ناهيان." اهو سرپرستي واري انداز ۾ سمجهي ٿو ته هو ڪنهن ٻئي انسان جي آزاديءَ جو وقت مقرر ڪري سگهي ٿو؛ جيڪو وقت جي هڪ فرضي تصور تي يقين رکي ٿو، ۽ جيڪو مسلسل ڪاري فام ماڻهن کي صلاح ڏيندو رهي ٿو ته "ڪنهن وڌيڪ مناسب وقت" جو انتظار ڪن."}} === واشنگٽن مارچ، 1963ع === {{Main|واشنگٽن مارچ}} [[File:Civil Rights March on Washington, D.C. (Leaders of the march posing in front of the statue of Abraham Lincoln... - NARA - 542063 (cropped).jpg|thumb|واشنگٽن مارچ جا اڳواڻ لنڪن ميموريل جي سامهون بيٺل]] [[File:March on Washington edit.jpg|thumb|upright=.8|روزگار ۽ آزادي لاءِ واشنگٽن مارچ (1963ع)]] ڪنگ، [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس|SCLC]] جي نمائندي طور، شهري حقن جي "[[بگ سڪس (سرگرم ڪارڪن)|بگ سڪس]]" تنظيمن جي انهن اڳواڻن مان هو، جن 28 آگسٽ 1963ع تي ٿيندڙ ''روزگار ۽ آزادي لاءِ واشنگٽن مارچ'' جي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بگ سڪس ۾ شامل ٻيا اڳواڻ ۽ تنظيمون هيون: [[رائي ولڪنز]]، [[نيشنل ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف ڪلرڊ پيپل]] مان؛ [[وٽني ينگ]]، [[نيشنل اربن ليگ]] مان؛ [[اي. فلپ رينڊولف]]، [[برادرهوڊ آف سليپنگ ڪار پورٽرز]] مان؛ [[جان ليوس]]، [[SNCC]] مان؛ ۽ [[جيمز ايل. فارمر جونيئر]]، [[ڪانگريس آف ريشل اڪوالٽي]] مان.<ref>{{cite book|title=Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience|last1=Gates|first1=Henry Louis|first2=Anthony|last2=Appiah|publisher=Basic Civitas Books|isbn=0-465-00071-1|year=1999|page=[https://archive.org/details/africanaencyclop00appi/page/1251 1251]|url=https://archive.org/details/africanaencyclop00appi/page/1251}}</ref> [[بيئرڊ رسٽن]] جي کليل هم جنس پرستي، [[سوشلزم]] جي حمايت، ۽ [[ڪميونسٽ پارٽي يو ايس اي]] سان اڳوڻن لاڳاپن سبب ڪيترن ئي اڇي فام ۽ آفريڪي-آمريڪي اڳواڻن مطالبو ڪيو ته ڪنگ پاڻ کي رسٽن کان پري رکي،<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/freedomriders1960000arse |url-access=registration | page=[https://archive.org/details/freedomriders1960000arse/page/62 62] | last=Arsenault|first=Raymond|title=Freedom Riders: 1961 and the Struggle for Racial Justice|isbn= 0-19-513674-8| publisher=Oxford University Press|year=2006}}</ref> ۽ ڪنگ ائين ڪرڻ تي راضي ٿيو.{{sfn|Frady|2002|p=42}} تنهن هوندي به، هن 1963ع واري واشنگٽن مارچ ۾ ساڻس گڏ ڪم ڪيو، جنهن جو بنيادي منتظم رسٽن هو.<ref>{{cite book|pages= [https://archive.org/details/leadersfrom1960s0000unse/page/138 138]–43|first= David|last= De Leon|title= Leaders from the 1960s: A biographical sourcebook of American activism|year=1994|publisher=Greenwood Publishing |isbn= 0-313-27414-2 |url=https://archive.org/details/leadersfrom1960s0000unse|url-access= registration}}</ref><ref>{{cite book| title= African-Americans and the Quest for Civil Rights, 1900–1990| url= https://archive.org/details/africanamericans00cash| url-access= registration| last= Cashman| first= Sean Dennis| page=[https://archive.org/details/africanamericans00cash/page/162 162] | isbn=0-8147-1441-2|publisher=NYU Press|year=1991}}</ref> ڪنگ لاءِ هي ڪردار به تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو انهن اهم شخصيتن مان هو، جن صدر ڪينيڊي جي خواهش موجب مارچ جو مرڪز تبديل ڪرڻ قبول ڪيو.<ref>{{cite book|title=Robert Kennedy and His Times|last=Schlesinger |first= Arthur M. Jr. |page= [https://archive.org/details/robertkennedyhis00arth/page/351 351]| isbn=0-345-28344-9|publisher=Houghton Mifflin Books|orig-year=1978 | year=2002|url=https://archive.org/details/robertkennedyhis00arth/page/351}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/racereformrebell00mara_0/page/74 74]|last=Marable|first=Manning|isbn=0-87805-493-6|year=1991|publisher=Univ. Press of Mississippi|title=Race, Reform, and Rebellion: The Second Reconstruction in Black America, 1945–1990|url=https://archive.org/details/racereformrebell00mara_0/page/74}}</ref> ڪينيڊي شروعات ۾ مارچ جي مڪمل مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس انديشو هو ته اهو [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون|شهري حقن جي قانون سازي]] جي منظوريءَ واري ڪوشش تي منفي اثر وجهندو. بهرحال، منتظم پنهنجي فيصلي تي قائم رهيا ته مارچ ضرور ٿيندو.<ref>{{cite book| title= Kennedy, Johnson, and the Quest for Justice: The Civil Rights Tapes| last1= Rosenberg| first1= Jonathan| first2= Zachary| last2= Karabell| page= [https://archive.org/details/kennedyjohnsonth00rose/page/130 130]| isbn= 0-393-05122-6| year= 2003| publisher= WW Norton & Co| url= https://archive.org/details/kennedyjohnsonth00rose/page/130}}</ref> جڏهن مارچ اڳتي وڌڻ لڳو، ته ڪينيڊي خاندان فيصلو ڪيو ته ان جي ڪاميابي يقيني بڻائڻ ضروري آهي. صدر ڪينيڊي کي خدشو هو ته شرڪت ڪندڙن جو انگ 100,000 کان گهٽ رهندو، تنهنڪري هن اضافي گرجا اڳواڻن ۽ [[يونائيٽيڊ آٽو موبائيل ورڪرز]] جي صدر [[والٽر ريوٿر]] جي مدد ورتي، ته جيئن احتجاج ڪندڙن کي متحرڪ ڪري سگهجي.<ref>{{cite book|title=Robert Kennedy and His Times|last=Schlesinger |first= Arthur M. Jr. |pages= [https://archive.org/details/robertkennedyhis00arth/page/376 376]| isbn=0-345-28344-9|publisher=Houghton Mifflin Books|orig-year=1978 | year=2002|url=https://archive.org/details/robertkennedyhis00arth/page/376}}</ref> [[File:The March (1964 film).webm|thumb|''[[دي مارچ (1964ع فلم)|دي مارچ]]''، 1964ع جي هڪ دستاويزي فلم، جيڪا [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس انفارميشن ايجنسي]] تيار ڪئي. هن وڊيو مان ڪنگ جي تقرير [[مون وٽ هڪ خواب آهي#ڪاپي رائيٽ تڪرار|ڪنگ جي وارثن وٽ موجود ڪاپي رائيٽ]] سبب حذف ڪئي وئي آهي.]] مارچ جو اصل مقصد ڏاکڻي آمريڪا ۾ ڪارن ماڻهن جي مايوس ڪندڙ حالت کي ڊرامائي انداز ۾ اجاگر ڪرڻ ۽ منتظمين جا خدشا ۽ شڪايتون سڌو سنئون راڄڌاني ۾ اقتدار جي مرڪز آڏو رکڻ هو. منتظمين وفاقي حڪومت جي مذمت ڪرڻ چاهيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اها شهري حقن جي ڪارڪنن ۽ ڪارن ماڻهن جي شهري حقن ۽ جسماني سلامتي جي حفاظت ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي. گروهه صدارتي دٻاءُ آڏو جهڪي ويو، ۽ آخرڪار تقريب جو لهجو نسبتاً گهٽ سخت ٿي ويو.<ref name=farce>{{cite book | title=Living for Change: An Autobiography| url=https://archive.org/details/livingforchangea00bogg| url-access=limited|last=Boggs|first=Grace Lee|page= [https://archive.org/details/livingforchangea00bogg/page/n145 127]|publisher= U of Minnesota Press|year= 1998 | isbn=0-8166-2955-2}}</ref> نتيجي طور، ڪجهه شهري حقن جي سرگرم ڪارڪنن محسوس ڪيو ته اهو نسلي هم آهنگيءَ جو هڪ غير درست ۽ صاف سٿرو ڏيکاءُ بڻجي ويو؛ [[ميلڪم ايڪس]] ان کي "واشنگٽن تي تماشو" سڏيو، ۽ [[نيشن آف اسلام]] پنهنجي ميمبرن کي ان ۾ شرڪت کان منع ڪئي.<ref name=farce /><ref>{{cite book|title=Mysteries in History: From Prehistory to the Present|last=Aron|first=Paul|pages=398–399|isbn=1-85109-899-2|publisher=ABC-CLIO|year=2005|url=https://books.google.com/books?id=82zu_Aw5VFgC&pg=PA398|access-date=May 29, 2020|archive-date=January 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123124426/https://books.google.com/books?id=82zu_Aw5VFgC&pg=PA398|url-status=live}}</ref> [[File:Martin Luther King Jr National Historic Site (36233249121).jpg|thumb|ڪنگ 1963ع جي [[روزگار ۽ آزادي لاءِ واشنگٽن مارچ]] دوران [[لنڪن ميموريل]] آڏو پنهنجي سڀ کان مشهور تقرير "مون وٽ هڪ خواب آهي" ڪئي.]] مارچ جا مخصوص مطالبا هي هئا: سرڪاري اسڪولن ۾ نسلي علحدگيءَ جو خاتمو؛ اثرائتي شهري حقن جي قانون سازي، جنهن ۾ روزگار ۾ نسلي امتياز تي پابندي لڳائيندڙ قانون به شامل هجي؛ شهري حقن جي ڪارڪنن کي پوليس جي وحشت کان تحفظ؛ سڀني مزدورن لاءِ 2 آمريڪي ڊالر [[گهٽ ۾ گهٽ اجرت]]؛ ۽ واشنگٽن ڊي. سي. لاءِ خود حڪومت، جيڪو ان وقت ڪانگريسي ڪاميٽي جي حڪمراني هيٺ هو.<ref>{{cite book|title=The Sixties in America|last1=Singleton|first1=Carl|first2=Rowena|last2=Wildin|page= [https://archive.org/details/sixtiesinamerica03sing/page/454 454]|isbn= 0-89356-982-8 |publisher=Salem Press|year=1999|url=https://archive.org/details/sixtiesinamerica03sing/page/454}}</ref><ref>{{cite book|last=Bennett|first=Scott H.|page= 225|year= 2003| publisher =Syracuse University Press|isbn=0-8156-3003-4|title=Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915–1963}}</ref><ref>{{cite journal|title= Celebrating the Birthday and Public Holiday for Martin Luther King, Jr|last= Davis|first= Danny|author-link= Danny K. Davis|publisher= Library of Congress|url= http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r110:H16JA7-0046:|journal= Congressional Record|access-date= July 11, 2011|date= January 16, 2007|archive-date= July 28, 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130728081414/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r110:H16JA7-0046:|url-status= live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728081414/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r110:H16JA7-0046: |date=July 28, 2013 }}</ref> ڇڪتاڻ جي باوجود مارچ وڏي ڪاميابي ثابت ٿيو.<ref name="Powers 1997 313">{{cite book|page=[https://archive.org/details/protestpowerchan00roge/page/313 313]|last1=Powers|first1=Roger S.|first2=William B.|last2=Vogele|first3=Christopher |last3=Kruegler|first4=Ronald M.|last4=McCarthy|publisher=Taylor & Francis|year=1997|isbn=0-8153-0913-9|title=Protest, power, and change: an encyclopedia of nonviolent action from ACT-UP to Women's Suffrage|url=https://archive.org/details/protestpowerchan00roge/page/313}}</ref> مارچ جا مخصوص مطالبا هي هئا: سرڪاري اسڪولن ۾ نسلي علحدگي جو خاتمو؛ اثرائتي شهري حقن جي قانون سازي، جنهن ۾ روزگار ۾ نسلي امتياز تي پابندي لڳائيندڙ قانون به شامل هجي؛ شهري حقن جي ڪارڪنن کي پوليس جي وحشت کان تحفظ؛ سڀني مزدورن لاءِ 2 آمريڪي ڊالر [[گهٽ ۾ گهٽ اجرت]] (جيڪا 2025ع جي 21 ڊالرن برابر ھئي)؛ ۽ واشنگٽن ڊي. سي. لاءِ خود حڪومت، جيڪو ان وقت ڪانگريسي ڪاميٽي جي حڪمراني هيٺ هو.<ref>{{cite book|title=The Sixties in America|last1=Singleton|first1=Carl|first2=Rowena|last2=Wildin|page= [https://archive.org/details/sixtiesinamerica03sing/page/454 454]|isbn= 0-89356-982-8 |publisher=Salem Press|year=1999|url=https://archive.org/details/sixtiesinamerica03sing/page/454}}</ref><ref>{{cite book|last=Bennett|first=Scott H.|page= 225|year= 2003| publisher =Syracuse University Press|isbn=0-8156-3003-4|title=Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915–1963}}</ref><ref>{{cite journal|title= Celebrating the Birthday and Public Holiday for Martin Luther King, Jr|last= Davis|first= Danny|author-link= Danny K. Davis|publisher= Library of Congress|url= http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r110:H16JA7-0046:|journal= Congressional Record|access-date= July 11, 2011|date= January 16, 2007|archive-date= July 28, 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130728081414/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r110:H16JA7-0046:|url-status= live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728081414/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r110:H16JA7-0046: |date=July 28, 2013 }}</ref> ڇڪتاڻ جي باوجود مارچ وڏي ڪاميابي ثابت ٿيو.<ref name="Powers 1997 313"/> مختلف قوميتن سان تعلق رکندڙ اڍائي لک کان وڌيڪ ماڻهو شريڪ ٿيا، جيڪي لنڪن ميموريل جي ڏاڪڻين کان وٺي [[نيشنل مال]] تائين پکڙيل هئا. ان وقت تائين، اهو واشنگٽن ڊي. سي. جي تاريخ ۾ احتجاج ڪندڙن جو سڀ کان وڏو اجتماع هو.<ref name="Powers 1997 313" /> ڪنگ 17 منٽن جي تقرير ڪئي، جيڪا بعد ۾ "[[مون وٽ هڪ خواب آهي]]" جي نالي سان مشهور ٿي. تقرير جي سڀ کان مشهور حصي ۾{{snd}}جتي هو پنهنجي تيار ڪيل متن کان هٽي ويو، ممڪن آهي ته [[مهاليا جيڪسن]] جي ان آواز تي، جنهن چيو: "انهن کي خواب بابت ٻڌايو!"<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2003/aug/21/usa.comment|title=I have a dream|last=Younge|first=Gary|author-link=Gary Younge|date=August 21, 2003|newspaper=[[دي گارجين]]|access-date=January 9, 2013|archive-date=August 27, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827063459/http://www.theguardian.com/world/2003/aug/21/usa.comment|url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Dream: Martin Luther King Jr. and the Speech that Inspired a Nation |last=Hansen |first=Drew |year=2005 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-008477-6 |page=[https://archive.org/details/dreammartinluthe00hans/page/98 98] |url=https://archive.org/details/dreammartinluthe00hans/page/98}}</ref>{{snd}}ڪنگ چيو:<ref>{{cite book |title=The Words of Martin Luther King Jr. |edition=Second |last=King |first=Martin Luther Jr. |author2=King, Coretta Scott |year=2008 |publisher=Newmarket Press |isbn=978-1-55704-815-8 |page=95 |url=https://books.google.com/books?id=irMxJS36904C&pg=PA95 |access-date=May 29, 2020 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123124316/https://books.google.com/books?id=irMxJS36904C&pg=PA95 |url-status=live }}</ref> {{poem quote|مان اڄ اوهان کي چوان ٿو، منهنجا دوستو، ته جيتوڻيڪ اسان اڄ ۽ سڀاڻي جي ڏکين حالتن کي منهن ڏئي رهيا آهيون، تڏهن به مون وٽ هڪ خواب آهي. اهو خواب آمريڪي خواب ۾ گهريءَ طرح جڙيل آهي. مون وٽ هڪ خواب آهي ته هڪ ڏينهن هي قوم اٿي بيهندي ۽ پنهنجي عقيدي جي حقيقي معنيٰ تي عمل ڪندي: [[آمريڪا جو آزاديءَ جو اعلان|"اسان انهن حقيقتن کي پاڻ پڌرو سمجهون ٿا: ته سڀ انسان برابر پيدا ڪيا ويا آهن."]] مون وٽ هڪ خواب آهي ته هڪ ڏينهن [[جارجيا (آمريڪي رياست)|جارجيا]] جي ڳاڙهن ٽڪرن تي اڳوڻن غلامن جا پٽ ۽ اڳوڻن غلام مالڪن جا پٽ گڏجي ڀائپيءَ جي ميز تي ويهي سگهندا. مون وٽ هڪ خواب آهي ته هڪ ڏينهن [[مسي سپي]] جي رياست به، جيڪا ناانصافيءَ جي گرميءَ ۾ سڙي رهي آهي، جيڪا ظلم جي گرميءَ ۾ سڙي رهي آهي، آزادي ۽ انصاف جي نخلستان ۾ تبديل ٿي ويندي. مون وٽ هڪ خواب آهي ته منهنجا چار ننڍڙا ٻار هڪ ڏينهن اهڙي قوم ۾ رهندا، جتي انهن بابت فيصلو سندن چمڙيءَ جي رنگ سان نه، پر سندن ڪردار جي مواد سان ڪيو ويندو. اڄ مون وٽ هڪ خواب آهي. مون وٽ هڪ خواب آهي ته هڪ ڏينهن، الاباما ۾، جتي وحشي نسل پرست موجود آهن، جتي [[جارج والس|ان جو گورنر]] پنهنجي چپن مان مداخلت ۽ منسوخيءَ جا لفظ ٽپڪائي ٿو؛ هڪ ڏينهن اتي ئي الاباما ۾ ننڍڙا ڪارا ڇوڪرا ۽ ڪاريون ڇوڪريون ننڍڙن اڇن ڇوڪرن ۽ اڇين ڇوڪرين سان ڀائرن ۽ ڀينرن وانگر هٿ ملائي سگهندا. اڄ مون وٽ هڪ خواب آهي.}} "مون وٽ هڪ خواب آهي" کي خطابت جي تاريخ جي بهترين تقريرن مان هڪ سمجهيو ويو.<ref>{{cite web|title=Dream Assignment |work=Smithsonian |date=August 1, 2003 |access-date=August 27, 2008 |last=Moore |first=Lucinda |url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/dream-speech.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216043243/http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/dream-speech.html |url-status=dead |archive-date=February 16, 2013 }}</ref> مارچ، ۽ خاص طور ڪنگ جي تقرير، شهري حقن کي سڌارن جي حامين جي ايجنڊا جي چوٽيءَ تي آڻڻ ۾ مدد ڪئي ۽ [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون]] منظور ڪرائڻ کي آسان بڻايو.<ref>{{cite book|first=James T.|last=Patterson|author-link=James T. Patterson (historian)|title=Grand Expectations: The United States, 1945–1974|url=https://archive.org/details/grandexpectation00patt|publisher=Oxford University Press|date=1996|pages=482–85, 542–46<}}</ref><ref>{{cite book|first=Harvard|last=Sitkoff|author-link=Harvard Sitkoff|title=The Struggle for Black Equality|publisher=Hill and Wang|date=2008|pages=152–53}}</ref> {{clear|left}} === نيو يارڪ شهر، 1964ع === [[File:Martin Luther King press conference 01269u edit.jpg|thumb|upright=.7|ڪنگ مارچ 1964ع ۾ هڪ پريس ڪانفرنس دوران]] 6 فيبروري 1964ع تي، ڪنگ [[نيو اسڪول]] ۾ شروع ڪيل "آمريڪي نسلي بحران" نالي ليڪچر سلسلي جو افتتاحي خطاب ڪيو.<ref>{{Cite web|last=King|first=Martin Luther|title=Lecture: The Summer of Our Discontent|url=https://digital.archives.newschool.edu/index.php/Detail/objects/NS070204_ARC_King_speech|access-date=January 14, 2022|website=The New School Archives And Special Collections|archive-date=January 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114172227/https://digital.archives.newschool.edu/index.php/Detail/objects/NS070204_ARC_King_speech|url-status=live}}</ref> پنهنجي تقرير ۾ ڪنگ [[جواهر لعل نهرو]] سان تازو ٿيل هڪ گفتگو جو حوالو ڏنو، جنهن ۾ هن ڪيترن آفريڪي-آمريڪين جي افسوسناڪ حالت جو ڀيٽ [[هندستان]] جي [[دلت|اڇوتن]] جي حالت سان ڪئي.<ref name="El Naggar">{{cite news|last=El Naggar|first=Mona|title=Found After Decades, a Forgotten Tape of King 'Thinking on His Feet{{'-}}|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2013/08/22/found-after-decades-a-forgotten-tape-of-king-thinking-on-his-feet/|access-date=August 31, 2013|newspaper=The New York Times|date=August 22, 2013|archive-date=November 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105213505/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2013/08/22/found-after-decades-a-forgotten-tape-of-king-thinking-on-his-feet/|url-status=live}}</ref> 18 مارچ 1964ع تي [[رابرٽ پين وارن]] سان پنهنجي انٽرويو ۾، ڪنگ پنهنجي سرگرميءَ جو پنهنجي پيءُ جي سرگرميءَ سان مقابلو ڪيو، ۽ عدم تشدد ۾ پنهنجي تربيت کي ٻنهي جي وچ ۾ اهم فرق قرار ڏنو. هن شهري حقن جي تحريڪ ۽ نسلي انضمام جي ايندڙ مرحلي بابت پڻ ڳالهايو.<ref>{{Cite web|title=Martin Luther King Jr. {{!}} Who Speaks for the Negro?|url=https://whospeaks.library.vanderbilt.edu/interview/martin-luther-king-jr|access-date=January 18, 2021|website=whospeaks.library.vanderbilt.edu|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116121126/https://whospeaks.library.vanderbilt.edu/interview/martin-luther-king-jr|url-status=live}}</ref> === سينٽ آگسٽين، فلوريڊا، 1964ع === {{Main|سينٽ آگسٽين تحريڪ}} مارچ 1964ع ۾، ڪنگ ۽ [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس|SCLC]]، [[سينٽ آگسٽين، فلوريڊا]] ۾ [[رابرٽ هيلنگ]] جي ان وقت جي تڪراري تحريڪ سان گڏجي ڪم ڪرڻ لڳا. هيلنگ جو گروهه [[نيشنل ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف ڪلرڊ پيپل]] (NAACP) سان لاڳاپيل هو، پر عدم تشدد واري حڪمت عملي سان گڏ هٿياربند ذاتي بچاءَ جي حمايت ڪرڻ سبب کيس تنظيم مان خارج ڪيو ويو هو. تنهن هوندي به، عدم تشدد جي حامي SCLC هن گروهه کي قبول ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.visitstaugustine.com/history/black_history/dr_robert_hayling/ |website=Augustine.com |title=Black History: Dr. Robert B. Hayling |first=David J. |last=Garrow |access-date=June 3, 2020 |archive-date=June 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610042317/https://www.visitstaugustine.com/history/black_history/dr_robert_hayling/ |url-status=dead }}</ref><ref>''Bearing the Cross: Martin Luther King Jr. and the Southern Christian Leadership Conference'' (HarperCollins, 1987) pp.&nbsp;316–18</ref> ڪنگ ۽ SCLC اتر جي اڇي فام ڪارڪنن کي [[سينٽ آگسٽين، فلوريڊا]] آڻڻ لاءِ ڪم ڪيو، جن ۾ ربيّن جو هڪ وفد ۽ [[ميساچوسٽس]] جي گورنر جي 72 ورهين جي ماءُ پڻ شامل هئي، ۽ انهن سڀني کي گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/nr/travel/civilrights/f1.htm|title=We Shall Overcome – Lincolnville Historic District|work=nps.gov|access-date=January 17, 2014|archive-date=November 3, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103084850/http://www.nps.gov/history/nr/travel/civilrights/f1.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book| title= African Americans in Florida: An Illustrated History| pages= [https://archive.org/details/africanamericans0000jone/page/113 113–115]| last1= Jones| first1= Maxine D.| first2= Kevin M.| last2= McCarthy| isbn= 1-56164-031-X| publisher= Pineapple Press| year= 1993| url= https://archive.org/details/africanamericans0000jone/page/113}}</ref> جون مهيني دوران تحريڪ جا ڪارڪن هر رات شهر ۾ مارچ ڪندا رهيا، جتي کين اڪثر [[ڪو ڪلڪس ڪلان]] جي جوابي مظاهرن کي منهن ڏيڻو پوندو هو، جنهن سبب تشدد جا واقعا پيش آيا ۽ انهن کي قومي ميڊيا ۾ وڏي پيماني تي نمايان ڪيو ويو. سوين مارچ ڪندڙ گرفتار ڪري جيل موڪليا ويا. انهيءَ تحريڪ دوران [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون]] منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/st-augustine-florida |title=St. Augustine, Florida |encyclopedia=King Encyclopedia |publisher=[[Stanford University#Research centers and institutes|Stanford University {{!}} Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute]] |date=July 7, 2017 |access-date=December 18, 2018 |archive-date=July 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706074301/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/st-augustine-florida |url-status=live }}</ref> === بِڊفورڊ، مين، 1964ع === 7 مئي 1964ع تي، ڪنگ [[يونيورسٽي آف نيو انگلينڊ (آمريڪا)|سينٽ فرانسس ڪاليج]] ۾ [[بِڊفورڊ، مين]] ۾ "نگرو ۽ سڃاڻپ جي ڳولا" جي عنوان سان خطاب ڪيو. هي هڪ علمي مذاڪرو هو، جنهن ۾ شهري حقن جي ڪيترن ئي اڳواڻن شرڪت ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Koenig |first=Seth |date=December 24, 2013 |title=UNE prepares to mark 50th anniversary of Martin Luther King Jr.'s speech in Biddeford |url=https://bangordailynews.com/2013/12/24/news/une-prepares-to-mark-50th-anniversary-of-martin-luther-king-jr-s-speech-in-biddeford/ |access-date=April 17, 2021 |website=Bangor Daily News |language=en-US |archive-date=April 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417042220/https://bangordailynews.com/2013/12/24/news/une-prepares-to-mark-50th-anniversary-of-martin-luther-king-jr-s-speech-in-biddeford/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|title=St. Francis College History Collection {{!}} University of New England Research {{!}} DUNE: DigitalUNE|url=https://dune.une.edu/sfchc/|access-date=April 17, 2021|website=dune.une.edu|archive-date=April 17, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041657/https://dune.une.edu/sfchc/|url-status=live}}</ref> ڪنگ عدم تشدد جي حڪمت عمليءَ ذريعي چيو ته "اسان کي اعليٰ ۽ گهٽ درجي جي نسلن واري خيال کان ڇوٽڪارو حاصل ڪرڻ گهرجي."<ref>{{Cite web |date=January 16, 2021 |title=Rev. Dr. King in Biddeford |url=https://mcarthurarchives.org/2021/01/16/mlk-biddeford/ |access-date=April 17, 2021 |website=McArthur Library's: The Backlog |publisher=Biddeford-Saco Journal |language=en |archive-date=April 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417041654/https://mcarthurarchives.org/2021/01/16/mlk-biddeford/ |url-status=live }}</ref> === ائٽلانٽا ۾ اسڪرپٽو هڙتال، 1964ع === {{Main|1964–1965 Scripto strike}} نومبر 1964ع کان، ڪنگ ائٽلانٽا ۾ [[اسڪرپٽو]] ڪارخاني جي ڪيترن ئي سون مزدورن جي [[مزدورن جي هڙتال|هڙتال]] جي حمايت ڪئي، جيڪو [[ايبينيزر بيپٽسٽ چرچ]] کان فقط ڪجهه گهٽين جي مفاصلي تي هو.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Hooper |first1=Hartwell |last2=Hooper |first2=Susan |date=Fall 1999 |title=The Scripto Strike: Martin Luther King's 'Valley of Problems': Atlanta, 1964–1965 |url=https://album.atlantahistorycenter.com/digital/collection/AHBull/id/16887/ |journal=[[Atlanta History: A Journal of Georgia and the South]] |publisher=[[Atlanta Historical Society]] |volume=XLIII |issue=3 |pages=5–34 |access-date=September 26, 2022 |archive-date=September 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921211150/https://album.atlantahistorycenter.com/digital/collection/AHBull/id/16887/ |url-status=live }}</ref> هڙتال ڪندڙن مان ڪيترائي سندس چرچ جا ميمبر هئا، ۽ ٻين شهري حقن جي اڳواڻن پڻ هن هڙتال جي حمايت ڪئي.<ref name=":5" /> ڪنگ هن مزدورن جي تڪرار کي مقامي مسئلي مان قومي سطح تي مشهور بڻائڻ ۾ مدد ڪئي ۽ SCLC جي اڳواڻي ڪندي اسڪرپٽو جي شين جي ملڪ گير بائيڪاٽ جو انتظام ڪيو.<ref name=":5" /> پر جيئن هڙتال ڊسمبر تائين ڊگهي ٿي، ڪنگ، جيڪو [[سيلما، الاباما]] ۾ شهري حقن جي مهم تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ چاهيندو هو، ڳجهي نموني اسڪرپٽو جي صدر [[ڪارل سنگر]] سان ڳالهين ۾ شامل ٿيو. آخرڪار هن اهڙو ٺاهه ڪرايو، جنهن تحت SCLC پنهنجو بائيڪاٽ ختم ڪندو ۽ ڪمپني هڙتال ڪندڙ ملازمن کي ڪرسمس بونس ادا ڪندي.<ref name=":5" /> ڪنگ جي هڙتال ۾ سڌي شموليت 24 ڊسمبر تي ختم ٿي، ۽ ڪمپني ۽ يونين جي وچ ۾ معاهدي تي 9 جنوري تي صحيحون ڪيون ويون.<ref name=":5" /> === سيلما ووٽ جي حقن جي تحريڪ ۽ "خوني آچر"، 1965ع === {{Main|سيلما کان مونٽگمري مارچ}} [[File:Selma to Montgomery Marches protesters.jpg|thumb|1965ع ۾ [[سيلما کان مونٽگمري مارچ|سيلما کان مونٽگمري تائين شهري حقن جو مارچ]]]] ڊسمبر 1964ع ۾، ڪنگ ۽ [[ڏاکڻي عيسائي قيادت ڪانفرنس|SCLC]] [[شاگردن جي عدم تشدد واري هم آهنگي ڪميٽي]] (SNCC) سان [[سيلما، الاباما]] ۾ گڏجي ڪم ڪرڻ لڳا، جتي SNCC ڪيترن ئي مهينن کان ووٽرن جي رجسٽريشن تي ڪم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite news|last= Haley|first= Alex|title= Martin Luther King|work= Interview|author-link= Alex Haley|publisher= [[Playboy]]|date= January 1965|url= http://www.alex-haley.com/alex_haley_martin_luther_king_interview.htm|access-date= June 10, 2012|archive-date = May 5, 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20120505054207/http://www.alex-haley.com/alex_haley_martin_luther_king_interview.htm|url-status= dead}}</ref> هڪ مقامي جج حڪم امتناعي جاري ڪيو، جنهن موجب SNCC، SCLC، DCVL يا شهري حقن جي 41 ڄاڻايل اڳواڻن سان لاڳاپيل ٽن يا وڌيڪ ماڻهن جي ڪنهن به گڏجاڻي تي پابندي لڳائي وئي. هن حڪم شهري حقن جي سرگرمين کي عارضي طور روڪي ڇڏيو، تان جو ڪنگ 2 جنوري 1965ع تي [[برائون چيپل اي. ايم. اي. چرچ (سيلما، الاباما)|برائون چيپل]] ۾ تقرير ڪري ان جي ڀڃڪڙي ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.crmvet.org/tim/timhis64.htm#1964selmainj |title=The Selma Injunction |publisher=Civil Rights Movement Archive |access-date=September 8, 2008 |archive-date=December 25, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121225052448/http://www.crmvet.org/tim/tim64c.htm |url-status=live }}</ref> 1965ع ۾ [[مونٽگمري، الاباما]] ڏانهن مارچ دوران، رياستي پوليس ۽ ٻين ماڻهن پاران پرامن مارچ ڪندڙن تي تشدد ڪيو ويو، جنهن کي وڏي پيماني تي ميڊيا ۾ نمايان ڪيو ويو ۽ الاباما ۾ نسل پرستي کي سڄي ملڪ آڏو ظاهر ڪري ڇڏيو. [[جيمس بيويل]] جي سيلما کان مونٽگمري تائين مارچ واري سڏ تي عمل ڪندي، بيويل ۽ SCLC جي ٻين ميمبرن، SNCC جي جزوي سهڪار سان، رياست جي گاديءَ واري شهر ڏانهن مارچ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 7 مارچ 1965ع تي پهرين ڪوشش، جنهن ۾ ڪنگ موجود نه هو، احتجاج ڪندڙن تي هجوم ۽ پوليس جي تشدد سبب ناڪام ٿي وئي. اهو ڏينهن بعد ۾ [[سيلما کان مونٽگمري مارچ|خوني آچر]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ شهري حقن جي تحريڪ لاءِ عوامي حمايت حاصل ڪرڻ جي جدوجهد ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو. اهو ان وقت تائين ڪنگ ۽ بيويل جي عدم تشدد واري حڪمت عمليءَ جي اثرائتي قوت جو سڀ کان واضح مظاهرو هو.{{sfn|King|1998|p=6}} 5 مارچ تي، ڪنگ [[لنڊن بي. جانسن]] جي حڪومت جي عملدارن سان ملاقات ڪئي ته جيئن احتجاج ڪندڙن خلاف ڪنهن به قانوني ڪارروائي کي روڪڻ لاءِ [[حڪم امتناعي]] جاري ڪرائڻ جي درخواست ڪري. چرچ جي ذميوارين سبب هو ان ڏينهن مارچ ۾ شريڪ نه ٿيو، پر پوءِ هن لکيو: "جيڪڏهن مون کي ذرو به اندازو هجي ها ته رياستي پوليس اهڙي قسم جي بيدردي استعمال ڪندي، ته مان پنهنجون سڀ چرچ جون ذميواريون ڇڏي پاڻ ئي مارچ جي اڳواڻي ڪرڻ لاءِ مجبور ٿي وڃان ها."{{sfn|King|1998|pp=276–79}} احتجاج ڪندڙن تي [[پوليسي بربريت]] جون تصويرون وڏي پيماني تي نشر ڪيون ويون، جنهن سبب عوام ۾ سخت ڪاوڙ پيدا ٿي.{{sfn|Jackson|2006|pp=222–23}} ان کان پوءِ ڪنگ 9 مارچ تي ٻيهر مارچ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. SCLC وفاقي عدالت ۾ حڪم امتناعي لاءِ درخواست ڏني، پر اها رد ڪئي وئي ۽ جج ٻڌڻي مڪمل ٿيڻ تائين مارچ تي پابنديءَ جو حڪم جاري ڪيو. تنهن هوندي به، ڪنگ 9 مارچ تي مارچ ڪندڙن جي اڳواڻي ڪندي [[ايڊمنڊ پيٽس پل]] تائين پهتو، جتي هن دعا ڪرائي، پوءِ مارچ ڪندڙن کي واپس موڙي ڇڏيو ۽ کين عدالت جي حڪم جي ڀڃڪڙي کان بچڻ لاءِ منتشر ٿيڻ جي هدايت ڪئي. هن ٻئي مارچ جي اوچتي پڄاڻي مقامي تحريڪ جي ڪيترن ئي ڪارڪنن ۾ حيرت ۽ ناراضگي پيدا ڪئي.{{sfn|Jackson|2006|p=223}} آخرڪار 25 مارچ 1965ع تي مارچ مڪمل طور اڳتي وڌيو.<ref>{{cite book|last1= Isserman|first1= Maurice|title= America Divided: The Civil War of the 1960s|first2= Michael|last2= Kazin|page= [https://archive.org/details/americadividedci0000isse/page/175 175]|publisher= Oxford University Pressk|year= 2000|isbn= 0-19-509190-6|url= https://archive.org/details/americadividedci0000isse/page/175}}</ref><ref>{{cite book|title=The Riotmakers|last=Azbell|first=Joe|publisher= Oak Tree Books|year= 1968|page= 176}}</ref> [[الاباما رياستي ڪئپيٽول]] جي ڏاڪڻين تي مارچ جي پڄاڻيءَ تي، ڪنگ اها تقرير ڪئي، جيڪا بعد ۾ "[[ڪيترو وقت؟ گهڻو نه]]" جي نالي سان مشهور ٿي. ڪنگ چيو ته آفريڪي-آمريڪين لاءِ برابر حق هاڻي گهڻو پري ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ "اخلاقي ڪائنات جو قوس ڊگهو ضرور آهي، پر اهو انصاف ڏانهن جهڪي ٿو"، ۽ "جيئن پوکيندؤ، تيئن لڻندؤ".{{efn|جيتوڻيڪ هي قول عام طور ڪنگ ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي، پر اصل ۾ اهو اوڻيهين صديءَ جي غلاميءَ جي خاتمي واري تحريڪ جي اڳواڻ [[ٿيئڊور پارڪر]] جو قول هو.<ref name=NPR />}}<ref name=NPR>{{cite news|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129609461 |title=Theodore Parker And The 'Moral Universe' |newspaper=NPR |date=September 2, 2010 |publisher=National Public Radio |access-date=January 24, 2013 |archive-date=June 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627091901/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129609461 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|last=Leeman|first=Richard W.|title=African-American Orators: A Bio-critical Sourcebook|page=[https://archive.org/details/africanamericano00leem_0/page/220 220]|isbn=0-313-29014-8|publisher=Greenwood Publishing|year=1996|url=https://archive.org/details/africanamericano00leem_0/page/220}}</ref><ref>{{Cite AV media| people = Democracy Now!| title = Rare Video Footage of Historic Alabama 1965 Civil Rights Marches, MLK's Famous Montgomery Speech| access-date = May 5, 2018| url = https://www.youtube.com/watch?v=CBm48Scju9E| archive-date = April 20, 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220420080513/https://www.youtube.com/watch?v=CBm48Scju9E| url-status = live}}</ref> === شڪاگو کليل رهائش جي تحريڪ، 1966ع === {{Main|شڪاگو آزادي تحريڪ}} [[File:Lyndon Johnson signing Civil Rights Act, July 2, 1964.jpg|thumb|صدر جانسن [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون]] تي صحيح ڪندي، جڏهن ته ڪنگ سندس پٺيان بيٺو آهي.]] 1966ع ۾، ڏاکڻين رياستن ۾ ڪيترين ئي ڪاميابين کان پوءِ، ڪنگ، بيويل ۽ شهري حقن جي ٻين تنظيمن تحريڪ کي اتر آمريڪا ڏانهن منتقل ڪيو. ڪنگ ۽ رالف ايبرنيٿي، جيڪي ٻئي وچولي طبقي سان تعلق رکندا هئا، شڪاگو جي اولهندي حصي ۾ [[نارٿ لانڊيل]] جي غريب آبادي واري علائقي ۾ 1550 ايس. هيملن ايونيو تي هڪ عمارت ۾ وڃي رهيا، جيئن عملي تجربو حاصل ڪري سگهجي ۽ غريب ماڻهن سان پنهنجي حمايت ۽ همدرديءَ جو اظهار ڪري سگهجي.{{sfn|Cohen|Taylor|2000|pp=360–62}}<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/901.html|title=North Lawndale|encyclopedia=Encyclopedia|publisher=Chicago History|access-date=September 8, 2008|archive-date=January 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130130063532/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/901.html|url-status=live }}</ref> SCLC، [[البرٽ ريبي]] جي قائم ڪيل تنظيم ''ڪوآرڊينيٽنگ ڪائونسل آف ڪميونٽي آرگنائيزيشنز'' (CCCO) سان اتحاد قائم ڪيو، ۽ ٻنهي تنظيمن جون گڏيل سرگرميون [[شڪاگو آزادي تحريڪ]] جي ڇانوَ هيٺ هلايون ويون.<ref name=Ralph>{{cite book| last=Ralph| first=James| isbn=0-674-62687-7| publisher=Harvard University Press| year=1993| title=Northern Protest: Martin Luther King Jr., Chicago, and the Civil Rights Movement| page=[https://archive.org/details/northernprotestm00ralp/page/1 1]| url=https://archive.org/details/northernprotestm00ralp/page/1}}</ref> ان بهار دوران، رهائشي ملڪيت جي آفيسن ۾ ڪيترائي اڇي ۽ ڪاري جوڙن تي مشتمل جاچ وارا تجربا ڪيا ويا، جن مان ظاهر ٿيو ته هڪجهڙي آمدني ۽ پسمنظر رکندڙ جوڙن سان صرف نسل جي بنياد تي رهائش جي درخواستن ۾ امتيازي سلوڪ ڪيو ويندو هو، جنهن کي [[نسلي رهنمائي]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Cohen|Taylor|2000|p=347}} ان کان پوءِ وڏا مارچ رٿيا ۽ ڪيا ويا، جن ۾ بوگن، [[بيلمونٽ ڪريگن، شڪاگو|بيلمونٽ ڪريگن]]، [[جيفرسن پارڪ، شڪاگو|جيفرسن پارڪ]]، [[ايورگرين پارڪ، ايلينوئي|ايورگرين پارڪ]]، [[گيج پارڪ، شڪاگو|گيج پارڪ]]، [[مارڪيٽ پارڪ (شڪاگو)|مارڪيٽ پارڪ]] ۽ ٻين علائقن ۾ مارچ شامل هئا.<ref name=Ralph />{{sfn|Cohen|Taylor|2000|p=416}}<ref>{{cite book | last= Fairclough|first= Adam|page=[https://archive.org/details/toredeemsoulofam00fair/page/299 299]| title= To Redeem the Soul of America: The Southern Christian Leadership Conference & Martin Luther King Jr.| year= 1987| publisher=University of Georgia Press | isbn=0-8203-2346-2| url=https://archive.org/details/toredeemsoulofam00fair/page/299}}</ref> [[File:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson 2.jpg|thumb|صدر [[لنڊن بي. جانسن]] 1966ع ۾ [[وائيٽ هائوس]] جي [[ڪابينا ڪمرو (وائيٽ هائوس)|ڪابينا ڪمري]] ۾ ڪنگ سان ملاقات ڪندي]] ڪنگ بعد ۾ چيو، ۽ ايبرنيٿي پڻ پنهنجي لکڻين ۾ بيان ڪيو، ته شڪاگو ۾ هنن کي ڏکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور تي 5 آگسٽ 1966ع تي مارڪيٽ پارڪ مان گذرندڙ مارچ دوران مظاهرين تي بوتلون اڇلايون ويون ۽ وڏا هجوم رڙيون ڪندو رهيو. حالتون اهڙيون ٿي ويون جو فساد ڀڙڪڻ جو حقيقي خطرو پيدا ٿي ويو.<ref>{{cite book| title=Chicago: City Guide| last=Baty| first=Chris| page=[https://archive.org/details/chicago00baty/page/52 52]| publisher=Lonely Planet| isbn=1-74104-032-9| year=2004| url=https://archive.org/details/chicago00baty/page/52}}</ref><ref>{{cite book| title=Jesse Jackson| last=Stone| first=Eddie| pages=[https://archive.org/details/jessejackson0000ston/page/59 59–60]| isbn=0-87067-840-X| publisher=Holloway House Publishing| year=1988| url=https://archive.org/details/jessejackson0000ston/page/59}}</ref> ڪنگ عدم تشدد تي پنهنجي يقين سبب اهڙي ڪنهن به واقعي کان بچڻ چاهيو، تنهنڪري هن ميئر [[رچرڊ جي. ڊيلي]] سان ڳالهين ذريعي اهو طئي ڪيو ته ممڪن تشدد کان بچڻ لاءِ مارچ منسوخ ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Lentz|first=Richard|title=Symbols, the News Magazines, and Martin Luther King|url=https://archive.org/details/symbolsnewsmagaz0000lent|page=[https://archive.org/details/symbolsnewsmagaz0000lent/page/232 230]|publisher=LSU Press|year=1990|isbn=0-8071-2524-5}}</ref> هڪ مارچ دوران ڪنگ تي سرن جو ٽڪرو پڻ اڇلايو ويو، پر هن ذاتي خطري جي باوجود مارچ جي اڳواڻي جاري رکي.<ref>{{cite book|last1=Isserman|first1=Maurice|title=America Divided: The Civil War of the 1960s|first2=Michael|last2=Kazin|page=[https://archive.org/details/americadividedci0000isse/page/200 200]|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=0-19-509190-6|url=https://archive.org/details/americadividedci0000isse/page/200}} See also: {{cite book|page=[https://archive.org/details/voiceofdeliveran00mill/page/139 139]|last=Miller|first=Keith D.|title=Voice of Deliverance: The Language of Martin Luther King Jr. and Its Sources|isbn=0-8203-2013-7|publisher=University of Georgia Press|year=1998|url=https://archive.org/details/voiceofdeliveran00mill/page/139}}</ref> جڏهن ڪنگ ۽ سندس ساٿي ٻيهر ڏکڻ موٽي ويا، تڏهن هنن [[جيسي جيڪسن]]، جيڪو هڪ مذهبي مدرسي جو شاگرد هو ۽ اڳ ۾ ڏکڻ واري تحريڪ ۾ شامل ٿي چڪو هو، کي پنهنجي تنظيم جي ذميواري سونپي.<ref>{{cite book|title=Meet Martin Luther King, Jr|page=[https://archive.org/details/meetmartinluther0000mism/page/20 20]|last=Mis|isbn=978-1-4042-4209-8|publisher=Rosen Publishing Group|year=2008|first=Melody S.|url=https://archive.org/details/meetmartinluther0000mism/page/20}}</ref> جيڪسن شهري حقن جي جدوجهد کي [[آپريشن بريڊ باسڪيٽ]] جي تنظيم ذريعي جاري رکيو، جنهن جو هدف اهي وڏا واپاري سلسلا هئا، جيڪي ڪارن ماڻهن سان منصفاڻي واپار نه ڪندا هئا.<ref>{{cite book|title=The Betrayal of the Urban Poor|last=Slessarev|first=Helene|page=[https://archive.org/details/betrayalofurbanp0000sles/page/140 140]|publisher=Temple University Press|year=1997|isbn=1-56639-543-7|url=https://archive.org/details/betrayalofurbanp0000sles/page/140}}</ref> 1967ع جي [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] (CIA) جي هڪ دستاويز، جيڪا 2017ع ۾ راز مان آزاد ڪئي وئي، شڪاگو جي "ڪاري شدت پسند صورتحال" ۾ ڪنگ جي ڪردار کي گهٽ اهميت ڏني. ان دستاويز ۾ هڪ ذريعي چيو ويو ته ڪنگ "گهٽ ۾ گهٽ تعميري ۽ مثبت منصوبن" جي ڪوشش ڪندو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.archives.gov/files/research/jfk/releases/docid-32397511.pdf |title=Views on Black Militant Situation in Chicago |author=CIA |date=October 5, 1967 |access-date=February 13, 2018 |archive-date=September 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917225428/https://www.archives.gov/files/research/jfk/releases/docid-32397511.pdf |url-status=live }}</ref> === ويٽنام جنگ جي مخالفت === {{See also|ويٽنام جنگ ۾ آمريڪا جي شموليت جي مخالفت}} ڪنگ گهڻي عرصي کان [[ويٽنام جنگ ۾ آمريڪي شموليت]] جو مخالف هو،<ref name=kingandvietnam1 /> پر شروعات ۾ تقريرن ۾ هن موضوع کان پاسو ڪندو هو، ته جيئن صدر جانسن جي پاليسين تي تنقيد سبب شهري حقن وارن مقصدن ۾ رڪاوٽ پيدا نه ٿئي.<ref name=kingandvietnam1>{{cite book|title=The Sixties Chronicle|first=Peter|last=Braunstein|publisher=Legacy Publishing|page=[https://archive.org/details/sixtieschronicle0000unse/page/311 311]|year=2004|isbn=1-4127-1009-X|url=https://archive.org/details/sixtieschronicle0000unse}}</ref> SCLC جي اڳوڻي ڊائريڪٽر آف ڊائريڪٽ ايڪشن ۽ ان وقت [[ويٽنام جنگ ختم ڪرائڻ لاءِ اسپرنگ موبلائيزيشن ڪاميٽي]] جي سربراهه، جيمز بيويل، جي زور ڀرڻ تي، ۽ [[محمد علي]] جي بيباڪ موقف کان متاثر ٿي،<ref name=kingandvietnam2>{{cite news|url=https://latimes.com/local/obituaries/la-me-bevel25-2008dec25-story.html|title=The Rev. James L. Bevel dies at 72; civil rights activist and top lieutenant to King|first=Alexander|last=Remington|newspaper=Los Angeles Times|date=December 24, 2008|access-date=September 15, 2014|archive-date=September 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916034118/http://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-bevel25-2008dec25-story.html|url-status=live}}</ref> ڪنگ آخرڪار جنگ جي کليل مخالفت ڪرڻ تي راضي ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ عوام ۾ جنگ جي مخالفت وڌي رهي هئي.<ref name=kingandvietnam1 /> اپريل 1967ع ۾ نيو يارڪ شهر جي [[ريور سائيڊ چرچ]] ۾ هڪ تقريب دوران، ڪنگ "[[ويٽنام کان اڳتي: خاموشي ٽوڙڻ جو وقت]]" جي عنوان سان تقرير ڪئي.<ref name=vwar29>{{cite book|title= The African American Voice in U.S. Foreign Policy Since World War II|url= https://archive.org/details/africanamericanv0000unse_k9v4| last=Krenn|first=Michael L.|page=[https://archive.org/details/africanamericanv0000unse_k9v4/page/n40 29]|isbn=0-8153-3418-4|publisher= Taylor & Francis|year= 1998}}</ref> هن جنگ ۾ آمريڪا جي ڪردار خلاف ڳالهايو، ۽ دليل ڏنو ته آمريڪا ويٽنام ۾ "ان کي آمريڪي ڪالوني طور قبضي هيٺ رکڻ" لاءِ موجود هو،{{sfn|Robbins|2007|p=107}} ۽ آمريڪي حڪومت کي "اڄ دنيا ۾ تشدد جو سڀ کان وڏو فراهم ڪندڙ" سڏيو.{{sfn|Robbins|2007|p=102}} هن جنگ کي معاشي ناانصافي سان ڳنڍيو ۽ دليل ڏنو ته ملڪ کي سنجيده اخلاقي تبديلي جي ضرورت آهي: {{blockquote|قدرن جو هڪ حقيقي انقلاب جلد ئي غربت ۽ دولت جي چٽي تضاد کي بيچينيءَ سان ڏسندو. نيڪ غصي سان، اهو سمنڊ پار ڏسندو ۽ اولهه جي انفرادي سرمائيدارن کي ايشيا، آفريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا ۾ وڏي رقم سيڙائيندي ڏسندو، جيڪي صرف منافعو ڪڍي ويندا آهن ۽ انهن ملڪن جي سماجي بهتري جي ڪا پرواهه نه ڪندا آهن، ۽ اهو چوندو: "هي انصاف نه آهي."{{sfn|Robbins|2007|p=109}} }} ڪنگ جنگ جي مخالفت ان ڪري ڪئي جو اها [[آمريڪا ۾ سماجي ڀلائي وارا پروگرام|گهر اندر سماجي ڀلائي]] کان وسيلا کسي رهي هئي: "جيڪا قوم سال بسال سماجي اوسر جي پروگرامن کان وڌيڪ فوجي دفاع تي پئسو خرچ ڪندي رهي ٿي، اها روحاني موت ڏانهن وڌي رهي آهي."{{sfn|Robbins|2007|p=109}} هن چيو ته [[اتر ويٽنام]] "آمريڪي فوجن جي ڏهن هزارن جي تعداد ۾ اچڻ کان اڳ وڏي تعداد ۾ سامان يا ماڻهو موڪلڻ شروع ئي نه ڪيا هئا"،{{sfn|Robbins|2007|p=106}} ۽ آمريڪا تي الزام لڳايو ته هن هڪ ملين ويٽنامين کي قتل ڪيو، "جن ۾ گهڻا ٻار هئا".<ref>{{cite book|last=Baldwin|first= Lewis V.|page=273|title= To Make the Wounded Whole: The Cultural Legacy of Martin Luther King, Jr. |isbn= 0-8006-2543-9| publisher=Fortress Press|year=1992}}</ref> ڪنگ اتر ويٽنام جي زميني سڌارن جي آمريڪي مخالفت تي به تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book | title=Against Us, But for Us: Martin Luther King Jr. and the State| url=https://archive.org/details/againstusbutforu0000long|page=[https://archive.org/details/againstusbutforu0000long/page/199 199]|last=Long|first=Michael G.|isbn=0-86554-768-8|publisher=Mercer University Press|year= 2002}}</ref> ڪنگ جي مخالفت سبب کيس اڇي فام اتحادين، جن ۾ جانسن، [[بلي گراهم]]، يونين اڳواڻ ۽ طاقتور پبلشر شامل هئا، جي وڏي حمايت کان هٿ ڌوئڻو پيو.<ref name=MED08>{{cite book|last=Dyson|first=Michael Eric|title=April 4, 1968: Martin Luther King Jr.'s death and how it changed America|year=2008|publisher=Basic Civitas Books|isbn=978-0-465-00212-2|chapter=Facing Death|chapter-url=https://archive.org/details/april41968martin00dyso|url-access=registration|url=https://archive.org/details/april41968martin00dyso}}</ref><ref name="Shellnutt 2018">{{cite web | last=Shellnutt | first=Kate | title=What Is Billy Graham's Friendship with Martin Luther King Jr. Worth? | website=News & Reporting | date=February 23, 2018 | url=https://www.christianitytoday.com/news/2018/february/billy-graham-martin-luther-king-jr-friendship-civil-rights.html | access-date=October 11, 2021 | archive-date=October 11, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211011101448/https://www.christianitytoday.com/news/2018/february/billy-graham-martin-luther-king-jr-friendship-civil-rights.html | url-status=live }}</ref><ref name="Blake 2018">{{cite web | last=Blake | first=John | title=Where Billy Graham 'missed the mark' | website=CNN | date=February 22, 2018 | url=https://www.cnn.com/2018/02/22/us/billy-graham-mlk-civil-rights/index.html | access-date=October 11, 2021 | archive-date=March 20, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180320230948/https://www.cnn.com/2018/02/22/us/billy-graham-mlk-civil-rights/index.html | url-status=live }}</ref> ڪنگ چيو، "پريس منهنجي خلاف ترتيب ڏني پئي وڃي"،<ref>David J. Garrow, ''Bearing the Cross'' (1986), pp. 440, 445.</ref> ۽ هن ان کي ٻٽي معيار قرار ڏنو، جنهن مطابق گهر ۾ سندس عدم تشدد جي تعريف ڪئي ويندي هئي، پر جڏهن اهو "ننڍڙن ڀورن ويٽنامي ٻارن" ڏانهن لاڳو ٿيندو هو ته ان جي مذمت ڪئي ويندي هئي.<ref name=Pierre2011>{{cite news|last=Pierre|first=Robert E.|title=Martin Luther King Jr. made our nation uncomfortable|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/therootdc/post/martin-luther-king-jr-made-our-nation-uncomfortable/2011/10/16/gIQA78NPoL_blog.html|access-date=August 17, 2012|newspaper=The Washington Post|date=October 16, 2011|archive-date=November 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109183117/https://www.washingtonpost.com/blogs/therootdc/post/martin-luther-king-jr-made-our-nation-uncomfortable/2011/10/16/gIQA78NPoL_blog.html|url-status=live}}</ref> ''[[لائيف (رسالو)|لائيف]]'' رسالي هن تقرير کي "اهڙي عوامي جذبات ڀڙڪائيندڙ تهمت" سڏيو، جيڪا [[ريڊيو هنوئي]] جي اسڪرپٽ وانگر لڳي ٿي،{{sfn|Robbins|2007|p=109}} ۽ ''[[دي واشنگٽن پوسٽ]]'' اعلان ڪيو ته ڪنگ "پنهنجي مقصد، پنهنجي ملڪ ۽ پنهنجي ماڻهن لاءِ پنهنجي افاديت گهٽائي ڇڏي آهي."<ref name=Pierre2011 />{{sfn|Lawson|Payne|Patterson|2006|p=148}} [[File:Martin Luther King Jr St Paul Campus U MN.jpg|thumb|ڪنگ 27 اپريل 1967ع تي سينٽ پال ۾ [[مينيسوٽا يونيورسٽي]] ۾ ويٽنام جنگ مخالف ريلي کي خطاب ڪندي]] "ويٽنام کان اڳتي" واري تقرير ڪنگ جي پوئين سالن ۾ بدلجندڙ سياسي وڪالت جي عڪاسي ڪري ٿي، جيڪا ترقي پسند [[هاءِلينڊر ريسرچ اينڊ ايجوڪيشن سينٽر]] جي تعليمات سان هم آهنگ هئي، جنهن سان هو لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|title= Restaging the Sixties: Radical Theaters and Their Legacies|url= https://archive.org/details/restagingsixties0000unse|page=[https://archive.org/details/restagingsixties0000unse/page/297 297]|last1=Harding|first2=Cindy|last2=Rosenthal|isbn= 0-472-06954-3| publisher =University of Michigan Press|year=2006|first1= James M.}}</ref><ref>{{cite book| title= Symbols, the News Magazines, and Martin Luther King| url= https://archive.org/details/symbolsnewsmagaz0000lent|last=Lentz|first=Richard|page=[https://archive.org/details/symbolsnewsmagaz0000lent/page/66 64]|publisher=LSU Press|year=1990|isbn=0-8071-2524-5}}</ref> ڪنگ آمريڪا جي سياسي ۽ معاشي صورتحال ۾ بنيادي تبديلين جي ضرورت بابت ڳالهائڻ شروع ڪيو، ۽ جنگ جي مخالفت ۽ ناانصافي درست ڪرڻ لاءِ وسيلن جي ٻيهر ورڇ ڏسڻ جي خواهش وڌيڪ گهڻو ظاهر ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book| title= Martin Luther King, Jr. | url= https://archive.org/details/martinlutherking00ling | url-access= registration | last= Ling| first= Peter J. |page=[https://archive.org/details/martinlutherking00ling/page/277 277]|publisher=Routledge|year=2002|isbn=0-415-21664-8}}</ref><ref>{{cite web|url=https://freakonomics.com/podcast/the-university-of-impossible-to-get-into/|website=freakonomics.com|first=Stephen|last=Dubner|year=2022|title=Episode 501: The University of Impossible-to-Get-Into|quote=education is preparation for citizenship ... citizenship has to do with contributing to your own economic well-being, as well as contributing to the economic well-being of the broader society|access-date=May 2, 2022|archive-date=April 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220428031323/https://freakonomics.com/podcast/the-university-of-impossible-to-get-into/|url-status=live}}</ref> هو عوامي طور پنهنجي ٻولي محتاط رکندو هو ته جيئن کيس [[ڪميونزم]] سان نه ڳنڍيو وڃي، پر خانگي طور ڪڏهن ڪڏهن [[جمهوري سوشلزم]] جي حمايت بابت ڳالهائيندو هو.<ref name="Sturm1990">{{Cite journal|last=Sturm|first=Douglas|date=1990|title=Martin Luther King, Jr., as Democratic Socialist|url=https://www.jstor.org/stable/40015109|journal=The Journal of Religious Ethics|volume=18|issue=2|pages=79–105|jstor=40015109|issn=0384-9694|access-date=September 4, 2017|archive-date=March 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316162437/http://www.jstor.org/stable/40015109|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |first=Martin Luther Jr. |last=King |editor-first=Cornel |editor-last=West |editor-link=Cornel West |title=The Radical King |url=https://books.google.com/books?id=PHAOBAAAQBAJ |year=2015 |publisher=[[Beacon Press]] |isbn=978-0-8070-1282-6 |access-date=June 17, 2015 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123124044/https://books.google.com/books?id=PHAOBAAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ڪنگ "ويٽنام کان اڳتي" ۾ چيو ته "حقيقي همدردي ڪنهن فقير ڏانهن سڪو اڇلائڻ کان وڌيڪ آهي&nbsp;... اها اهو ڏسڻ تائين پهچي ٿي ته جيڪو ڍانچو فقير پيدا ڪري ٿو، ان کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت آهي."<ref name="Zinn 2002">{{cite book|title=The Power of Nonviolence: Writings by Advocates of Peace|last=Zinn|first=Howard|publisher=Beacon Press|isbn=0-8070-1407-9|year=2002|pages=[https://archive.org/details/powerofnonviolen0000unse_y5s7/page/122 122–23]|url=https://archive.org/details/powerofnonviolen0000unse_y5s7/page/122}}</ref> ڪنگ هڪ آمريڪي عملدار جو حوالو ڏنو، جنهن چيو هو ته ويٽنام کان لاطيني آمريڪا تائين، ملڪ "دنياوي انقلاب جي غلط پاسي" تي بيٺو هو.<ref name="Zinn 2002" /> ڪنگ لاطيني آمريڪا جي زميندار اشرافيا سان آمريڪا جي "اتحاد" جي مذمت ڪئي، ۽ چيو ته آمريڪا کي [[ٽين دنيا]] ۾ "قميص کان محروم ۽ ننگي پير ماڻهن" جي مدد ڪرڻ گهرجي، نه ڪي سندن انقلابي ڪوششن کي دٻائڻ گهرجي.<ref name="Zinn 2002" /> ويٽنام بابت ڪنگ جي موقف [[ايلارڊ ڪي. لوينسٽين]]، [[وليم سلوئن ڪافن]] ۽ [[نارمن ٿامس]] کي، جنگ مخالف ڊيموڪريٽن جي حمايت سان، اها ڪوشش ڪرڻ لاءِ همٿايو ته ڪنگ کي [[1968ع آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر جانسن خلاف اميدوار بڻجڻ لاءِ قائل ڪن. ڪنگ ان بابت سوچيو، پر آخرڪار انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو سياست سان بي آرامي محسوس ڪندو هو ۽ پاڻ کي سرگرميءَ لاءِ وڌيڪ موزون سمجهندو هو.<ref>{{cite news|last1=Engler|first1=Mark|last2=Engler|first2=Paul|title=Why Martin Luther King Didn't Run for President|url=https://www.rollingstone.com/politics/news/why-martin-luther-king-didnt-run-for-president-20160118|access-date=March 16, 2017|magazine=[[Rolling Stone]]|date=January 18, 2016|archive-date=January 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113150449/https://www.rollingstone.com/politics/news/why-martin-luther-king-didnt-run-for-president-20160118|url-status=dead}}</ref> 15 اپريل 1967ع تي، ڪنگ منهٽن جي سينٽرل پارڪ کان گڏيل قومن تائين جنگ مخالف مارچ ۾ خطاب ڪيو. هي مارچ [[ويٽنام جنگ ختم ڪرائڻ لاءِ اسپرنگ موبلائيزيشن ڪاميٽي]] طرفان چيئرمين جيمز بيويل جي اڳواڻي ۾ منظم ڪيو ويو هو. گڏيل قومن وٽ ڪنگ شهري حقن ۽ جبري فوجي ڀرتي جا مسئلا اٿاريا: {{blockquote|مون شهري حقن ۽ امن جي تحريڪن جي مشيني ميلاپ تي زور نه ڏنو آهي. اهڙا ماڻهو آهن، جيڪي برابري جي اخلاقي ضرورت کي سمجهي چڪا آهن، پر اڃا عالمي ڀائپي جي اخلاقي ضرورت کي نٿا ڏسي سگهن. مان چاهيان ٿو ته شهري حقن واري تحريڪ جو جوش امن واري تحريڪ ۾ شامل ٿئي، ته جيئن ان کي وڌيڪ قوت ملي. ۽ مان سمجهان ٿو ته هر ڪنهن جو فرض آهي ته هو شهري حقن ۽ امن ٻنهي تحريڪن ۾ شامل هجي. پر جيڪي هن وقت صرف هڪ تحريڪ چونڊين ٿا، مون کي اميد آهي ته آخرڪار اهي ٻنهي جي گڏيل اخلاقي پاڙن کي سمجهي سگهندا.<ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1967/Protests/12303074818188-15/ |title=1967 Year In Review |work=United Press International |access-date=November 30, 2010 |archive-date=January 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130103142011/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1967/Protests/12303074818188-15/ |url-status=live }}</ref>}} شهري حقن جي ڪارڪنن ۽ جنگ مخالف ڪارڪنن کي متحد ڪرڻ جو موقعو ڏسي،<ref name=kingandvietnam2 /> بيويل ڪنگ کي جنگ مخالف ڪوشش ۾ اڃا وڌيڪ سرگرم ٿيڻ لاءِ قائل ڪيو.<ref name=kingandvietnam2 /> جنگ خلاف سندس وڌندڙ عوامي مخالفت باوجود، ڪنگ جنگ مخالف تحريڪ مان پيدا ٿيل [[مخالف ثقافتي تحريڪ|هپي ثقافت]] کي پسند نه ڪندو هو.<ref name=kingandvietnam3>{{Cite web|last=Theophrastus|date=January 17, 2013|title=Martin L. King on hippies|url=https://bltnotjustasandwich.com/2013/01/17/martin-l-king-on-hippies/|access-date=March 18, 2022|website=BLT|language=en|archive-date=July 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162922/https://bltnotjustasandwich.com/2013/01/17/martin-l-king-on-hippies/|url-status=live}}</ref> پنهنجي 1967ع واري [[ميسي ليڪچرز|ميسي ليڪچر]] ۾ ڪنگ چيو: {{blockquote|هپين جي اهميت سندن غير روايتي روين ۾ نه آهي، پر انهيءَ حقيقت ۾ آهي ته لکين نوجوان، حقيقت کان فرار ڏانهن رخ ڪندي، انهيءَ سماج بابت انتهائي بي اعتباري وارو خيال ظاهر ڪري رهيا آهن، جنهن مان هو نڪتا آهن.<ref name=kingandvietnam3 />}} 13 جنوري 1968ع تي، ڪنگ واشنگٽن ۾ "تاريخ جي سڀ کان ظالم ۽ بي معنيٰ جنگن مان هڪ" خلاف هڪ وڏي مارچ جو سڏ ڏنو:<ref name="kurlansky2004">{{cite book| title= 1968: The Year That Rocked the World| last =Kurlansky|first=Mark|author-link=Mark Kurlansky|page=[https://archive.org/details/196800mark/page/46 46]|year=2004|publisher=[[Jonathan Cape]] ([[Random House]])|isbn=978-0-345-45582-6|url=https://archive.org/details/196800mark/page/46}}</ref><ref name="nyt-13jan1968">{{cite news|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0B1EFD3C5E1A7B93C1A8178AD85F4C8685F9|title=Dr. King Calls for Antiwar Rally in Capital February 5–6|last=Robinson|first=Douglas|page=4|newspaper=[[The New York Times]]|date=January 13, 1968|access-date=April 22, 2010|archive-date=November 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105214612/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0B1EFD3C5E1A7B93C1A8178AD85F4C8685F9|url-status=live}}</ref> {{blockquote|اسان کي هن سياسي سال ۾ ڪانگريس جي ٻنهي پاسن جي ميمبرن ۽ آمريڪا جي صدر تي اهو واضح ڪرڻو آهي ته اسان هاڻي وڌيڪ برداشت نه ڪنداسين، اسان هاڻي اهڙن ماڻهن کي ووٽ نه ڏينداسين، جيڪي ويٽنامين ۽ آمريڪين جي قتل کي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ آزادي ۽ خود اراديت جي مقصدن کي اڳتي وڌائڻ جو بهترين طريقو سمجهندا رهن ٿا.<ref name="kurlansky2004" /><ref name="nyt-13jan1968" />}} ==== ٿچ نيات هانھ سان خط و ڪتابت ==== [[ٿچ نيات هانھ]] هڪ بااثر ويٽنامي [[ٻڌمت|ٻڌ]] هو، جنهن 1965ع ۾ ڪنگ ڏانهن "انسان جي دشمن جي ڳولا ۾" جي عنوان سان خط لکيو. 1966ع ۾ آمريڪا ۾ پنهنجي رهائش دوران نيات هانھ ڪنگ سان ملاقات ڪئي ۽ کيس جنگ جي کليل مذمت ڪرڻ لاءِ زور ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://www.aavw.org/protest/king_journey_abstract09.html|title=Searching for the Enemy of Man" in Nhat Nanh, Ho Huu Tuong, Tam Ich, Bui Giang, Pham Cong Thien|date=1965|work=Dialogue|publisher=Saigon: La Boi|pages=11–20|access-date=September 13, 2010|archive-date=October 27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061027112237/http://www.aavw.org/protest/king_journey_abstract09.html|url-status=live}}, Archived on the African-American Involvement in the Vietnam War website</ref> 4 اپريل 1967ع تي، ڪنگ نيو يارڪ شهر ۾ تقرير ڪئي، جيڪا سندس پهرين تقرير هئي جنهن ۾ هن ويٽنام ۾ آمريڪي شموليت کي کليل طور سوال هيٺ آندو.<ref>{{cite speech|url=http://www.aavw.org/special_features/speeches_speech_king01.html|title=Beyond Vietnam|first=Martin Luther Jr.|last=King|location=Riverside Church, NYC|date=April 4, 1967|publisher=Archived on the African-American Involvement in the Vietnam War website|access-date=September 13, 2010|archive-date=August 20, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060820044643/http://www.aavw.org/special_features/speeches_speech_king01.html|url-status=live}}</ref> ساڳئي سال پوءِ، ڪنگ نيات هانھ کي [[نوبل امن انعام]] لاءِ نامزد ڪيو. پنهنجي نامزدگي ۾ ڪنگ چيو: "مان ذاتي طور ڪنهن اهڙي ماڻهوءَ کي نٿو ڄاڻان، جيڪو [هن انعام] جو هن نرم دل ويٽنامي راهب کان وڌيڪ حقدار هجي. امن بابت سندس خيال، جيڪڏهن لاڳو ڪيا وڃن، ته اهي [[بين الڪليسيائيت]]، عالمي ڀائپي ۽ انسانيت لاءِ هڪ يادگار تعمير ڪندا."<ref name="nomination">{{cite letter|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/45a/025.html|subject=Nomination of Thich Nhat Hanh for the Nobel Peace Prize |first=Martin Luther Jr. |last=King |recipient=The Nobel Institute |date=January 25, 1967 |access-date=September 13, 2010}}</ref> === غريب ماڻهن جي مهم، 1968ع === {{Main|غريب ماڻهن جي مهم}} [[File:Resurrection City Washington D.C. 1968.jpg|alt=جهوپڙين جون قطارون|thumb|واشنگٽن، ڊي.سي. ۾ اقتصادي حالتن خلاف احتجاج لاءِ [[غريب ماڻهن جي مهم]] جي حصي طور قائم ڪيل جهوپڙي آبادي]] 1968ع ۾، ڪنگ ۽ ايس.سي.ايل.سي. اقتصادي انصاف لاءِ [[غريب ماڻهن جي مهم]] منظم ڪئي. ڪنگ سڄي ملڪ جو دورو ڪيو ته جيئن ”غريبن جي گهڻ نسلي فوج“ گڏ ڪري سگهجي، جيڪا واشنگٽن وڃي [[پرامن سول نافرماني]] ذريعي ڪيپيٽول ۾ احتجاج ڪري، جيستائين ڪانگريس هڪ ”اقتصادي حقن جو منشور“ منظور نه ڪري.<ref>{{cite book| first= Ernesto B.|last=Vigil|title=The Crusade for Justice: Chicano Militancy and the Government's War on Dissent| url= https://archive.org/details/crusadeforjustic0000vigi|page= [https://archive.org/details/crusadeforjustic0000vigi/page/54 54]| publisher =University of Wisconsin Press|isbn=0-299-16224-9|year=1999}}</ref><ref name=lied>{{cite book|last= Kick|first= Russell |page=[https://archive.org/details/You_Are_Being_Lied_To_-_The_Disinformation_Guide_to_Media_Distortion_Historical_/page/1991 1991]|isbn=0-9664100-7-6 |publisher=The Disinformation Campaign|year=2001|title=You are Being Lied to: The Disinformation Guide to Media Distortion, Historical Whitewashes and Cultural Myths|url=https://archive.org/details/You_Are_Being_Lied_To_-_The_Disinformation_Guide_to_Media_Distortion_Historical_/page/1991}}</ref> هن مهم کان اڳ ڪنگ جو آخري ڪتاب ''[[هاڻي اسان ڪيڏانهن وڃون؟: افراتفري يا برادري؟]]'' شايع ٿيو، جنهن ۾ هن سماجي مسئلن ۽ غربت کي منهن ڏيڻ بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. ڪنگ [[هينري جارج]] جي ڪتاب ''[[ترقي ۽ غربت]]'' مان حوالا ڏنا، خاص طور تي [[بنيادي آمدني|يقيني بنيادي آمدني]] جي حمايت ۾.<ref>{{cite web|last1=Sullivan|first1=Dan|title=Where Was Martin Luther King Heading?|url=http://savingcommunities.org/issues/race/king.martin.html|website=savingcommunities.org|access-date=January 20, 2015|archive-date=April 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415091914/http://savingcommunities.org/issues/race/king.martin.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Martin Luther King&nbsp;– Final Advice |url=http://www.progress.org/tpr/martin-luther-king-final-advice/ |date=January 9, 2007 |website=The Progress Report |access-date=February 4, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204201039/https://www.progress.org/tpr/martin-luther-king-final-advice/ |archive-date=February 4, 2015 }}</ref><ref>{{cite news|last1=Yglesias|first1=Matthew|title=Martin Luther King's Case for a Guaranteed Basic Income|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/08/28/martin_luther_king_guaranteed_basic_income.html|access-date=January 20, 2015|work=Slate|date=August 28, 2013|archive-date=January 20, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120082638/http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/08/28/martin_luther_king_guaranteed_basic_income.html|url-status=live}}</ref> هن مهم جي انتها واشنگٽن، ڊي.سي. ڏانهن هڪ وڏي مارچ جي صورت ۾ ٿي، جنهن ۾ آمريڪا جي سڀ کان غريب برادرين لاءِ اقتصادي امداد جو مطالبو ڪيو ويو. ڪنگ ۽ ايس.سي.ايل.سي. حڪومت کان مطالبو ڪيو ته اها آمريڪا جي شهرن جي ٻيهر تعمير ۾ سيڙپڪاري ڪري. هن جو خيال هو ته ڪانگريس فوجي خرچن لاءِ ”تيزي ۽ فياضي“ سان پئسا خرچ ڪندي رهي آهي، جڏهن ته غريبن سان ”بخل“ ڪندي رڳو محدود غربت فنڊ فراهم ڪيا آهن.<ref name=lied /> سندس نظر ۾ رڳو سڌارن سان ڪم نه هلڻو هو، بلڪه وڌيڪ انقلابي تبديلي گهربل هئي. هن ”نسل پرستي، غربت، فوجي رجحان ۽ ماديت“ کي سماج جا بنيادي ۽ منظم عيب قرار ڏنو، ۽ دليل ڏنو ته ”اصل مسئلو خود سماج جي نئين سر تعمير آهي.“{{sfn|Lawson|Payne|Patterson|2006|pp=148–49}} غريب ماڻهن جي مهم شهري حقن واري تحريڪ جي اندر به تڪراري ثابت ٿي. [[بيارڊ رسٽن]] هن مارچ کان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ مهم جا مقصد تمام وسيع هئا، ان جا مطالبا عملي طور حاصل ڪرڻ ناممڪن هئا، ۽ اهڙيون مهمون غريبن ۽ ڪارن ماڻهن خلاف سرڪاري جبر کي وڌيڪ تيز ڪنديون.<ref>{{cite book|title=The Other American: The Life of Michael Harrington|url=https://archive.org/details/otheramericanlif0000isse|url-access=registration|last=Isserman|first=Maurice|page=[https://archive.org/details/otheramericanlif0000isse/page/281 281]|isbn=1-58648-036-7|publisher=Public Affairs|year=2001}}</ref> == قتل ۽ ان کان پوءِ == {{Main|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو قتل}} [[File:Lorraine Motel, Memphis, TN, US.jpg|thumb|لورين موٽل، جتي ڪنگ کي قتل ڪيو ويو، هاڻي [[قومي شهري حقن جو عجائب گهر]] جو هنڌ آهي.]] 29 مارچ، 1968ع تي، ڪنگ [[ميمفس]]، [[ٽينيسي]] ويو ته جيئن ڪارن [[صفائي جي مزدورن]] جي حمايت ڪري سگهي، جن جي نمائندگي [[آمريڪي رياستي، ضلعي ۽ ميونسپل ملازمن جي وفاق]] (AFSCME) جي لوڪل 1733 ڪري رهي هئي. اهي مزدور 12 مارچ کان وڌيڪ اجرت ۽ بهتر سلوڪ جي گهر ۾ [[ميمفس صفائي مزدورن جي هڙتال|هڙتال]] تي هئا. هڪ واقعي ۾، جڏهن خراب موسم سبب ڪارن روڊن جي مرمت ڪندڙ مزدورن کي گهر موڪليو ويو ته کين رڳو ٻن ڪلاڪن جي پگهار ڏني وئي، جڏهن ته اڇن ملازمن کي سڄي ڏينهن جي پگهار ملي.<ref name=AFSCME-WEB1>{{cite web |title=1,300 Members Participate in Memphis Garbage Strike|publisher=[[AFSCME]]|date=February 1968|url=http://www.afscme.org/about/1529.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102004632/http://www.afscme.org/about/1529.cfm|archive-date=November 2, 2006|access-date=January 16, 2012}}</ref><ref name="AFSCME-WEB2">{{cite web|title=Memphis Strikers Stand Firm|publisher=[[AFSCME]]|date=March 1968|url=http://www.afscme.org/about/1532.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102004516/http://www.afscme.org/about/1532.cfm|archive-date=November 2, 2006|access-date=January 16, 2012}}</ref><ref>{{cite book|title= Weary Feet, Rested Souls: A Guided History of the Civil Rights Movement|last=Davis|first= Townsend|page= [https://archive.org/details/wearyfeetresteds00davi/page/364 364]|isbn=978-0-393-04592-5 | publisher =[[W. W. Norton & Company]]|year=1998|url=https://archive.org/details/wearyfeetresteds00davi/page/364}}</ref> 3 اپريل تي، ڪنگ هڪ عوامي جلسي کي خطاب ڪيو ۽ [[ميسن ٽيمپل]] ۾ پنهنجي مشهور تقرير "[[مان جبل جي چوٽيءَ تائين پهچي آيو آهيان]]" پيش ڪئي. ميمفس ڏانهن ويندڙ سندس جهاز کي بم جي ڌمڪي سبب دير ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web| url= http://www.newsweek.com/id/69542/page/2| title=The Worst Week | page=2| work=[[Newsweek]] | access-date=August 27, 2008| date=November 19, 2007| last=Thomas| first=Evan |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010070531/http://www.newsweek.com/id/69542/page/2 |archive-date=October 10, 2008}}</ref> ان ڌمڪي جو ذڪر ڪندي ڪنگ چيو: {{blockquote|۽ پوءِ مان ميمفس پهتس. ڪجهه ماڻهن انهن ڌمڪين بابت ڳالهائڻ شروع ڪيو، جيڪي مون کي ڏنيون ويون هيون. اسان جي ڪجهه بيمار ذهن وارن اڇن ڀائرن مان مون سان ڇا ٿي سگهي ٿو؟ خير، مون کي خبر ناهي ته هاڻي ڇا ٿيندو. اسان جي اڳيان ڏکيا ڏينهن آهن، پر هاڻي ان سان مون کي ڪو فرق نٿو پوي، ڇاڪاڻ⁠تہ مان جبل جي چوٽيءَ تائين پهچي آيو آهيان. ۽ مون کي ان کان ڪو خوف ناهي. هر انسان وانگر، مان به ڊگهي زندگي گذارڻ چاهيان ٿو. ڊگهي عمر جي پنهنجي اهميت آهي، پر هاڻي مون کي ان جي ڪا ڳڻتي ناهي. مان رڳو خدا جي مرضي پوري ڪرڻ چاهيان ٿو. ۽ هن مون کي جبل تي چڙهڻ جي اجازت ڏني. مون اتان ڏٺو، ۽ مون واعدي واري سرزمين کي ڏٺو آهي. شايد مان توهان سان گڏ اتي نه پهچي سگهان، پر مان اڄ رات توهان کي ٻڌائڻ چاهيان ٿو ته اسين، هڪ قوم جي حيثيت سان، ضرور واعدي واري سرزمين تائين پهچنداسين. تنهنڪري مان اڄ رات خوش آهيان. مون کي ڪنهن به شيءِ جي ڳڻتي ناهي. مون کي ڪنهن به انسان کان ڊپ ناهي. منهنجين اکين خداوند جي آمد جي جلال کي ڏٺو آهي.<ref>{{cite book| last= Montefiore| first= Simon Sebag| page =[https://archive.org/details/isbn_9781847243690/page/155 155] | publisher= Quercus|year=2006|isbn=1-84724-369-X|title= Speeches that Changed the World: The Stories and Transcripts of the Moments that Made History|url=https://archive.org/details/isbn_9781847243690/page/155}}</ref>}} ميمفس جي [[لورين موٽل]] ۾ ڪنگ کي ڪمرو نمبر 306 ڏنو ويو. [[رالف ايبرنيٿي]]، جيڪو قتل وقت اتي موجود هو، [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان جي قتلن بابت چونڊ ڪميٽي]] کي ٻڌايو ته ڪنگ ۽ سندس ساٿي ايتري ڀيرا ڪمرو 306 ۾ رهندا هئا، جو اهو "ڪنگ-ايبرنيٿي سوئيٽ" جي نالي سان مشهور ٿي ويو هو.<ref name="usdoj">{{cite book|title=United States Department of Justice Investigation of Recent Allegations Regarding the Assassination of Dr. Martin Luther King, Jr|chapter=King V. Jowers Conspiracy Allegations|publisher=[[U.S. Department of Justice]]|date=June 2000|url=https://www.justice.gov/crt/about/crm/mlk/part1.php|chapter-url=https://www.justice.gov/crt/about/crm/mlk/part6.php#conspire|access-date=July 11, 2011|archive-date=January 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113154920/http://www.justice.gov/crt/about/crm/mlk/part2.php|url-status=live}}</ref> [[جيسي جيڪسن]] موجب، جيڪو پڻ اتي موجود هو، ڪنگ جا آخري لفظ موسيقار [[بين برانچ]] کي چيا ويا، جنهن کي ان رات تقريب ۾ موسيقي پيش ڪرڻي هئي. ڪنگ چيو: "بين، پڪ ڪر ته اڄ رات واري اجلاس ۾ '[[منهنجو هٿ پڪڙ، اي عزيز رب]]' ضرور وڄائين. ان کي تمام سهڻي نموني وڄائجانءِ."<ref>{{cite news|title=40 years after King's death, Jackson hails first steps into promised land|last=Pilkington|first=Ed|date=April 3, 2008|access-date=June 11, 2008|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2008/apr/03/usa.race|archive-date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408150848/https://www.theguardian.com/world/2008/apr/03/usa.race|url-status=live}}</ref> 4 اپريل 1968ع، خميس ڏينهن، شام 6:01 وڳي، جڏهن ڪنگ موٽل جي ٻي ماڙ واري بالڪوني تي بيٺو هو، تڏهن [[جيمس ارل ري]] کيس گولي هڻي قتل ڪري ڇڏيو. گولي سندس ساڄي ڳل مان داخل ٿي، سندس هيٺيون ڏاڙهون ڀڃي ڇڏيون، پوءِ ريڙهه جي هڏي مان هيٺ لهي آخرڪار سندس ڪلهي ۾ وڃي بيٺي.<ref name="CHI">{{cite book |last1=Garner |first1=Joe |page=[https://archive.org/details/weinterruptthisb00garn_0/page/62 62] |first2=Walter |last2=Cronkite |author-link2=Walter Cronkite |first3=Bill |last3=Kurtis |publisher=Sourcebooks |year=2002 |isbn=1-57071-974-8 |title=We Interrupt This Broadcast: The Events that Stopped Our Lives&nbsp;... from the Hindenburg Explosion to the Attacks of September 11 |url=https://archive.org/details/weinterruptthisb00garn_0 }}</ref><ref>{{cite book |title= An Act of State: The Execution of Martin Luther King |last=Pepper |first=William |page=[https://archive.org/details/actofstateexe00pepp/page/159 159] |year=2003 |publisher=Verso |isbn=1-85984-695-5 |url=https://archive.org/details/actofstateexe00pepp/page/159}}</ref> ايبرنيٿي ڪمري جي اندر هو. هن فائر جو آواز ٻڌو ۽ ڊوڙي بالڪوني تي پهتو، جتي هن ڪنگ کي فرش تي ڪريل ڏٺو.{{sfn|Frady|2002|pp=204–05}} هنگامي آپريشن باوجود، ڪنگ شام 7:05 وڳي [[سينٽ جوزف اسپتال (ميمفس، ٽينيسي)]] ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{cite book| title= House Divided: The Life and Legacy of Martin Luther King| url= https://archive.org/details/housedividedlife0000loko|page= [https://archive.org/details/housedividedlife0000loko/page/48 48]|last= Lokos | first= Lionel|publisher= Arlington House|year= 1968}}</ref> سندس سوانح نگار [[ٽيلر برانچ]] موجب، ڪنگ جي [[لاش جو طبي معائنو]] مان ظاهر ٿيو ته جيتوڻيڪ سندس عمر صرف 39 سال هئي، پر "سندس دل 60 ورهين جي انسان جهڙي هئي"، جنهن جو سبب برانچ مسلسل ذهني دٻاءُ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/filmmore/pt.html |title=Citizen King Transcript |publisher=PBS |access-date=June 12, 2008 |archive-date=January 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125144003/http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/filmmore/pt.html |url-status=dead }}</ref> شروعات ۾ ڪنگ کي ڏکڻ ائٽلانٽا جي سائوٿ ويو قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو، پر 1977ع ۾ سندس جسد خاڪي کي [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر قومي تاريخي پارڪ]] جي احاطي ۾ ٺهيل مقبري ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name="nhsnom">{{Cite web|first1=Robert W.|last1=Blythe|first2=Maureen A.|last2=Carroll|first3=Steven H.|last3=Moffson|name-list-style=amp|date=October 15, 1993|title=National Register of Historic Places Registration: Martin Luther King Jr. National Historic Site|url=https://npgallery.nps.gov/NRHP/GetAsset/NRHP/80000435_text|format=PDF|publisher=National Park Service|access-date=June 28, 2009|archive-date=January 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129211100/https://npgallery.nps.gov/NRHP/GetAsset/NRHP/80000435_text|url-status=live}} and {{NRHP url|id=80000435|title=''Accompanying 75 photos''|photos=y}}&nbsp;{{small|(16.9&nbsp;MB)}}</ref> === قتل کان پوءِ جا واقعا === {{Further|ڪنگ جي قتل کان پوءِ وارا فساد}} ڪنگ جي قتل کان پوءِ [[آمريڪا ۾ وڏي پيماني تي نسلي تشدد|نسلي فساد]] [[1968ع جا واشنگٽن، ڊي.سي. فساد|واشنگٽن، ڊي.سي.]]، [[1968ع جا شڪاگو فساد|شڪاگو]]، [[1968ع جا بالٽيمور فساد|بالٽيمور]]، [[1968ع جا لوئس وِل فساد|لوئس وِل]]، [[1968ع جا ڪنساس سٽي فساد|ڪنساس سٽي]] ۽ ٻين ڪيترن ئي شهرن ۾ ڀڙڪي پيا.<ref name=BBC>{{cite news| title=1968: Martin Luther King shot dead| work=On this Day| publisher=BBC (2006)| url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/4/newsid_2453000/2453987.stm| access-date=August 27, 2008| date=April 4, 1968| archive-date=March 11, 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190311175917/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/4/newsid_2453000/2453987.stm| url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Risen|first=Clay|title=A Nation on Fire: America in the Wake of the King Assassination|year=2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-17710-5|url=https://archive.org/details/nationonfireamer00rise}}</ref><ref name="202004xxSmithsonianMagazineClayRisen">{{cite news |last1=Risen |first1=Clay |title=The Unmaking of the President |url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-unmaking-of-the-president-31577203/ |access-date=January 24, 2021 |date=April 2008 |publisher=Smithsonian Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119112605/https://www.smithsonianmag.com/history/the-unmaking-of-the-president-31577203/ |archive-date=November 19, 2020}}</ref> صدارتي اميدوار [[رابرٽ ايف. ڪينيڊي]] چونڊ مهم جي هڪ جلسي لاءِ [[انڊياناپولس]] وڃي رهيو هو، جڏهن کيس ڪنگ جي وفات جي خبر ڏني وئي. هن پنهنجن حامين کي هڪ مختصر، في البديهه تقرير ذريعي ان سانحي کان آگاهه ڪيو ۽ کين اپيل ڪئي ته هو ڪنگ جي عدم تشدد واري فلسفي تي قائم رهن.<ref>Klein, Joe (2006). ''Politics Lost: How American Democracy was Trivialized by People Who Think You're Stupid''. New York: Doubleday. p. 6. {{ISBN|978-0-385-51027-1}}</ref> ٻئي ڏينهن هن [[تشدد جي بي معنيٰ خطري بابت|تشدد جي بي معنيٰ خطري بابت]] ڪليولينڊ ۾ تيار ڪيل تقرير پيش ڪئي.<ref>{{cite book|last=Newfield|first=Jack|author-link=Jack Newfield|title=Robert Kennedy: A Memoir|publisher=[[Plume (publisher)|Plume]]|edition=3rd|year=1988|isbn=978-0-452-26064-1|page=[https://archive.org/details/robertkennedyme000newf/page/248 248]|url=https://archive.org/details/robertkennedyme000newf/page/248}}</ref> [[جيمس فارمر جونيئر]] ۽ ٻين شهري حقن جي اڳواڻن به پرامن ڪارروائيءَ جي اپيل ڪئي، جڏهن ته وڌيڪ سخت موقف رکندڙ [[اسٽوڪلي ڪارمائيڪل]] وڌيڪ طاقتور ردعمل جو مطالبو ڪيو.<ref name="1968 Year In Review, UPI.com">{{cite news|url=http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1968/Martin-Luther-King-Assasination/12303153093431-4/ |title=1968 Year In Review |work=United Press International |access-date=November 30, 2010 |archive-date=October 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021014925/http://www.upi.com/Audio/Year_in_Review/Events-of-1968/Martin-Luther-King-Assasination/12303153093431-4/ |url-status=live }}</ref> ميمفس شهر جي انتظاميا جلدي ئي صفائي جي مزدورن لاءِ سازگار شرطن تي هڙتال ختم ڪرائي.<ref name="AFSCME-WEB3">{{cite web|title=AFSCME Wins in Memphis|publisher=[[AFSCME]] The Public Employee|date=April 1968|url=http://www.afscme.org/about/1533.cfm|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102004802/http://www.afscme.org/about/1533.cfm|archive-date=November 2, 2006|access-date=January 16, 2012}}</ref> واشنگٽن، ڊي.سي. ۾ [[جهوپڙي آبادي]] قائم ڪرڻ وارو منصوبو 4 اپريل جي قتل کان ٿوري ئي عرصي پوءِ عملي جامو پهرايو ويو. ڪنگ جي وفات کان پوءِ سندس منصوبي تي ٿيندڙ تنقيد گهڻي حد تائين ختم ٿي وئي، ۽ ايس.سي.ايل.سي. کي ان منصوبي تي عمل ڪرائڻ لاءِ چندن جي بي مثال لهر ملي. اها مهم 2 مئي تي ميمفس ۾، انهيءَ هوٽل وٽان باضابطه طور شروع ٿي جتي ڪنگ کي قتل ڪيو ويو هو.<ref name=McKnight>{{cite book|last=McKnight|first=Gerald D.|title=The last crusade: Martin Luther King Jr., the FBI, and the poor people's campaign|year=1998|publisher=Westview Press|isbn=0-8133-3384-9|chapter='The Poor People Are Coming!' 'The Poor People Are Coming!'|chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780813333847|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780813333847}}</ref> هزارين مظاهرين [[نيشنل مال]] تي پهتا ۽ ڇهن هفتن تائين اتي ترسيل رهيا. هنن هڪ ڪئمپ قائم ڪئي، جنهن کي هنن "[[غريب ماڻهن جي مهم|قيامت وارو شهر]]" نالو ڏنو.<ref name="Engler15Jan10">{{cite news|last=Engler |first=Mark |title=Dr. Martin Luther King's Economics: Through Jobs, Freedom |url=http://www.thenation.com/article/dr-martin-luther-kings-economics-through-jobs-freedom# |access-date=July 19, 2012 |newspaper=The Nation |date=January 15, 2010 |archive-date=February 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221105032/http://www.thenation.com/article/dr-martin-luther-kings-economics-through-jobs-freedom |url-status=live }}</ref> صدر جانسن شهري حقن جي اڳواڻن، ميئرن ۽ گورنرن کي ٽيليفون ڪري فسادن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سياستدانن کي هدايت ڪئي ته هو پوليس کي بنا جواز طاقت جي استعمال کان روڪين.<ref name="202004xxSmithsonianMagazineClayRisen" /> جانسن پنهنجن صلاحڪارن کي چيو: "منهنجي ڳالهه ڪنهن تائين پهچي ئي نٿي. اهي سڀ مورچن ۾ ويٺل جنرلن وانگر جنگ ڏسڻ لاءِ تيار آهن."<ref name="202004xxSmithsonianMagazineClayRisen" /> جانسن 7 اپريل کي ڪنگ جي ياد ۾ قومي سوڳ جو ڏينهن قرار ڏنو.{{sfn|Manheimer|2004|p=97}} نائب صدر [[هيوبرٽ همفري]] صدر جي نمائندگي ڪندي ڪنگ جي جنازي ۾ شرڪت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدشو هو ته جانسن جي موجودگي احتجاجن يا شايد تشدد کي ڀڙڪائي سگهي ٿي.<ref>{{cite book|page= [https://archive.org/details/dixiesdirtysecre00jame/page/169 169]|last= Dickerson|first= James|publisher= ME Sharpe|year= 1998|isbn= 0-7656-0340-3|title= Dixie's Dirty Secret: The True Story of how the Government, the Media, and the Mob Conspired to Combat Immigration and the Vietnam Antiwar Movement|url= https://archive.org/details/dixiesdirtysecre00jame/page/169}}</ref> سندس بيوه جي خواهش تي، 4 فيبروري 1968ع تي [[ايبينيزر بيپٽسٽ چرچ (ائٽلانٽا، جارجيا)]] ۾ ڪيل ڪنگ جي آخري واعظ جنازي دوران هلائي وئي، {{blockquote|مان چاهيان ٿو ته انهيءَ ڏينهن ڪو ماڻهو اهو ضرور چوي ته مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر ٻين جي خدمت ڪندي پنهنجي زندگي وقف ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مان چاهيان ٿو ته ڪو اهو به چوي ته مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر ماڻهن سان محبت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مان چاهيان ٿو ته توهان اهو به چئو ته مون جنگ جي مسئلي تي صحيح موقف اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. مان چاهيان ٿو ته توهان چئي سگهو ته مون بکين کي کاڌو کارائڻ جي ڪوشش ڪئي. مان چاهيان ٿو ته توهان چئي سگهو ته مون پنهنجي زندگيءَ ۾ اگهاڙن کي ڪپڙا پارائڻ جي ڪوشش ڪئي. مان چاهيان ٿو ته توهان چئي سگهو ته مون قيدين سان ملاقات ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ۽ مان چاهيان ٿو ته توهان اهو به چئو ته مون انسانيت سان محبت ڪرڻ ۽ ان جي خدمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ها، جيڪڏهن توهان چوڻ چاهيو ته مان هڪ اڳواڻ هوس، ته پوءِ چئو ته مان انصاف جو اڳواڻ هوس. چئو ته مان امن جو اڳواڻ هوس. چئو ته مان راستبازيءَ جو اڳواڻ هوس. باقي اهي سڀ سطحي شيون ڪا اهميت نه رکنديون. مون وٽ پوئتي ڇڏڻ لاءِ ڪو مال ۽ دولت نه هوندي. نه ئي آسائش واري زندگيءَ جون قيمتي شيون پوئتي ڇڏيندس. پر مان رڳو هڪ مقصد سان وابسته زندگي پوئتي ڇڏڻ چاهيان ٿو.<ref>{{cite book| title =The American Book of Days| url =https://archive.org/details/americanbookofda00hatc| url-access =registration| last1=Hatch |first1=Jane M. |first2=George William|last2=Douglas|publisher=Wilson|year=1978 |page= [https://archive.org/details/americanbookofda00hatc/page/321 321]| isbn =978-0-8242-0593-5}}</ref><ref name="1968 Year In Review, UPI.com" /><ref>{{cite news|title=IBM advertisement|date=January 14, 1985|newspaper=[[The Dallas Morning News]]|page=13A}}</ref>}} === سازش جا الزام === {{Main|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي قتل بابت سازشي نظريا}} [[File:Martin Luther King Jr Coretta Scott King Tomb.jpg|thumb|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر ۽ ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ جو [[تابوتي مقبرو]] [[ائٽلانٽا]]، جارجيا ۾ [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر قومي تاريخي پارڪ]] اندر آهي]] ري جي وڪيلن جو موقف هو ته هو هڪ [[قربانيءَ جو ٻڪرو بڻائڻ|قربانيءَ جو ٻڪرو]] هو، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن [[جان ايف. ڪينيڊي]] جي قاتل [[لي هاروي اوزوالڊ]] کي [[جان ايف. ڪينيڊي جي قتل بابت سازشي نظريا|سازشي نظرين جا حامي]] ڏسن ٿا.<ref name=CNN1>{{cite news|title=From small-time criminal to notorious assassin|publisher=CNN|url=http://edition.cnn.com/US/9804/03/james.ray.profile/|access-date=September 17, 2006|year=1998|archive-date=October 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025032408/http://edition.cnn.com/US/9804/03/james.ray.profile/|url-status=dead}}</ref> هن دعويٰ جي حامين چيو ته ري جو اعتراف دٻاءَ هيٺ ورتو ويو هو ۽ کيس موت جي سزا جي ڌمڪي ڏني وئي هئي.<ref>{{cite book| title= Conspiracy Theories in American History: An Encyclopedia| url= https://archive.org/details/conspiracytheori00knig_851| url-access= limited| last =Knight | first =Peter| page= [https://archive.org/details/conspiracytheori00knig_851/page/n419 402]| isbn= 1-57607-812-4| publisher= ABC-CLIO| year= 2003}}</ref> انهن اهو مڃيو ته ري چور ۽ نقب زن هو، پر سندن دعويٰ هئي ته هٿيار سان تشدد وارا ڏوهه ڪرڻ جو سندس ڪو رڪارڊ نه هو. بهرحال، آمريڪا جي مختلف شهرن جي جيل رڪارڊن مان ظاهر ٿيو آهي ته هو هٿياربند ڦر جي الزام ۾ ڪيترائي ڀيرا قيد ٿي چڪو هو.<ref name=mlkassassin /> 2008ع ۾ [[سي.اين.اين.]] سان هڪ انٽرويو ۾، جيمس ارل ري جي ننڍي ڀاءُ جيري ري دعويٰ ڪئي ته جيمس ذهين هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن هٿياربند ڦر کان پوءِ به بچي نڪرندو هو. جيري چيو: "مان ڪڏهن به اهڙي دلير ماڻهوءَ سان گڏ نه رهيو آهيان، جهڙو هو هو. هو بس اندر ويندو هو ۽ ڪنهن تي بندوق تاڻي ڇڏيندو هو، ڄڻ اهو روزمره جو ڪم هجي."<ref name=mlkassassin /> جيڪي ماڻهو سازش جو شڪ ڪن ٿا، اهي لڳاتار ٿيل ٻن [[گولين جي سائنسي جاچ]] جي نتيجن ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جن مان ثابت ٿيو ته ري جي [[ريمنگٽن آرمز|ريمنگٽن]] گيم ماسٽر جهڙي رائفل قتل ۾ استعمال ٿيل هٿيار هئي. انهن جاچن ري جي مخصوص رائفل کي سڌيءَ طرح ملوث ثابت نه ڪيو.<ref name=BBC-WEB1>{{cite news|title=Questions left hanging by James Earl Ray's death|publisher=BBC|date=April 23, 1998|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/82893.stm|access-date=August 27, 2008|archive-date=January 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112023540/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/82893.stm|url-status=live}}</ref> ڪنگ جي ويجهو موجود شاهدن چيو ته گولي ڪنهن ٻي هنڌان، بورڊنگ هائوس جي ويجهو ڳاٽي جهنگلي ٻوٽن جي پٺيان کان آئي هئي—اهي ٻوٽا قتل کان پوءِ وارن ڏينهن ۾ ڪٽي ڇڏيا ويا هئا—۽ بورڊنگ هائوس جي دريءَ مان نه آئي هئي.<ref name=Gerold>{{cite book|page=[https://archive.org/details/americandeathtr00fran/page/283 283]|last= Frank|first=Gerold|author-link=Gerold Frank|year=1972|publisher= Doubleday|title=An American Death: The True Story of the Assassination of Dr. Martin Luther King Jr. and the Greatest Manhunt of our Time|url=https://archive.org/details/americandeathtr00fran|url-access=registration}}</ref> بهرحال، غسل خاني ۾ مختلف شين تي ري جا آڱرين جا نشان مليا، ۽ اهو ئي هنڌ قرار ڏنو ويو جتان فائرنگ ٿي هئي.<ref name=mlkassassin>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2008/US/03/28/mlk.ray.case/index.html|title=The case against James Earl Ray|first=James|last=Polk|publisher=CNN|date=December 29, 2008|access-date=July 12, 2014|archive-date=July 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194427/http://www.cnn.com/2008/US/03/28/mlk.ray.case/index.html|url-status=dead }}</ref> ري جي آڱرين جا نشان رکندڙ رائفل جي جاچ مان ثابت ٿيو ته قتل جي وقت گهٽ ۾ گهٽ هڪ گولي انهيءَ هٿيار مان فائر ڪئي وئي هئي.<ref name=mlkassassin /> 1997ع ۾، ڪنگ جي پٽ ڊيڪسٽر اسڪاٽ ڪنگ، ري سان ملاقات ڪئي ۽ [[نئين مقدمي]] حاصل ڪرڻ لاءِ ري جي ڪوششن جي کليل حمايت ڪئي.<ref name=CNN2>{{cite news|title=James Earl Ray, convicted King assassin, dies|publisher=CNN|date=April 23, 1998|url=http://edition.cnn.com/US/9804/23/ray.obit/#2|access-date=September 17, 2006|archive-date=October 29, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061029154237/http://edition.cnn.com/US/9804/23/ray.obit/#2|url-status=dead}}</ref> ٻن سالن کان پوءِ، ڪنگ جي بيوه ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ ۽ سندن ٻارن، [[وليم ايف. پيپر]] جي نمائندگي هيٺ،<ref>{{cite book|title=Contemporary Controversies and the American Racial Divide|page=[https://archive.org/details/contemporarycont0000smit/page/97 97]|last1=Smith|first1=Robert Charles|first2=Richard|last2=Seltzer|publisher=Rowman & Littlefield|year=2000|isbn=0-7425-0025-X|url=https://archive.org/details/contemporarycont0000smit}}</ref> [[ناحق موت جي دعويٰ]] ۾ [[لائيڊ جوئرز]] ۽ "ٻين اڻڄاتل گڏيل سازشين" خلاف ڪاميابي حاصل ڪئي. جوئرز دعويٰ ڪئي ته کيس ڪنگ جي قتل جو بندوبست ڪرڻ لاءِ 100,000 ڊالر مليا هئا. جيوري جوئرز کي سازش ۾ ملوث قرار ڏنو ۽ چيو ته حڪومتي ادارا به قتل ۾ ڌر هئا.<ref>{{cite web|title=Trial Transcript Volume XIV|publisher=The King Center|url=http://www.thekingcenter.org/tkc/trial/Volume14.html|access-date=August 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506041106/http://www.thekingcenter.org/tkc/trial/Volume14.html|archive-date=May 6, 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/12/10/us/dr-king-s-slaying-finally-draws-a-jury-verdict-but-to-little-effect.html |title=Dr. King's Slaying Finally Draws A Jury Verdict, but to Little Effect |author1=Sack, Kevin |author2=Yellin, Emily |date=December 10, 1999 |work=The New York Times |access-date=January 20, 2013 |archive-date=January 26, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126032638/http://www.nytimes.com/1999/12/10/us/dr-king-s-slaying-finally-draws-a-jury-verdict-but-to-little-effect.html |url-status=dead }}</ref>&nbsp; 2000ع ۾، [[آمريڪي انصاف واري وزارت]] جوئرز جي دعوائن بابت جاچ مڪمل ڪئي، پر سازش جو ڪو ثبوت نه مليو. جاچ رپورٽ سفارش ڪئي ته جيستائين نوان قابل اعتماد حقيقتون سامهون نه اچن، وڌيڪ جاچ نه ڪئي وڃي.<ref name="usdoj2">{{cite book| title=United States Department of Justice Investigation of Recent Allegations Regarding the Assassination of Dr. Martin Luther King, Jr|chapter=Overview|publisher=[[U.S. Department of Justice]]|date=June 2000|url=https://www.justice.gov/crt/about/crm/mlk/part1.php|chapter-url=https://www.justice.gov/crt/about/crm/mlk/part2.php#over|access-date=July 11, 2011 |archive-date=January 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113154920/http://www.justice.gov/crt/about/crm/mlk/part2.php |url-status=dead}}</ref> جوئرز جي هڪ ڀيڻ مڃيو ته هن اها ڪهاڻي گهڙي هئي ته جيئن اها ڪهاڻي وڪڻي 300,000 ڊالر ڪمائي سگهي، ۽ هن سندس ڪهاڻيءَ جي تائيد ان لاءِ ڪئي ته جيئن پنهنجي آمدني ٽيڪس ادا ڪرڻ لاءِ پئسا حاصل ڪري سگهي.<ref>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/mlk/memphis/memphis2.htm | newspaper=[[The Washington Post]] | title=The Truth About Memphis | author=Posner, Gerald |date=January 30, 1999 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111161639/https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/mlk/memphis/memphis2.htm |archive-date=November 11, 2012 }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2000/05/23/us/loyd-jowers-73-who-claimed-a-role-in-the-killing-of-dr-king.html | work=The New York Times | title=Loyd Jowers, 73, Who Claimed A Role in the Killing of Dr. King | date=May 23, 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715182331/https://www.nytimes.com/2000/05/23/us/loyd-jowers-73-who-claimed-a-role-in-the-killing-of-dr-king.html |archive-date=July 15, 2014}}</ref> 2002ع ۾، ''[[نيو يارڪ ٽائيمز]]'' رپورٽ ڪيو ته هڪ چرچ جي پادري، رونالڊ ڊينٽن ولسن، دعويٰ ڪئي ته سندس پيءُ، هينري ڪلي ولسن، ڪنگ کي قتل ڪيو هو. هن چيو: "اهو نسل پرستيءَ وارو معاملو نه هو؛ هن سمجهيو ٿي ته مارٽن لوٿر ڪنگ جو ڪميونزم سان واسطو هو، ۽ هو کيس رستي مان هٽائڻ چاهيندو هو." ولسن پنهنجي دعوائن جي پٺڀرائي لاءِ ڪو ثبوت پيش نه ڪيو.<ref name=NYTORIG>{{cite news|title=A Minister Says His Father, Now Dead, Killed Dr. King|work=The New York Times|date=April 5, 2002| first=Dana|last=Canedy|url=https://www.nytimes.com/2002/04/05/us/a-minister-says-his-father-now-dead-killed-dr-king.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110235447/http://www.nytimes.com/2002/04/05/us/a-minister-says-his-father-now-dead-killed-dr-king.html |archive-date=November 10, 2012 |url-access=subscription |url-status=live}}</ref> ڪنگ تي تحقيق ڪندڙ [[ڊيوڊ گيرو]] ۽ [[جيرالڊ پوزنر]] پيپر جي انهن دعوائن سان اختلاف ڪيو ته حڪومت ڪنگ کي قتل ڪرايو هو.<ref>{{cite book|title=The Civil Rights Revolution: Events and Leaders, 1955–1968|url=https://archive.org/details/civilrightsrevol0000sarg|last=Sargent|first=Frederic O.|page=[https://archive.org/details/civilrightsrevol0000sarg/page/n146 129]|publisher=McFarland|year=2004|isbn=0-7864-1914-8}}</ref> 2003ع ۾، پيپر جاچ ۽ مقدمي بابت هڪ ڪتاب شايع ڪيو، ۽ ان سان گڏ جيمس ارل ري جي مقدمي حاصل ڪرڻ واري ڪوشش ۾ پنهنجي نمائندگي بابت به لکيو.<ref>{{cite book|title=An Act of State: The Execution of Martin Luther King|last=Pepper|first=William|page=[https://archive.org/details/actofstateexe00pepp/page/182 182]|publisher=Verso|year=2003|isbn=1-85984-695-5|url=https://archive.org/details/actofstateexe00pepp/page/182}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.timeshighereducation.com/books/the-colours-of-conspiracy/175344.article|title=The colours of conspiracy|last=King|first=Desmond|date=March 14, 2003|work=[[Times Higher Education]]|access-date=January 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195152/https://www.timeshighereducation.com/books/the-colours-of-conspiracy/175344.article |archive-date=January 29, 2018}}</ref> جيمس بيويل به ان دليل سان اختلاف ڪيو ته ري اڪيلو ڪم ڪيو هو، هن چيو: "اهو ممڪن ئي ناهي ته ڏهه سينٽ وارو اڇو ڇوڪرو هڪ ملين ڊالر واري ڪاري ماڻهوءَ کي قتل ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي سگهي."<ref>{{cite book|last=Branch|first=Taylor|title=At Canaan's Edge: America in the King Years, 1965–68|publisher=Simon & Schuster|year=2006|isbn=978-0-684-85712-1|page=[https://archive.org/details/atcanaansedgeame00bran/page/770 770]|url=https://archive.org/details/atcanaansedgeame00bran/page/770}}</ref> 2004ع ۾، جيسي جيڪسن چيو: {{blockquote|حقيقت اها آهي ته مارچ کي خراب ڪرڻ لاءِ تخريبڪار موجود هئا. ۽ اسان جي پنهنجي تنظيم اندر، اسان کي هڪ تمام اهم ماڻهو مليو، جيڪو حڪومت جي پگهار تي هو. تنهنڪري اندر کان دراندازي، ٻاهر کان تخريبڪار، ۽ پريس جا حملا.&nbsp;... مان ڪڏهن به اهو نه مڃيندس ته جيمس ارل ري وٽ اڪيلو اهو ڪم ڪرڻ لاءِ مقصد، پئسا ۽ چرپر جي صلاحيت موجود هئي. اسان جي حڪومت جيمس ارل ري لاءِ ماحول ٺاهڻ ۽ منهنجي خيال ۾ سندس فرار واري رستي ۾ به تمام گهڻي ملوث هئي.<ref name=Demo>{{cite news|last1=Goodman|first1=Amy|first2=Juan|last2=Gonzalez|title=Jesse Jackson On 'Mad Dean Disease', the 2000 Elections and Rev. Dr. Martin Luther King|publisher=[[Democracy Now!]]|date=January 15, 2004|url=http://www.democracynow.org/2004/1/15/rev_jesse_jackson_on_mad_dean|access-date=September 18, 2006|archive-date=February 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219124722/https://www.democracynow.org/2004/1/15/rev_jesse_jackson_on_mad_dean|url-status=live}}</ref>}} 23 جنوري 2025ع تي، [[صدر ڊونلڊ ٽرمپ]] قتل سان لاڳاپيل رڪارڊ کي غير ڳجهي قرار ڏيڻ لاءِ هڪ صدارتي حڪم تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |title=Fact Sheet: President Donald J. Trump Orders Declassification of JFK, RFK, and MLK Assassination Files |url=https://www.whitehouse.gov/fact-sheets/2025/01/fact-sheet-president-donald-j-trump-orders-declassification-of-jfk-rfk-and-mlk-assassination-files/ |website=[[White House]] |date=January 23, 2025 |publisher=United States |access-date=January 24, 2025}}</ref> == ورثو == {{See also|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جون يادگارون|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي نالي پٺيان رکيل گهٽين جي فهرست}} [[File:Martin Luther King memorial Westminster Abbey.jpg|thumb|upright|[[ويسٽ منسٽر ايبي]] جي اولهندي داخلي دروازي مٿان مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو مجسمو، جيڪو 1998ع ۾ لڳايو ويو]] [[File:Martin Luther King Jr Blvd, Chapel Hill.jpg|thumb|upright|[[چيپل هل، اتر ڪيرولائنا]] ۾ مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر بليوارڊ]] === ڏکڻ آفريڪا === {{See also|ڪاري شعور جي تحريڪ}} ڪنگ جي ورثي ۾ [[ڪاري شعور جي تحريڪ]] ۽ ڏکڻ آفريڪا جي شهري حقن واري تحريڪ تي اثر شامل آهن.<ref>{{cite book |title=Soweto Blues: Jazz, Popular Music, and Politics in South Africa |last= Ansell |first=Gwen |page=139 |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2005 |isbn=0-8264-1753-1}}</ref><ref>{{cite book|title= It Takes a Village: And Other Lessons Children Teach Us |last= Clinton |first= Hillary Rodham |page= [https://archive.org/details/ittakesvillage00clin/page/137 137] |isbn= 978-1-4165-4064-9 |publisher= Simon & Schuster |year= 2007 |url= https://archive.org/details/ittakesvillage00clin/page/137 }}</ref> ڪنگ جي ڪم جو حوالو ڏکڻ آفريڪي اڳواڻ [[البرٽ لوٿولي]] ڏنو، ۽ اهو سندس لاءِ الهام جو ذريعو پڻ بڻيو؛ لوٿولي پنهنجي ملڪ ۾ [[اپارٿائيڊ]] دوران نسلي انصاف لاءِ جدوجهد ڪئي ۽ بعد ۾ کيس نوبل امن انعام مليو.{{sfn|King|1992|pp=307–308}} === گڏيل بادشاهت === {{See also|اتر آئرلينڊ جي شهري حقن واري تحريڪ}} [[سوشل ڊيموڪريٽڪ اينڊ ليبر پارٽي]] جي اڳوڻي اڳواڻ [[جان هيوم]]، ڪنگ جي ورثي کي [[اتر آئرلينڊ جي شهري حقن واري تحريڪ]] ۽ [[گڊ فرائيڊي معاهدو|گڊ فرائيڊي معاهدي]] تي صحيح ٿيڻ لاءِ نهايت بنيادي قرار ڏنو، ۽ کيس "هن صديءَ جي منهنجن عظيم سورمن مان هڪ" سڏيو.<ref>{{cite web|title=Nobel Lecture|website=Nobelprize.org|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/hume-lecture.html|date=December 10, 1998|access-date=May 18, 2016|archive-date=June 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624054943/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1998/hume-lecture.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=King remembered for civil rights achievements|url=http://www.cnn.com/US/9901/18/mlk.03/|website=CNN|date=January 18, 1999|access-date=May 18, 2016|archive-date=August 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805055210/http://www.cnn.com/US/9901/18/mlk.03/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Interview with John Hume (26 minutes)|url=https://www.nobelprize.org/mediaplayer/?id=46|publisher=The Nobel Prize|date=August 31, 2006|access-date=May 20, 2016|archive-date=June 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624200533/http://www.nobelprize.org/mediaplayer/?id=46|url-status=live}}</ref> گڏيل بادشاهت ۾ مارٽن لوٿر ڪنگ فنڊ ۽ فائونڊيشن ڪنگ جي قتل کان پوءِ ۽ 1969ع ۾ سندس بيوه [[ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ|ڪوريٽا ڪنگ]] جي گڏيل بادشاهت جي دوري کان پوءِ، 30 ڊسمبر 1969ع تي هڪ خيراتي اداري طور قائم ڪئي وئي.<ref name=":1">{{Cite web |title=MARTIN LUTHER KING FOUNDATION – Charity 260411 |url=https://register-of-charities.charitycommission.gov.uk/charity-search/-/charity-details/260411/full-print |access-date=April 27, 2022 |website=register-of-charities.charitycommission.gov.uk |language=en-GB |archive-date=March 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321175545/https://register-of-charities.charitycommission.gov.uk/charity-search/-/charity-details/260411/full-print |url-status=live }}</ref> فائونڊيشن جي پهرئين چيئرمين، ڪينن [[جان ڪولنس (پادري)|جان ڪولنس]]، چيو ته فائونڊيشن نسلي برابري لاءِ گڏيل بادشاهت جي سطح تي هڪ سرگرم قومي مهم هوندي، ۽ ان جي ڪم ۾ سماجي ضرورت وارن علائقن ۾ برادريءَ جا منصوبا ۽ تعليم پڻ شامل هوندا.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sheppard |first=David |title=Black People and Employment: The 1975 Martin Luther King Memorial Lecture |publisher=The Martin Luther King Foundation |year=1975 |page=1 |author-link=David Sheppard}}</ref> انٽرنيشنل پرسنل (IP) نالي روزگار فراهم ڪندڙ ادارو 1970ع ۾ فائونڊيشن جي [[بالهم]] واري مرڪز مان قائم ٿيو، جنهن جو مقصد پيشوراڻي قابليت رکندڙ ڪارن ماڻهن لاءِ روزگار ڳولڻ هو. پنهنجي پهرئين سال ۾، ان اداري پنهنجي درخواست ڏيندڙن مان ڏهه سيڪڙو ماڻهن کي سندن صلاحيت جي برابر نوڪرين ۾ لڳايو.<ref name=":4">{{Cite book |last=Wood |first=Wilfred |url=https://archive.org/details/keepfaithbaby0000wood |title=Keep the Faith, Baby! |publisher=The Bible Reading Fellowship |year=1994 |isbn=978-0-7459-2965-1 |page=13}}</ref> بالهم تربيتي اسڪيم ۾ شام جو اسڪول هلندو هو، جنهن ۾ ٽائيپنگ، شارٽ هينڊ، انگريزي ۽ رياضي جا استاد پڙهائيندا هئا.<ref name=":3" /> فائونڊيشن کي 18 نومبر 1996ع تي چيرٽي ڪميشن جي فهرست مان خارج ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها وجود ۾ نه رهي هئي.<ref name=":1" /> نارٿمبريا ۽ نيوڪاسل يونيورسٽين جي مارٽن لوٿر ڪنگ امن ڪميٽي<ref>{{cite web|url=https://research.ncl.ac.uk/martinlutherking/|title=Martin Luther King Peace Committee|website=Newcastle University|access-date=April 22, 2015|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814171943/https://research.ncl.ac.uk/martinlutherking/|url-status=live}}</ref> اڃا تائين ڪنگ جي ورثي کي عزت ڏيڻ لاءِ موجود آهي، جيئن 1967ع ۾ [[نيوڪاسل يونيورسٽي]] مان اعزازي ڊگري حاصل ڪرڻ لاءِ سندس گڏيل بادشاهت جي آخري دوري مان ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Newcastle ceremony">{{cite web|url=https://www.ncl.ac.uk/congregations/honorary/martinlutherking/|title=Martin Luther King Honorary Degree Ceremony|website=Newcastle University|access-date=December 18, 2018|archive-date=December 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219000901/https://www.ncl.ac.uk/congregations/honorary/martinlutherking/|url-status=live}}</ref><ref name="Ward">{{cite journal|last=Ward|first=Brian|title=A King in Newcastle; Martin Luther King Jr. and British Race Relations, 1967–1968|journal=The Georgia Historical Quarterly|volume=79|issue=3|pages=599–632}}</ref> نارٿمبريا ۽ نيوڪاسل مارٽن لوٿر ڪنگ ۽ آمريڪي شهري حقن واري تحريڪ جي مطالعي جا مرڪز رهيا آهن. ڪنگ جي نظريي کان متاثر ٿي، اها ڪميٽي گڏيل بادشاهت ۾ "امن جون ثقافتون تعمير ڪرڻ" لاءِ مختلف سرگرميون ڪري ٿي. 2017ع ۾، نيوڪاسل يونيورسٽي سندس اعزازي ڊاڪٽريٽ واري تقريب جي پنجاهين سالگرهه ملهائڻ لاءِ ڪنگ جو ٽامي جو مجسمو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.ncl.ac.uk/press/articles/archive/2017/11/martinlutherkingstatueunveiled/|title=Statue unveiled in honour of Martin Luther King Jr.|website=Newcastle University|author=Press Office|date=November 13, 2017|access-date=January 15, 2018|archive-date=July 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720132041/https://www.ncl.ac.uk/press/articles/archive/2017/11/martinlutherkingstatueunveiled/|url-status=live}}</ref> شاگرد يونين پڻ پنهنجي بار جو نالو "لوٿرز" رکڻ لاءِ ووٽ ڏنو.<ref>{{cite web|url=http://www.chroniclelive.co.uk/news/north-east-news/new-name-newcastle-universitys-student-12725758|title=New name for Newcastle University's Student Union Mensbar revealed|website=Chronicle Live|first=Hannah|last=Graham|date=March 11, 2017|access-date=January 15, 2018|archive-date=September 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912044307/https://www.chroniclelive.co.uk/news/north-east-news/new-name-newcastle-universitys-student-12725758|url-status=live}}</ref> === گڏيل رياستون === ڪنگ [[گڏيل رياستن ۾ جديد لبرلزم|آمريڪي لبرلزم]] ۽ [[آمريڪي ترقي پسندي]] جي تاريخ ۾ هڪ علامت بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Krugman|first=Paul R.|url=https://archive.org/details/conscienceoflib00krug/page/84|title=The Conscience of a Liberal|publisher=W. W. Norton & Company|year=2009|isbn=978-0-393-33313-8|page=[https://archive.org/details/conscienceoflib00krug/page/84 84]}}</ref> سندس بنيادي ورثو آمريڪا ۾ شهري حقن جي اڳڀرائي کي يقيني بڻائڻ هو. ڪنگ جي قتل کان ڪجهه ئي ڏينهن پوءِ، ڪانگريس [[1968ع جو شهري حقن وارو قانون]] منظور ڪيو.<ref name=HUDHistory>{{cite web|title=The History of Fair Housing|url=http://portal.hud.gov/hudportal/HUD?src=/program_offices/fair_housing_equal_opp/aboutfheo/history|publisher=U.S. Department of Housing and Urban Development|access-date=April 19, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327032116/http://portal.hud.gov/hudportal/HUD?src=%2Fprogram_offices%2Ffair_housing_equal_opp%2Faboutfheo%2Fhistory|archive-date=March 27, 2012}}</ref> ان قانون جو ٽائيٽل VIII، جيڪو عام طور تي منصفانه رهائش قانون جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، نسل، مذهب يا قومي اصل جي بنياد تي رهائش ۽ رهائش سان لاڳاپيل معاملن ۾ امتياز کي منع ڪري ٿو؛ بعد ۾ ان ۾ جنس، خانداني حيثيت ۽ معذوري پڻ شامل ڪئي وئي. هن قانون سازي کي ڪنگ جي آخري سالن ۾ رهائشي امتياز خلاف جدوجهد لاءِ خراج طور ڏٺو ويو.<ref name=HUDHistory /> ڪنگ جي قتل کان ٻئي ڏينهن، استاد [[جين ايلئٽ]] پنهنجي پرائمري اسڪول جي شاگردن سان پهريون "نيري اکيون/ناسي اکيون" مشق ڪرائي، ته جيئن هو ڪنگ جي وفات کي نسل پرستيءَ سان لاڳاپيل ڪري سمجهي سگهن.<ref>{{cite news|title= A Class Divided: One Friday in April, 1968|work= Frontline|publisher= PBS|last= Peters|first= William|url= https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/one-friday-in-april-1968/|date= January 1, 2003|access-date= June 15, 2008|archive-date= June 5, 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080605044824/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/divided/etc/friday.html|url-status= live}}</ref> ڪنگ جي زال ڪوريٽا اسڪاٽ ڪنگ 2006ع ۾ پنهنجي وفات تائين سماجي انصاف ۽ شهري حقن جي معاملن ۾ سرگرم رهي. جنهن سال ڪنگ کي قتل ڪيو ويو، ان ئي سال هن [[غير تشدد واري سماجي تبديلي لاءِ ڪنگ سينٽر|ائٽلانٽا، جارجيا ۾ ڪنگ سينٽر]] قائم ڪيو، جيڪو سندس ورثي کي محفوظ رکڻ ۽ سڄي دنيا ۾ غير تشدد واري تڪرار جي حل ۽ برداشت کي اڳتي وڌائڻ لاءِ وقف هو.<ref name=KC-WEB1>{{cite web|title=The King Center's Mission|publisher=[[Martin Luther King Jr. National Historic Site|The King Center]]|url=http://www.thekingcenter.org/tkc/mission.asp| access-date=June 15, 2008 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080412114756/http://www.thekingcenter.org/tkc/mission.asp |archive-date=April 12, 2008}}</ref> سندن پٽ، ڊيڪسٽر ڪنگ، جيڪو 2024ع ۾ وفات ڪري ويو، 2010ع تائين ان مرڪز جو چيئرمين رهيو.<ref>{{cite news|title=Future of Atlanta's King Center in limbo|work=USA Today|last=Copeland|first=Larry|date=February 1, 2006|url=https://www.usatoday.com/news/nation/2006-01-31-king-center_x.htm|access-date=August 27, 2008|archive-date=August 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829132426/http://www.usatoday.com/news/nation/2006-01-31-king-center_x.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| url =http://www.thekingcenter.org/tkc/chairman.asp |title= Chairman's Message: Introduction to the King Center and its Mission| publisher =The King Center| access-date=June 15, 2008 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080118102950/http://www.thekingcenter.org/tkc/chairman.asp | archive-date=January 18, 2008}}</ref> 2010ع ۾، [[مارٽن لوٿر ڪنگ ٽيون]] صدر بڻيو. 2012ع ۾، ڪنگ جي سڀ کان ننڍي ٻار [[برنيس ڪنگ]] چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ٿي. ڌيءَ يولانڊا ڪنگ، جيڪا 2007ع ۾ وفات ڪري وئي، ترغيب ڏيندڙ مقرر، ليکڪا ۽ هائير گرائونڊ پروڊڪشنز جي باني هئي، جيڪو تنوع جي تربيت ۾ ماهر ادارو آهي.<ref>{{cite web|publisher=Higher Ground Productions |url=http://www.highergroundproductions.com/index2.htm |title=Welcome |access-date=June 15, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513175358/http://www.highergroundproductions.com/index2.htm |archive-date=May 13, 2008 }}</ref> ڪنگ خاندان جا فرد [[ايل جي بي ٽي ڪيو]] ماڻهن بابت سندس خيالن تي اختلاف رکن ٿا. ڪنگ جي بيوه ڪوريٽا چيو ته سندس خيال ۾ سندس مڙس انهن جي حمايت ڪري ها.<ref>{{cite web|title=The Triple Evils|publisher= [[The King Center]]| url=http://www.thekingcenter.org/misc/triple_evils.htm| archive-url=https://web.archive.org/web/20080828012534/http://www.thekingcenter.org/misc/triple_evils.htm| url-status=dead| archive-date=August 28, 2008| access-date=August 28, 2008 }}</ref> بهرحال، ڪنگ جي سڀ کان ننڍي ٻار، برنيس، چيو ته هو [[هم جنس شادي]] جو مخالف هجي ها.<ref name=MPR-WEB1>{{cite news|last= Williams|first= Brandt|title= What would Martin Luther King do?|publisher= [[Minnesota Public Radio]]|date= January 16, 2005|url= http://news.minnesota.publicradio.org/features/2005/01/17_williamsb_wwmlkd/|access-date= August 27, 2008|archive-date= July 19, 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080719231916/http://news.minnesota.publicradio.org/features/2005/01/17_williamsb_wwmlkd/|url-status= live}}</ref> ڪنگ پاڻ، 1958ع ۾ [[ايبوني (رسالو)|''ايبوني'']] لاءِ لکيل هڪ مشورتي ڪالم ۾، هم جنس پرستي کي "مسئلو" سڏيو ۽ صلاح ڏني ته اهو [[نفسياتي علاج]] ذريعي حل ٿي سگهي ٿو.<ref name=":6">{{Cite web |last=Powys Maurice |first=Emma |date=2023-01-16 |title=Martin Luther King Jr's advice to closeted gay teen in 1958 is eye-opening |url=https://www.thepinknews.com/2023/01/16/martin-luther-king-lgbt-gay-teen-advice/ |access-date=2025-07-03 |website=PinkNews |language=en-US}}</ref> ==== مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو ڏينهن ==== {{Main|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو ڏينهن}} 1971ع کان، شهرن ۽ رياستن ڪنگ کي خراج پيش ڪرڻ لاءِ سالياني موڪلون مقرر ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="stlouis">{{Cite web|date=January 21, 2014|title=St. Louis Remains A Stronghold For Dr. King's Dream|url=https://news.stlpublicradio.org/government-politics-issues/2014-01-20/st-louis-remains-a-stronghold-for-dr-kings-dream|access-date=March 18, 2022|website=STLPR|language=en|archive-date=April 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411091048/https://news.stlpublicradio.org/government-politics-issues/2014-01-20/st-louis-remains-a-stronghold-for-dr-kings-dream|url-status=live}}</ref> 2 نومبر 1983ع تي، صدر [[رونالڊ ريگن]] ڪنگ کي خراج پيش ڪرڻ لاءِ وفاقي موڪل ٺاهيندڙ بل تي صحيح ڪئي. پهريون ڀيرو 20 جنوري 1986ع تي ملهائي وئي، ان کي [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو ڏينهن]] سڏيو وڃي ٿو. صدر [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] جي 1992ع واري اعلان کان پوءِ، هي موڪل هر سال جنوري جي ٽئين سومر تي، ڪنگ جي سالگرهه جي ويجهو، ملهائي وڃي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=47329|title=Proclamation 6401&nbsp;– Martin Luther King Jr. Federal Holiday|year=1992|publisher=The American Presidency Project|access-date=September 8, 2008|archive-date=October 5, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005092831/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=47329|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Martin Luther King Day|publisher=U.S. Department of State| url= http://exchanges.state.gov/education/engteaching/mlkbday.htm|access-date=June 15, 2008 |archive-url =https://web.archive.org/web/20080328081425/http://exchanges.state.gov/education/engteaching/mlkbday.htm |archive-date=March 28, 2008}}</ref> 17 جنوري 2000ع تي، پهريون ڀيرو مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو ڏينهن آمريڪا جي سڀني پنجاهه رياستن ۾ سرڪاري طور ملهايو ويو.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/05/26/us/contrarian-new-hampshire-to-honor-dr-king-at-last.html|title=Contrarian New Hampshire To Honor Dr. King, at Last|work=The New York Times|last=Goldberg|first=Carey|date=May 26, 1999|access-date=June 15, 2008|archive-date=July 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090729104406/http://www.nytimes.com/1999/05/26/us/contrarian-new-hampshire-to-honor-dr-king-at-last.html|url-status=live}}</ref> [[ايريزونا]] (1992ع)، [[نيو هيمپشر]] (1999ع) ۽ [[يوٽا]] (2000ع) اهي آخري رياستون هيون، جن هن موڪل کي تسليم ڪيو. يوٽا اڳ ۾ هي موڪل انساني حقن جي ڏينهن جي نالي سان ملهائيندي هئي.<ref>{{cite web| url=http://www.infoplease.com/spot/mlkhistory1.html| title=The History of Martin Luther King Day| publisher=Infoplease| year=2007| access-date=July 4, 2011| archive-date=July 4, 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110704203142/http://www.infoplease.com/spot/mlkhistory1.html| url-status=live}}</ref> == تقديس == {{Infobox saint |name=جارجيا جو مارٽن لوٿر ڪنگ |image= |caption=آئڪن |titles=پادري ۽ شهيد |feast_day=4 اپريل<br />15 جنوري (ايپسڪوپيلين ۽ لوٿرن) |honored_in=پاڪ مسيحي آرٿوڊوڪس چرچ<br />[[ايپسڪوپل چرچ (گڏيل رياستون)]]<br />[[آمريڪا ۾ ايوينجيليڪل لوٿرن چرچ]] |canonized_date=9 سيپٽمبر 2016ع |canonized_place=دي ڪرسچن ڪيٿيڊرل |canonized_by=ٽموٿي پال بيمون}} ڪنگ کي 9 سيپٽمبر 2016ع تي پاڪ مسيحي آرٿوڊوڪس چرچ جي آرچ بشپ [[ٽموٿي پال بيمون|ٽموٿي پال]] پاران [[تقديس|مقدس شخص]] قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Martin Luther King Jr. made a saint by American church – Premier Christian News |date=September 14, 2016 |url=https://premierchristian.news/en/news/article/martin-luther-king-jr-made-a-saint-by-american-church |access-date=April 24, 2021 |website=premierchristian.news |language=en |archive-date=April 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424165651/https://premierchristian.news/en/news/article/martin-luther-king-jr-made-a-saint-by-american-church |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Holy Communion Of Churches |url=https://holycommunionofchurches.org/ |access-date=April 24, 2021 |website=Holy Communion Of Churches |language=en |archive-date=April 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424165650/https://holycommunionofchurches.org/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=PAGE |first=Orthodoxy Cognate |date=September 15, 2016 |title=Martin Luther King Jr. Canonized by the Unrecognized 'Holy Christian Orthodox Church' |url=https://theorthodoxchurch.info/blog/news/martin-luther-king-jr-canonized-by-the-unrecognized-holy-christian-orthodox-church/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424165650/https://theorthodoxchurch.info/blog/news/martin-luther-king-jr-canonized-by-the-unrecognized-holy-christian-orthodox-church/ |archive-date=April 24, 2021 |access-date=April 24, 2021 |website=News {{!}} Orthodoxy Cognate PAGE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite press release|title=The Holy Christian Orthodox Church Announces the Sainthood of Martin Luther King Jr. of Georgia – Standard Newswire|url=http://www.standardnewswire.com/news/4841511698.html|access-date=April 24, 2021|website=www.standardnewswire.com|archive-date=April 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424165650/http://www.standardnewswire.com/news/4841511698.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Christian Cathedral – Community. Worship. Purpose|url=https://www.thechristiancathedral.org/|access-date=April 24, 2021|language=en-US|archive-date=April 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424165652/https://www.thechristiancathedral.org/|url-status=dead}}</ref> سندس عيد جو ڏينهن 4 اپريل مقرر ڪيو ويو، جيڪو سندس قتل جي تاريخ آهي. ڪنگ کي [[ايپسڪوپل چرچ (گڏيل رياستون)|ايپسڪوپل چرچ]] جي [[مقدسن جو ڪئلينڊر (ايپسڪوپل چرچ)|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ پڻ 4 اپريل يا 15 جنوري، يعني سندس جنم ڏينهن جي سالگرهه، تي ننڍي عيد سان عزت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://extranet.generalconvention.org/staff/files/download/21034|title=Lesser Feasts and Fasts 2018|access-date=April 24, 2021|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125225221/https://extranet.generalconvention.org/staff/files/download/21034|url-status=live}}</ref> [[مقدسن جو ڪئلينڊر (لوٿرن)|آمريڪا ۾ ايوينجيليڪل لوٿرن چرچ]] ڪنگ کي 15 جنوري تي عبادتي طور ياد ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Church Year and Calendar|url=http://www.stbartlutheran.org/churchyearcalendar.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216045355/http://www.stbartlutheran.org/churchyearcalendar.htm|archive-date=February 16, 2013|access-date=January 10, 2013|publisher=St. Bartholomew Lutheran Church}}</ref> == خيال، اثر ۽ سياسي موقف == === عيسائيت === هڪ مسيحي پادري جي حيثيت سان، ڪنگ تي بنيادي اثر [[عيسائيت ۾ عيسيٰ|عيسيٰ مسيح]] ۽ مسيحي انجيلن جو هو، جن جا حوالا هو پنهنجي تقريرن ۾ اڪثر ڏيندو هو.<ref>{{Cite web |title=Social Gospel {{!}} The Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute |url=https://kinginstitute.stanford.edu/social-gospel |access-date=February 6, 2026 |website=kinginstitute.stanford.edu |language=en}}</ref> ڪنگ جو ايمان مضبوط طور [[زرين اصول]]، سڀ کان وڌيڪ خدا سان محبت ڪرڻ، ۽ پنهنجن دشمنن سان محبت ڪرڻ تي ٻڌل هو. سندس [[عدم تشدد|غير تشدد واري]] سوچ پڻ [[جبل واري وعظ]] ۾ ''[[ٻيو ڳل پيش ڪرڻ]]'' واري حڪم، ۽ عيسيٰ جي انهيءَ تعليم تي ٻڌل هئي ته تلوار کي واپس پنهنجي جاءِ تي رکيو وڃي (متي 26:52).<ref>{{cite web |url=https://kinginstitute.stanford.edu/liberation-curriculum/classroom-resources/king-quotes-war-and-peace |title=Martin Luther King Jr., Justice Without Violence&nbsp;– April 3, 1957 |publisher=Mlk-kpp01.stanford.edu |access-date=July 9, 2013 |archive-date=September 8, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908025618/https://kinginstitute.stanford.edu/liberation-curriculum/classroom-resources/king-quotes-war-and-peace |url-status=dead }}</ref> پنهنجي [[برمنگهم جيل مان خط]] ۾، ڪنگ اهڙي عمل جي اپيل ڪئي جيڪو عيسيٰ جي ان محبت سان هم آهنگ هجي جنهن کي هو "انتھاپسند" محبت سڏيندو هو، ۽ هن ٻين ڪيترن ئي [[مسيحي امن پسندي|مسيحي امن پسند]] ليکڪن جا پڻ حوالا ڏنا. هڪ ٻئي واعظ ۾، هن چيو: {{blockquote|شهري حقن جو اڳواڻ ٿيڻ کان اڳ، مان انجيل جو واعظ ڪندڙ هوس. اهو منهنجو پهريون سڏ هو ۽ اهو اڃا تائين منهنجي سڀ کان وڏي وابستگي آهي. توهان ڄاڻو ٿا، حقيقت ۾ شهري حقن ۾ جيڪو ڪجهه به مان ڪريان ٿو، اهو ان ڪري ڪريان ٿو جو مان ان کي پنهنجي مذهبي خدمت جو حصو سمجهان ٿو. منهنجي زندگيءَ ۾ مسيحي مذهبي خدمت ۾ ڪمال حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڪا ٻي خواهش ناهي. مان ڪنهن به سياسي عهدي لاءِ چونڊ وڙهڻ جو ارادو نٿو رکان. مان واعظ ڪندڙ رهڻ کان سواءِ ٻيو ڪجهه ڪرڻ جو ارادو نٿو رکان. ۽ جيڪا شيءِ مان هن جدوجهد ۾، ٻين ڪيترن سان گڏ، ڪري رهيو آهيان، اها منهنجي هن احساس مان نڪري ٿي ته واعظ ڪندڙ کي پوري انسان بابت فڪرمند هجڻ گهرجي.<ref>{{Cite web|date=2014-06-11|title=Martin Luther King, Jr. Papers Project|url=https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/about-papers-project|access-date=2022-03-18|website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute|publisher=Stanford University|language=en|archive-date=November 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101092930/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/kingpapers/article/voter_education_project/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.huffpost.com/entry/a-gift-of-love-martin-luther-king-sermons-from-strength-to-love-excerpt_n_2499321 | title='A Gift Of Love': Martin Luther King's Sermons From Strength To Love (Excerpt) | first=Josh | last=Fleet | work=[[HuffPost]] | date=January 21, 2013 | access-date=April 26, 2020 | archive-date=April 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200427213240/https://www.huffpost.com/entry/a-gift-of-love-martin-luther-king-sermons-from-strength-to-love-excerpt_n_2499321 | url-status=live }}</ref>}} مدرسي ۾ گريجوئيٽ شاگرد طور ڪنگ جي ذاتي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن [[بائبل جي لفظي معنيٰ]] کي رد ڪيو؛ هن بائبل کي "[[مسيحي اساطير|اساطيري]]" قرار ڏنو، هن کي شڪ هو ته عيسيٰ [[عيسيٰ جي ڪنواريءَ مان پيدائش|ڪنواريءَ مان ڄائو]] هو، ۽ هن [[يونس جو ڪتاب|يونس ۽ مڇيءَ واري ڪهاڻي]] کي سچ نه مڃيو.<ref>{{cite web |work= [[San Francisco Chronicle]] |url= https://www.sfgate.com/news/article/Writings-show-King-as-liberal-Christian-2623685.php |first= Matthai |last= Chakko Kuruvila |title= Writings show King as liberal Christian, rejecting literalism |date= January 15, 2007 |access-date= June 5, 2019 |archive-date= June 29, 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220629204128/https://www.sfgate.com/news/article/Writings-show-King-as-liberal-Christian-2623685.php |url-status= live }}</ref> جن مفڪرن ڪنگ جي الٰهياتي نظرئي تي اثر وڌو، انهن ۾ [[ايل. هيرالڊ ڊي وولف]]، [[ايڊگر برائيٽمين]]، [[پيٽر برٽوچي]]، [[والٽر جارج ميولڊر]]، [[والٽر رائوشن بش]]، ۽ [[رينهولڊ نيبر]] شامل هئا.<ref name=Ansbro>{{cite book|last=Ansbro|first=John J.|title=Martin Luther King, Jr.: Nonviolent Strategies and Tactics for Social Change|url=https://archive.org/details/martinlutherking0000ansb_1|publisher=Madison Books|date=2000}}</ref> ==== ''انسان جو معيار'' ==== 1959ع ۾، ڪنگ ''انسان جو معيار'' نالي هڪ مختصر ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس واعظ "[[انسان ڇا آهي؟ (ڪنگ مضمون)|انسان ڇا آهي؟]]" ۽ "مڪمل زندگيءَ جا پاسا" شامل هئا. انهن واعظن ۾ انسان لاءِ خدا جي محبت جي ضرورت تي دليل ڏنو ويو ۽ مغربي تهذيب جي نسلي ناانصافين تي تنقيد ڪئي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/measure-man |title=Measure of a Man, The |encyclopedia=King Encyclopedia |publisher=[[Stanford University#Research centers and institutes|Stanford University {{!}} Martin Luther King, Jr. Research and Education Institute]] |date=June 2017 |access-date=December 18, 2018 |archive-date=December 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212105149/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/measure-man |url-status=live }}</ref> === عدم تشدد === [[File:BayardRustinAug1963-LibraryOfCongress crop.jpg|upright|thumb|alt=رسٽن جو ويجهو منظر|ڪنگ عدم تشدد واريون حڪمت عمليون ٺاهڻ لاءِ [[بيارڊ رسٽن]] جهڙن ڪوئيڪرن سان گڏ ڪم ڪيو.]] {{quote box | width = 23em|عدم تشدد وارن طريقن وسيلي عالمي امن نه بي معنيٰ آهي ۽ نه ئي اڻلڀ. ٻيا سڀ طريقا ناڪام ٿي چڪا آهن. تنهنڪري اسان کي نئين سر شروع ڪرڻ گهرجي. عدم تشدد سٺو شروعاتي نقطو آهي. اسان مان جيڪي هن طريقي تي يقين رکن ٿا، اهي تشدد، نفرت ۽ جذبات جي آوازن جي وچ ۾ عقل، سلامت فڪري ۽ سمجهه جا آواز بڻجي سگهن ٿا. اسان آسانيءَ سان امن جو اهڙو ماحول پيدا ڪري سگهون ٿا، جنهن مان امن جو نظام تعمير ٿي سگهي. | salign = right | source = —مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر<ref name=Amherst>{{cite web|last1=Luther King|first1=Martin Jr.|title=Dr. Martin Luther King, Jr. speaking at The New School|url=https://kinginstitute.stanford.edu/liberation-curriculum/classroom-resources/king-quotes-war-and-peace|access-date=21 Jan 2013|archive-date=September 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908025618/https://kinginstitute.stanford.edu/liberation-curriculum/classroom-resources/king-quotes-war-and-peace|url-status=dead}}</ref> }} آفريڪي-آمريڪي شهري حقن جو ڪارڪن [[بيارڊ رسٽن]] [[عدم تشدد]] بابت ڪنگ جو پهريون باقاعده صلاحڪار هو.<ref>{{cite book|title=The Spirit of the Sixties: Making Postwar Radicalism|url=https://archive.org/details/spiritofsixtiesm0000farr| last= Farrell|first= James J.|page= [https://archive.org/details/spiritofsixtiesm0000farr/page/90 90]|isbn= 0-415-91385-3|publisher= Routledge| year= 1997}}</ref> ڪنگ کي اڇن ڪارڪنن [[هيرس ووفورڊ]] ۽ [[گلين سمائلي]] به صلاح ڏني.<ref name="wofford">{{cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/wofford-harris-llewellyn|title=Wofford, Harris Llewellyn|access-date=December 3, 2019|date=July 5, 2017|archive-date=December 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203095816/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/wofford-harris-llewellyn|url-status=live}}</ref> رسٽن ۽ سمائلي [[مسيحي امن پسند]] روايت مان آيا هئا، ۽ ووفورڊ ۽ رسٽن ٻنهي [[مهاتما گانڌي]] جي تعليمات جو مطالعو ڪيو هو. رسٽن 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[صلح جو سفر]] مهم دوران عدم تشدد کي استعمال ڪيو هو،<ref>{{cite news|title=Book Review: Bayard Rustin: Troubles I've Seen |last=Kahlenberg |first=Richard D. |work=Washington Monthly |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n4_v29/ai_19279952 |access-date=June 12, 2008 |year=1997 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005121547/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1316/is_n4_v29/ai_19279952 |archive-date=October 5, 2008 }}</ref> ۽ ووفورڊ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ڏاکڻي ڪارن ماڻهن ۾ [[گانڌي ازم]] کي هٿي ڏئي رهيو هو.<ref name="wofford" /> ڪنگ شروعات ۾ گانڌي بابت ٿورو ڄاڻندو هو ۽ پنهنجي شروعاتي سرگرميءَ دوران "عدم تشدد" جو اصطلاح گهٽ استعمال ڪندو هو. ڪنگ شروع ۾ خود دفاع تي يقين رکندو ۽ ان تي عمل ڪندو هو، ايتري تائين جو ممڪن حملي آورن کان بچاءَ لاءِ هٿيار به حاصل ڪيا. امن پسندن کيس [[عدم تشدد واري انقلاب|عدم تشدد واري مزاحمت]] جو متبادل ڏيکاريو، ۽ دليل ڏنو ته اهو سندس مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ بهتر طريقو هوندو. پوءِ ڪنگ عهد ڪيو ته هو ذاتي طور هٿيار استعمال نه ڪندو.<ref>{{cite web|last=Enger|first=Mark and Paul|title=When Martin Luther King Jr. gave up his guns|url=http://www.salon.com/2014/01/20/when_martin_luther_king_jr_gave_up_his_guns_partner/|date=January 20, 2014|access-date=June 24, 2014|archive-date=February 24, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224035720/http://www.salon.com/2014/01/20/when_martin_luther_king_jr_gave_up_his_guns_partner/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book| page= 217| last=Bennett | first=Scott H.| title=Radical Pacifism: The War Resisters League and Gandhian Nonviolence in America, 1915–1963 | publisher=Syracuse University Press| year=2003| isbn=0-8156-3003-4}}</ref> [[File:Civil Rights March on Washington, D.C. (Dr. Martin Luther King, Jr. and Mathew Ahmann in a crowd.) - NARA - 542015 - Restoration.jpg|thumb|1963ع ۾ واشنگٽن، ڊي.سي. ۾ شهري حقن واري مارچ دوران ڪنگ]] ''[[آزاديءَ ڏانهن وک]]'' جي هڪ باب ۾، ڪنگ عدم تشدد بابت پنهنجي سمجهه بيان ڪئي، جيڪا مخالف کي ذليل ڪرڻ يا شڪست ڏيڻ بدران کيس دوستيءَ ڏانهن آڻڻ چاهي ٿي. اهو باب ووفورڊ جي خطاب مان اخذ ٿيل آهي، جڏهن ته رسٽن ۽ [[اسٽينلي ليويسن]] پڻ رهنمائي ۽ بنا نالي لکڻ ۾ مدد ڏني.<ref>{{cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/stride-toward-freedom-montgomery-story|title=Stride Toward Freedom: The Montgomery Story|access-date=December 3, 2019|date=July 5, 2017|archive-date=December 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211142835/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/stride-toward-freedom-montgomery-story|url-status=live}}</ref> ڪنگ گانڌي ۽ سندس عدم تشدد واري سرگرميءَ جي ڪاميابي کان متاثر ٿيو، ۽ الٰهيات جي شاگرد طور ڪنگ گانڌي کي انهن "شخصيتن مان هڪ" قرار ڏنو، جيڪي "خدا جي روح جي عمل کي تمام گهڻو ظاهر ڪن ٿيون".<ref>{{Cite web|date=April 25, 2017|title=Gandhi, Mohandas K.|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/gandhi-mohandas-k|access-date=March 18, 2022|website=The Martin Luther King, Jr., Research and Education Institute|publisher=Stanford University|language=en|archive-date=March 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324053637/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/gandhi-mohandas-k|url-status=live}}</ref> ڪنگ "گهڻي وقت کان&nbsp;... هندستان جو سفر ڪرڻ چاهيو ٿي."<ref>{{cite book|last1=King |first1=Martin Luther Jr. |first2=Clayborne |last2=Carson |title=The Papers of Martin Luther King Jr., Volume V: Threshold of a New Decade, January 1959&nbsp;– December 1960 |publisher=University of California Press |year=2005 |page=231 |url=http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol5/July1959_MyTriptotheLandofGandhi.pdf |isbn=0-520-24239-4 |display-authors=etal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615084051/http://mlk-kpp01.stanford.edu/primarydocuments/Vol5/July1959_MyTriptotheLandofGandhi.pdf |archive-date=June 15, 2013 }}</ref> هيرس ووفورڊ، [[آمريڪن فرينڊز سروس ڪميٽي]]، ۽ ٻين حامين جي مدد سان، [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو 1959ع وارو هندستان جو دورو|هو فيبروري 1959ع ۾ سفر لاءِ مالي بندوبست ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو]].<ref>{{cite web|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/india-trip|title=India Trip (1959)|date=June 20, 2017|access-date=December 3, 2019|archive-date=December 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211144903/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/india-trip|url-status=live}}</ref>{{sfn|King|1992|p=13}} ان سفر [[عدم تشدد واري مزاحمت]] بابت سندس سمجهه ۽ آمريڪا جي شهري حقن واري جدوجهد سان سندس وابستگي کي وڌيڪ گهرو ڪيو. هندستان ۾ پنهنجي آخري شام ڪيل ريڊيو خطاب ۾، ڪنگ چيو: "هندستان ۾ رهڻ کان پوءِ، مان اڳ کان وڌيڪ يقين رکان ٿو ته عدم تشدد واري مزاحمت جو طريقو مظلوم ماڻهن لاءِ انصاف ۽ انساني وقار جي جدوجهد ۾ موجود سڀ کان طاقتور هٿيار آهي." 1964ع ۾ نوبل امن انعام حاصل ڪندي، ڪنگ "برطانوي سلطنت جي طاقت کي چيلينج ڪرڻ لاءِ موهنداس ڪي. گانڌي پاران عدم تشدد جي استعمال" جي "ڪامياب مثال" کي ساراهيو&nbsp;... "هن صرف سچائي، روحاني قوت، نقصان نه پهچائڻ ۽ همت جي هٿيارن سان جدوجهد ڪئي."<ref>{{cite web|title=Nobel Lecture by MLK|date=December 11, 1964|author=Martin Luther King|page=12|url=http://www.thekingcenter.org/archive/document/nobel-lecture-mlk|publisher=The King Center|access-date=August 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315071306/http://www.thekingcenter.org/archive/document/nobel-lecture-mlk|archive-date=March 15, 2015|url-status=dead}}</ref> هڪ ٻيو اثر [[هينري ڊيوڊ ٿورو]] جو مضمون ''[[سول نافرماني (ٿورو)|سول نافرماني بابت]]'' ۽ ان جو خراب نظام سان تعاون کان انڪار وارو موضوع هو.<ref>King, M. L. Morehouse College (Chapter 2 of The Autobiography of Martin Luther King Jr.)</ref> هو پروٽسٽنٽ الٰهيات دانن [[رينهولڊ نيبر]] ۽ [[پال ٽليخ]] جي ڪم کان به تمام گهڻو متاثر ٿيو،<ref>Reinhold Niebuhr and Contemporary Politics: God and Power</ref> ۽ چيو ته [[والٽر رائوشن بش]] جي ''عيسائيت ۽ سماجي بحران'' سندس سوچ تي "نه مٽجندڙ نقش" ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سندس سماجي فڪرن لاءِ الٰهياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="Ansbro 1982 p. 163">{{cite book | last=Ansbro | first=J.J. | title=Martin Luther King, Jr.: The Making of a Mind | publisher=Orbis Books | chapter=Ch. 5: The Social Mission of the Christian Church | year=1982 | isbn=0-88344-333-3 | chapter-url=https://archive.org/details/martinlutherking0000ansb_j7f7/page/163 | page=[https://archive.org/details/martinlutherking0000ansb/page/163 163] | url=https://archive.org/details/martinlutherking0000ansb | url-access=registration }}</ref><ref name="Baldwin Burrow Fairclough 2013 p. 133">{{cite book | last1=Baldwin | first1=L.V. | last2=Burrow | first2=R. | last3=Fairclough | first3=A. | title=The Domestication of Martin Luther King Jr.: Clarence B. Jones, Right-Wing Conservatism, and the Manipulation of the King Legacy | publisher=Cascade Books | year=2013 | isbn=978-1-61097-954-2 | url=https://books.google.com/books?id=c15NAwAAQBAJ&pg=PA133 | page=133 | access-date=February 22, 2018 | archive-date=July 27, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230727202906/https://books.google.com/books?id=c15NAwAAQBAJ&pg=PA133 | url-status=live }}</ref> ڪنگ رائوشن بش جي انهيءَ نظرئي کان متاثر ٿيو، جنهن ۾ مسيحي رياست سان "دائمي پر دوستانه تڪرار" ۾ سماجي بيچيني پکيڙين ٿا، ساڳئي وقت ان تي تنقيد به ڪن ٿا ۽ ان کي انصاف جو اوزار بڻجڻ لاءِ سڏين ٿا.<ref name="Long 2002 p. 53">{{cite book | last=Long | first=M.G. | title=Against Us, But for Us: Martin Luther King, Jr. and the State | publisher=Mercer University Press | year=2002 | isbn=978-0-86554-768-1 | url=https://books.google.com/books?id=XJpVWyQGKbsC&pg=PA53 | page=53 | access-date=February 22, 2018 | archive-date=July 27, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230727203409/https://books.google.com/books?id=XJpVWyQGKbsC&pg=PA53 | url-status=live }}</ref> بهرحال، هو ظاهري طور [[گڏيل رياستن ۾ امن پسندي|آمريڪي روايت]] واري [[مسيحي امن پسندي]] کان واقف نه هو، جنهن جي مثال [[ايڊن بيلو]] ۽ [[وليم لائڊ گيريسن]] هئا.<ref name="Perry 1973 p. 4">{{cite book | last=Perry | first=L. | title=[[بنيادي خاتمو پسندي: غلامي مخالف فڪر ۾ انارڪي ۽ خدا جي حڪومت]] | publisher=University of Tennessee Press | year=1973 | isbn= 978-0-8014-0754-3 | page=[https://archive.org/details/radicalabolition00lewi/page/4 4]}}</ref> ڪنگ پنهنجي ڪم لاءِ عيسيٰ جي [[جبل واري وعظ]] کي مرڪزي حيثيت ڏيندو هو.<ref name="Baldwin Burrow Fairclough 2013 p. 133" /><ref name="Burrow 2014 p. 313">{{cite book | last=Burrow | first=R. | title=Extremist for Love: Martin Luther King Jr., Man of Ideas and Nonviolent Social Action | publisher=Fortress Press | series=Book collections on Project MUSE | year=2014 | isbn=978-1-4514-8027-6 | url=https://books.google.com/books?id=ZVffAAAAQBAJ&pg=PT313 | page=313 | access-date=February 22, 2018 | archive-date=July 27, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230727203419/https://books.google.com/books?id=ZVffAAAAQBAJ&pg=PT313 | url-status=live }}</ref><ref name="Deats Lenker Perry 2004 p. 37">{{cite book | last1=Deats | first1=S.M. | last2=Lenker | first2=L.T. | last3=Perry | first3=M.G. | title=War and Words: Horror and Heroism in the Literature of Warfare | publisher=Lexington Books | series=G – Reference, Information and Interdisciplinary Subjects Series | year=2004 | isbn=978-0-7391-0579-5 | url=https://books.google.com/books?id=v-mkw-NBGbAC&pg=PA37 | page=37 | access-date=February 22, 2018 | archive-date=July 27, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230727203921/https://books.google.com/books?id=v-mkw-NBGbAC&pg=PA37 | url-status=live }}</ref><ref name="Stott 2004 p. 149">{{cite book | last=Stott | first=J. | title=The Incomparable Christ | publisher=InterVarsity Press | year=2004 | isbn=978-0-8308-3222-4 | url=https://books.google.com/books?id=kPYUUaYZH_UC&pg=PA149 | page=149 | access-date=February 22, 2018 | archive-date=July 27, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230727203934/https://books.google.com/books?id=kPYUUaYZH_UC&pg=PA149 | url-status=live }}</ref> 1960ع کان اڳ، ڪنگ ڪڏهن ڪڏهن "[[اگاپي]]" (ڀائرن واري مسيحي محبت) جو تصور به استعمال ڪندو هو.<ref>{{cite web|title=Agape|url=https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/agape|website=Martin Luther King Jr. and the Global Freedom Struggle|publisher=The Martin Luther King Jr. Research and Education Institute|access-date=December 3, 2019|date=April 24, 2017|archive-date=December 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203095827/https://kinginstitute.stanford.edu/encyclopedia/agape|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last1=Wang|first1=Lisa|title=Martin Luther King Jr.'s Troubled Attitude toward Nonviolent Resistance|url=http://www.people.fas.harvard.edu/~expose/issues/issue_2011/pdf/2010_wang.pdf|website=Exposé|publisher=Harvard College Writing Program|access-date=January 19, 2015|archive-date=January 20, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120044541/http://www.people.fas.harvard.edu/~expose/issues/issue_2011/pdf/2010_wang.pdf|url-status=dead}}</ref> ذاتي طور هٿيارن جي استعمال کان دستبردار ٿيڻ کان پوءِ به، تحريڪ ۾ خود دفاع سان ڪنگ جو لاڳاپو پيچيده رهيو. هن عام رواج طور ان جي عوامي طور حوصلا شڪني ڪئي، پر اهو به مڃيو ته ڪڏهن ڪڏهن اهو ضروري هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://teachingamericanhistory.org/library/document/nonviolence-the-only-road-to-freedom/|title=Nonviolence: The Only Road to Freedom&nbsp;– Teaching American History|work=teachingamericanhistory.org|access-date=May 8, 2015|archive-date=January 11, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111133412/http://teachingamericanhistory.org/library/document/nonviolence-the-only-road-to-freedom/|url-status=live}}</ref> پنهنجي سڄي ڪيريئر دوران ڪنگ کي اڪثر ٻين شهري حقن جي ڪارڪنن تحفظ ڏنو، جيڪي هٿيار کڻندا هئا، جهڙوڪ [[ڪرنل اسٽون جانسن]]،<ref>{{cite web|url=http://blog.al.com/spotnews/2012/01/birmingham_civil_rights_activi.html|title=Birmingham civil rights activist Colonel Stone Johnson has died (slideshow)|work=AL.com|date=January 19, 2012|access-date=May 8, 2015|archive-date=January 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120122083911/http://blog.al.com/spotnews/2012/01/birmingham_civil_rights_activi.html|url-status=live}}</ref> [[سينٽ آگسٽين تحريڪ|رابرٽ هيلنگ]]، ۽ [[بچاءَ ۽ انصاف جا ڊيڪنز]]. === تحريڪ اندر تنقيد === شهري حقن واري تحريڪ ۾ ٻين ڪارن اڳواڻن ڪنگ تي تنقيد ڪئي. انهن ۾ وڌيڪ جنگجو سوچ رکندڙ مفڪر پڻ شامل هئا، جهڙوڪ [[نيشن آف اسلام (مذهبي تحريڪ)|نيشن آف اسلام]] جو ميمبر [[مالڪم ايڪس]].<ref>{{cite book|page= 105| publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-2928-1|last=Bobbitt|first=David|title=The Rhetoric of Redemption: Kenneth Burke's Redemption Drama and Martin Luther King Jr.'s "I Have a Dream" Speech}}</ref> [[شاگردن جي عدم تشدد واري هم آهنگي ڪميٽي]] جي باني [[ايلا بيڪر]] ڪنگ کي هڪ ڪرشماتي [[ڪرشماتي اختيار|ميڊيا شخصيت]] سمجهندي هئي، جيڪو تحريڪ جي بنيادي عوامي سطح کان ان وقت پري ٿي ويو،<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F7ljj_iyQcwC&pg=PA298|title=I May Not Get There with You: The True Martin Luther King, Jr|last1=Dyson|first1=Michael Eric|last2=Jagerman|first2=David L.|date=2000|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-684-86776-2|pages=297–299|language=en|access-date=January 30, 2020|archive-date=January 23, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123123946/https://books.google.com/books?id=F7ljj_iyQcwC&pg=PA298#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> جڏهن هو [[نيلسن راڪفيلر]] جهڙن اشرافيه شخصيتن جي ويجهو ٿيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.theroot.com/a-close-alliance-between-mlk-and-nelson-rockefeller-rev-1790858451|title=A Close Alliance Between MLK and Nelson Rockefeller Revealed|last=Burke|first=Kevin M.|website=The Root|date=January 11, 2015|language=en-us|access-date=January 30, 2020|archive-date=January 30, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130173509/https://www.theroot.com/a-close-alliance-between-mlk-and-nelson-rockefeller-rev-1790858451|url-status=live}}</ref> بيڪر جو شاگرد [[اسٽوڪلي ڪارمائيڪل]]، ڪارن جو [[ڪارو عليحدگي پسندي|عليحدگي پسند]] بڻجي ويو ۽ ڪنگ جي [[نسلي انضمام]] واري اپيل سان اختلاف ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو ان کي منفرد [[آفريڪي-آمريڪي ثقافت]] جي توهين سمجهندو هو.<ref>{{cite book|title= Martin Luther King, Jr. |url= https://archive.org/details/martinlutherking00ling |url-access= registration | last=Ling| first= Peter J. | pages=[https://archive.org/details/martinlutherking00ling/page/250 250–51]|publisher=Routledge|year=2002|isbn=0-415-21664-8}}</ref><ref>{{cite web| url= http://www.apspuhuru.org/publications/repnow/ReparationsNow-OCR.txt| title= Abbreviated Report from the International Tribunal on Reparations for Black People in the U.S.|publisher=African People's Socialist Party| access-date=June 15, 2008|last=Yeshitela|first=Omali |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517082245/http://www.apspuhuru.org/publications/repnow/ReparationsNow-OCR.txt | archive-date=May 17, 2008}}</ref> هن اهو اعتراض پڻ ڪيو ته ڪنگ جو عدم تشدد وارو طريقو آمريڪا جي ضمير کي اپيل ڪرڻ تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته سندس خيال ۾ آمريڪا وٽ اپيل ڪرڻ لاءِ ڪو ضمير ئي نه هو.<ref name="blackpower">{{cite web |last1=Bates |first1=Karen Grigsby|title=Stokely Carmichael, A Philosopher Behind The Black Power Movement |url=https://www.npr.org/sections/codeswitch/2014/03/10/287320160/stokely-carmichael-a-philosopher-behind-the-black-power-movement |website=NPR |date=March 10, 2014|access-date=March 10, 2014 |archive-date=June 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605070410/http://www.npr.org/sections/codeswitch/2014/03/10/287320160/stokely-carmichael-a-philosopher-behind-the-black-power-movement |url-status=live }}</ref> === سرگرميون ۽ مقامي آمريڪي ماڻهن سان لاڳاپو === ڪنگ مقامي آمريڪي ماڻهن جي حقن جو پرجوش حامي هو، ۽ مقامي آمريڪي ماڻهو پڻ ڪنگ جي [[شهري حقن واري تحريڪ]] جا سرگرم حامي هئا.<ref>{{cite news | last=Ross | first=Gyasi | title=Dr. Martin Luther King, Jr., Black People and Indigenous People: How We Cash This Damn Check | url=https://www.huffpost.com/entry/dr-martin-luther-king-jr-black-people-and-indigenous_b_5a57c671e4b03a1e6098bc6d | work=[[HuffPost]] | date=January 11, 2018 | access-date=April 26, 2020 | archive-date=July 11, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200711002150/https://www.huffpost.com/entry/dr-martin-luther-king-jr-black-people-and-indigenous_b_5a57c671e4b03a1e6098bc6d | url-status=live }}</ref> [[مقامي آمريڪي حقن جو فنڊ]] (NARF) جو نمونو اين اي اي سي پي جي قانوني بچاءُ ۽ تعليمي فنڊ تان ورتو ويو هو.<ref name="kingcreek">{{cite web |last1=Bender |first1=Albert |title=Dr. King spoke out against the genocide of Native Americans |url=http://www.peoplesworld.org/article/dr-king-spoke-out-against-the-genocide-of-native-americans/ |website=People's World |access-date=November 25, 2018 |date=February 13, 2014 |archive-date=June 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625114956/https://www.peoplesworld.org/article/dr-king-spoke-out-against-the-genocide-of-native-americans/ |url-status=live }}</ref> [[نيشنل انڊين يوٿ ڪائونسل]] (NIYC) خاص طور تي ڪنگ جي مهمن، خاص ڪري 1968ع واري [[غريب ماڻهن جي مهم]] ۾، سندس حمايتي هئي.<ref name="scielo.org.za">{{cite journal |last1=Garcia |first1=Kevin |title=The American Indian Civil Rights Movement: A case study in Civil Society Protest |journal=Yesterday and Today |date=December 1, 2014 |volume=12 |pages=60–74 |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2223-03862014000200004 |access-date=November 25, 2018 |issn=2309-9003 |archive-date=April 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411091513/http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2223-03862014000200004 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220411091513/http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2223-03862014000200004 |date=April 11, 2022 }}</ref> ڪنگ پنهنجي ڪتاب ''[[اسان وڌيڪ انتظار ڇو نٿا ڪري سگهون]]'' ۾ لکي ٿو: <blockquote>اسان جو ملڪ نسل ڪشي مان جنم ورتو، جڏهن هن ان نظريي کي قبول ڪيو ته اصل آمريڪي، يعني انڊين، هڪ گهٽ درجي جي نسل هئا. اسان جي سامونڊي ڪنارن تي وڏي تعداد ۾ ڪارن ماڻهن جي اچڻ کان اڳ ئي، نسلي نفرت جو داغ نوآبادياتي سماج کي بدصورت بڻائي چڪو هو. سورهين صديءَ کان وٺي نسلي برتريءَ لاءِ ٿيندڙ جنگين ۾ رت وهي رهيو هو. شايد اسان ئي اهو واحد ملڪ آهيون جنهن قومي پاليسيءَ طور پنهنجي اصل رهواسين کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. وڌيڪ اهو ته، اسان ان المناڪ تجربي کي هڪ مقدس مهم جو درجو ڏنو. حقيقت ۾، اڄ تائين به اسان پاڻ کي ان شرمناڪ باب کي رد ڪرڻ يا ان تي پڇتاءُ محسوس ڪرڻ جي اجازت نه ڏني آهي. اسان جو ادب، اسان جون فلمون، اسان جا ڊراما ۽ اسان جو لوڪ ادب، سڀ ان جي واکاڻ ڪن ٿا.<ref name="kingnatspeech">{{cite web |last1=Rickert |first1=Levi |title=Dr. Martin Luther King Jr: Our Nation was Born in Genocide |url=https://nativenewsonline.net/currents/dr-martin-luther-king-jr-nation-born-genocide/ |website=Native News Online |access-date=November 25, 2018 |date=January 16, 2017 |archive-date=November 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126092832/https://nativenewsonline.net/currents/dr-martin-luther-king-jr-nation-born-genocide/ |url-status=dead }}</ref></blockquote> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، الاباما ۾ رهيل [[ڪريڪ قبيلو|ڪريڪ]] قبيلي جا ماڻهو اسڪولن مان نسلي تفريق کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. هلڪي رنگت وارن مقامي ٻارن کي اڳ ۾ صرف اڇن لاءِ مخصوص اسڪولن ڏانهن ويندڙ بسن ۾ چڙهڻ جي اجازت هئي، جڏهن ته ساڳئي قبيلي جي ڪاري رنگت وارن مقامي ٻارن کي انهن ئي بسن ۾ چڙهڻ کان روڪيو ويندو هو.<ref name="kingcreek" /> جڏهن قبائلي اڳواڻن برمنگهم ۾ ڪنگ جي نسلي تفريق ختم ڪرڻ واري مهم بابت ٻڌو، ته هنن مدد لاءِ ساڻس رابطو ڪيو. سندس مداخلت سان اهو مسئلو جلدي حل ٿي ويو.<ref name="kingcreek" /> سيپٽمبر 1959ع ۾، [[ايريزونا يونيورسٽي]] ۾ سماجي تبديلي آڻڻ لاءِ عدم تشدد وارن طريقن بابت تقرير ڪرڻ کان پوءِ، ڪنگ چيو ته سندس يقين آهي ته هن جدوجهد ۾ طاقت استعمال نه ڪرڻ گهرجي، پر "پنهنجن مخالفن جي تشدد جو مقابلو پنهنجي تڪليف سان ڪرڻ گهرجي".<ref name="kingindrez">{{cite web |last1=Leighton |first1=David |title=Street Smarts: MLK Jr. visited 'Papago' reservation near Tucson, was fascinated |url=https://tucson.com/news/local/street-smarts-mlk-jr-visited-papago-reservation-near-tucson-was/article_cbc4d8f3-6d53-54f3-a783-359646fe2c82.html |website=The Arizona Daily Star |access-date=November 26, 2018 |date=April 2, 2017 |archive-date=July 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704085258/https://tucson.com/news/local/street-smarts-mlk-jr-visited-papago-reservation-near-tucson-was/article_cbc4d8f3-6d53-54f3-a783-359646fe2c82.html |url-status=live }}</ref> ان کان پوءِ ڪنگ سائوٿ سائيڊ پريسبيٽيرين چرچ ويو، جيڪو گهڻو ڪري مقامي آمريڪي ماڻهن جو چرچ هو، ۽ هو اتي لڳل تصويرن کان تمام گهڻو متاثر ٿيو؛ هن هڪ انڊين ريزرويشن تي وڃي ماڻهن سان ملڻ جي خواهش ظاهر ڪئي، تنهنڪري ڪيسپر گلين کيس پاپاگو انڊين ريزرويشن وٺي ويو.<ref name="kingindrez" /> اتي هن سڀني قبائلي اڳواڻن سان ملاقات ڪئي، ريزرويشن جي ڀرسان هڪ ٻئي پريسبيٽيرين چرچ جو دورو ڪيو، ۽ اتي واعظ ڪيو، جنهن ۾ مقامي آمريڪي ماڻهن جو وڏو ميڙ شريڪ ٿيو.<ref name="kingindrez" /> هو پوءِ مارچ 1962ع ۾ ٻيهر اولڊ پيوبلو موٽي آيو، جتي هن هڪ ڀيرو ٻيهر مقامي آمريڪي جماعت کي واعظ ڪيو.<ref name="kingindrez" /> شهري حقن واري تحريڪ دوران ڪنگ مسلسل مقامي آمريڪي ماڻهن جي توجهه جو مرڪز رهيو. [[روزگار ۽ آزادي لاءِ واشنگٽن مارچ|1963ع جي واشنگٽن مارچ]] ۾ مقامي آمريڪي ماڻهن جو هڪ وڏو وفد شامل هو، جنهن ۾ ڏکڻ ڊيڪوٽا ۽ [[ناواجو قوم]] جا ڪيترائي ماڻهو شامل هئا.<ref name="kingcreek" /><ref name="navtimes">{{cite web |last1=Pineo |first1=Christopher |title=Navajos and locals in Gallup celebrate Martin Luther King Jr. Day |url=https://www.navajotimes.com/reznews/navajos-and-locals-in-gallup-celebrate-martin-luther-king-jr-day/ |website=Navajo Times |access-date=November 26, 2018 |date=January 21, 2016 |archive-date=September 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220918181926/https://navajotimes.com/reznews/navajos-and-locals-in-gallup-celebrate-martin-luther-king-jr-day/ |url-status=dead }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي جي [[مقامي آمريڪي حقن واري تحريڪ]] ۽ ان جي ڪيترن ئي اڳواڻن لاءِ، ڪنگ، [[شهري حقن واري تحريڪ]] سان گڏ، هڪ اهم الهام جو ذريعو هو.<ref name="kingcreek" /> [[پاوني ماڻهو|پاوني]] قبيلي جي ميمبر ۽ مقامي آمريڪي حقن جي فنڊ جي باني ۽ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جان ايڪوهاڪ چيو: <blockquote>ڊاڪٽر ڪنگ کان متاثر ٿي، جيڪو هن ملڪ جي قانونن هيٺ برابريءَ واري شهري حقن جي ايجنڊا کي اڳتي وڌائي رهيو هو، اسان سوچيو ته اسان به انهن قانونن کي پنهنجي انڊين سڃاڻپ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهون ٿا، جيئن پنهنجي علائقن ۾ قبيلن جي صورت ۾ پنهنجن قانونن تحت زندگي گذاريون، انهن قبائلي خودمختياريءَ جي اصولن مطابق جيڪي 1831ع کان وٺي اسان سان گڏ رهيا آهن. اسان جو يقين هو ته اسان خود اراديت واري اهڙي پاليسي لاءِ جدوجهد ڪري سگهون ٿا، جيڪا آمريڪي قانون سان هم آهنگ هجي، ۽ اها ته اسين پنهنجا معاملا پاڻ هلائي سگهون ٿا، پنهنجا طريقا پاڻ طئي ڪري سگهون ٿا، ۽ هن سماج ۾ پنهنجي وجود کي برقرار رکي سگهون ٿا.<ref name="amiss">{{cite web |last1=Cook |first1=Roy |title='I have a dream for all God's children,' Martin Luther King Jr. Day |url=http://americanindiansource.com/mlkechohawk.html |website=American Indian Source |access-date=25 November 2018 |archive-date=August 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801132750/http://americanindiansource.com/mlkechohawk.html |url-status=live }}</ref></blockquote> === سياست === ايس سي ايل سي جي اڳواڻ جي حيثيت ۾، ڪنگ اها پاليسي اختيار ڪئي ته هو آمريڪا جي ڪنهن به سياسي پارٽي يا اميدوار جي عوامي طور حمايت نه ڪندو. هن چيو: "منهنجو خيال آهي ته ڪنهن کي غيرجانبدار رهڻ واري حيثيت برقرار رکڻ گهرجي، ته جيئن هو ٻنهي پارٽين کي معروضي انداز سان ڏسي سگهي ۽ ٻنهي جو ضمير بڻجي سگهي—نه ڪنهن جو خادم ۽ نه ئي ڪنهن جو مالڪ."<ref name="Oates1993">{{cite book|first=Stephen B.|last=Oates|title=Let the Trumpet Sound: A Life of Martin Luther King, Jr|url=https://archive.org/details/lettrumpetsound00step/page/159|year=1993|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-452-25627-9|page=[https://archive.org/details/lettrumpetsound00step/page/159 159]}}</ref> 1958ع جي هڪ انٽرويو ۾ هن پنهنجي راءِ ظاهر ڪندي چيو ته ڪا به پارٽي مڪمل ناهي: "منهنجو خيال ناهي ته [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن پارٽي]] قادرِ مطلق خدا جي پارٽي آهي، ۽ نه ئي [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]. ٻنهي ۾ ڪمزوريون آهن... ۽ مان ڪنهن به پارٽي سان اڻٽٽ نموني وابسته نه آهيان."<ref name="King-Carson2000p364">{{cite book|first=Martin Luther Jr.|last=King|editor1-first=Clayborne|editor1-last=Carson|editor2-first=Peter|editor2-last=Holloran|editor3-first=Ralph|editor3-last=Luker|editor4-first=Penny A.|editor4-last=Russell|title=The Papers of Martin Luther King, Jr: Symbol of the Movement, January 1957&nbsp;– December 1958|url=https://books.google.com/books?id=qW-NYdIefPgC&pg=PA364|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22231-1|page=364|access-date=June 17, 2015|archive-date=July 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727204503/https://books.google.com/books?id=qW-NYdIefPgC&pg=PA364|url-status=live}}</ref> تنهن هوندي به، ڪنگ ايلينائيس جي ڊيموڪريٽ سينيٽر [[پال ڊگلس (ايلينائيس جو سياستدان)|پال ڊگلس]] کي شهري حقن جي ڀرپور حمايت سبب "سڀني سينيٽرن مان سڀ کان وڏو سينيٽر" قرار ڏنو.<ref>{{cite news|last1=Merriner|first1=James L.|title=Illinois' liberal giant, Paul Douglas|url=https://www.chicagotribune.com/2003/03/09/illinois-liberal-giant-paul-douglas/|access-date=May 17, 2015|newspaper=[[Chicago Tribune]]|date=March 9, 2003|archive-date=September 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904003104/http://articles.chicagotribune.com/2003-03-09/entertainment/0303080081_1_illinois-gov-paul-douglas-liberal/2|url-status=live}}</ref> ڪنگ نسلي برابريءَ کي اڳتي وڌائڻ ۾ ٻنهي پارٽين جي ڪارڪردگيءَ تي تنقيد ڪندي چيو: {{blockquote|حقيقت ۾، ڪارن ماڻهن سان ريپبلڪن ۽ ڊيموڪريٽڪ ٻنهي پارٽين غداري ڪئي آهي. ڊيموڪريٽن ڏاکڻي [[ڊڪسيڪريٽس]] جي خواهشن ۽ ضدن آڏو جهڪي انهن سان غداري ڪئي آهي. ريپبلڪنن وري اتر جي ساڄي ڌر وارن [[رجعت پسند]] ريپبلڪنن جي کليل منافقت آڏو جهڪي انهن سان غداري ڪئي آهي. ۽ ڏاکڻي ڊڪسيڪريٽن ۽ اتر جي ساڄي ڌر جي رجعت پسند ريپبلڪنن جو هي [[قدامت پسند اتحاد]] شهري حقن بابت هر بل ۽ هر ترقي پسند قانون سازي کي ناڪام بڻائي ٿو.<ref name="King-Carson2000p84">{{cite book|first=Martin Luther Jr.|last=King|editor1-first=Clayborne|editor1-last=Carson|editor2-first=Peter|editor2-last=Holloran|editor3-first=Ralph|editor3-last=Luker|editor4-first=Penny A.|editor4-last=Russell|title=The Papers of Martin Luther King, Jr: Symbol of the Movement, January 1957&nbsp;– December 1958|url=https://books.google.com/books?id=qW-NYdIefPgC&pg=PA84|year=2000|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22231-1|page=84|access-date=June 17, 2015|archive-date=July 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727205031/https://books.google.com/books?id=qW-NYdIefPgC&pg=PA84|url-status=live}}</ref>}} جيتوڻيڪ ڪنگ ڪڏهن به عوامي طور ڪنهن سياسي پارٽي يا صدارتي اميدوار جي حمايت نه ڪئي، پر آڪٽوبر 1956ع ۾ شهري حقن جي هڪ حامي ڏانهن لکيل خط ۾ هن لکيو ته هو اڃا فيصلو نه ڪري سگهيو آهي ته [[1956ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ ڊيموڪريٽ اميدوار [[ايڊلائي اسٽيونسن ٻيون]] کي ووٽ ڏيندو يا ريپبلڪن اميدوار [[ڊوائيٽ ڊي. آئزنهاور]] کي، پر هن اهو پڻ لکيو ته "ماضي ۾، مون هميشه ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ کي ووٽ ڏنو آهي."{{sfn|King|1992|p=384}} پنهنجي سوانح عمريءَ ۾ ڪنگ لکي ٿو ته [[1960ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ هن ڳجهي طور ڊيموڪريٽ اميدوار [[جان ايف. ڪينيڊي]] کي ووٽ ڏنو: "مون محسوس ڪيو ته ڪينيڊي بهترين صدر ثابت ٿيندو. مون ڪڏهن به عوامي حمايت جو اعلان نه ڪيو. منهنجي پيءُ ڪيو هو، پر مون ڪڏهن به نه." ڪنگ وڌيڪ لکي ٿو ته جيڪڏهن ڪينيڊي زنده رهي ها ته هو شايد 1964ع ۾ سندس ٻيهر چونڊ جي کلي حمايت ڪري ها.<ref name="King-Carson1998p187">{{cite book|first1=Martin Luther Jr.|last1=King|first2=Clayborne|last2=Carson|title=The Autobiography of Martin Luther King Jr.|url=https://archive.org/details/autobiographyofm00king/page/187|year=1998|publisher=Hachette Digital|isbn=978-0-446-52412-4|page=[https://archive.org/details/autobiographyofm00king/page/187 187]}}</ref> [[1964ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾، ڪنگ پنهنجي حامين ۽ "نيڪ نيت رکندڙ سڀني ماڻهن" کي اپيل ڪئي ته هو ريپبلڪن سينيٽر [[بيري گولڊواٽر]] کي ووٽ نه ڏين، ۽ چيو ته سندس چونڊ "قوم ۽ دنيا ٻنهي لاءِ هڪ سانحو، بلڪه لڳ ڀڳ خودڪشي جي برابر هوندي."<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JJyWWM9OHKA |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/JJyWWM9OHKA| archive-date=December 11, 2021 |url-status=live|title=Mr. Conservative: Barry Goldwater's opposition to the Civil Rights Act of 1964|website=YouTube|date=September 18, 2006|access-date=May 17, 2015}}{{cbignore}}</ref> ڪنگ جو خيال هو ته [[رابرٽ ايف. ڪينيڊي]] سٺو صدر ثابت ٿيندو، پر اهو پڻ سمجهندو هو ته هو 1968ع ۾ ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي صدارتي ابتدائي چونڊن ۾ جانسن کي شڪست نه ڏئي سگهندو. هن ريپبلڪن اڳواڻن [[نيلسن راڪفيلر]]، [[جارج ڊبليو. رامني|جارج رامني]] ۽ [[چارلس ايڇ. پرسي|چارلس پرسي]] جي ممڪن صدارتي اميدوارين بابت پڻ مثبت راءِ ظاهر ڪئي.<ref>MLK: An American Legacy: Bearing the Cross, Protest at Selma, and the FBI, and Martin Luther King, Jr.</ref> [[File:'Today capitalism has outlived its usefulness' MLK.jpg|thumb|[[2012ع جي ريپبلڪن نيشنل ڪنوينشن]] ۾ لڳايل بينر (حقِ اشاعت سبب ڪنگ جي تصوير ڌنڌلي ڪئي وئي)]] ڪنگ [[ليسيز فيئر سرمائيداري]] ۽ [[ڪميونزم]] ٻنهي کي رد ڪيو. هن مورهاوس ڪاليج ۾ [[ڪارل مارڪس]] کي پڙهيو هو، پر ڪميونزم کي ان جي "تاريخ جي [[تاريخي ماديت|مادي تشريح]]"، جيڪا مذهب کي رد ڪري ٿي، ان جي "[[اخلاقي اضافيت]]" ۽ "[[مطلق العنانيت|سياسي مطلق العنانيت]]" سبب قبول نه ڪيو. هن چيو ته هڪ نظام فرد تي حد کان وڌيڪ زور ڏئي ٿو، جڏهن ته [[مارڪسزم]] جو ٻيو نظام اجتماع تي حد کان وڌيڪ زور ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last1=King |first1=Martin Luther Jr. |url=https://archive.org/details/martinlutherking00king_0/page/39 |title=The Martin Luther King Jr. Companion: Quotations from the Speeches, Essays, and Books of Martin Luther King, Jr. |last2=King |first2=Coretta Scott |last3=King |first3=Dexter Scott |publisher=St. Martin's Press |year=1998 |isbn=0-312-19990-2 |page=[https://archive.org/details/martinlutherking00king_0/page/39 39]}}</ref> 1952ع ۾ ڪوريٽا اسڪاٽ ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ هن لکيو: "منهنجو خيال آهي ته توهان اڳ ئي ڄاڻو ٿا ته معاشي نظريي جي لحاظ کان مان سرمائيداريءَ کان وڌيڪ سوشلسٽ آهيان...."<ref>{{cite book |last=Laurent |first= Sylvie |date=2019 |title=King and the Other America: The Poor People's Campaign and the Quest for Economic Equality |url=https://books.google.com/books?id=M0JvDwAAQBAJ&pg=PA82 |location= |publisher=[[University of California Press]] |page=82 |isbn=978-0-520-28857-7}}</ref><ref name=AntiCapitalism>{{cite news | first=Obery M. | last=Hendricks Jr. | url=https://www.huffpost.com/entry/the-uncompromising-anti-capitalism-of-martin-luther-king-jr_b_4629609 | title=The Uncompromising Anti-Capitalism of Martin Luther King Jr. | work=[[HuffPost]] | date=January 20, 2014 | access-date=April 26, 2020 | archive-date=April 27, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200427213323/https://www.huffpost.com/entry/the-uncompromising-anti-capitalism-of-martin-luther-king-jr_b_4629609 | url-status=live }}</ref> هڪ تقرير ۾ هن چيو: "سرمائيداريءَ ۾ ڪجهه بنيادي طور غلط آهي"، ۽ وڌيڪ چيو، "دولت جي وڌيڪ منصفاڻي ورڇ ٿيڻ گهرجي، ۽ شايد آمريڪا کي جمهوري سوشلسٽ نظام ڏانهن وڌڻ گهرجي."<ref>{{cite book|title=Liberating Visions: Human Fulfillment and Social Justice in African-American Thought|url=https://archive.org/details/liberatingvision0000fran|last=Franklin|first=Robert Michael|page= [https://archive.org/details/liberatingvision0000fran/page/125 125]| publisher =Fortress Press|year=1990|isbn=0-8006-2392-4}}</ref> ڪنگ وڌيڪ چيو ته "سرمائيداري پنهنجي افاديت وڃائي چڪي آهي" ۽ "عوام جي اڪثريت جون ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ ناڪام رهي آهي".<ref>{{cite book|last1=Loggins|first1= Jared A.|last2=Douglas|first2=Andrew J.|title=Prophet of Discontent: Martin Luther King Jr. and the Critique of Racial Capitalism |url=https://archive.org/details/isbn_9780820360164_202105|date=2021 |publisher=[[University of Georgia Press]]|page=[https://archive.org/details/isbn_9780820360164_202105/page/44 44]|isbn=978-0-8203-6017-1}}</ref> ڪنگ آمريڪي ثقافت تي پڻ تنقيد ڪندي چيو ته "جڏهن مشينون ۽ ڪمپيوٽر، منافعي جا مقصد ۽ ملڪيت جا حق ماڻهن کان وڌيڪ اهم سمجهيا وڃن، تڏهن نسل پرستي، ماديت ۽ فوجيت جا ٽي وڏا عفريت ختم نٿا ڪري سگهجن"، ۽ اهو ته آمريڪا کي "قدرن جي بنيادي انقلاب" مان گذرڻو پوندو.<ref>{{cite book |title=Voices of Social Education A Pedagogy of Change |date=2021 |page=79}}</ref><ref>{{cite book |title=Transpacific Antiracism Afro-Asian Solidarity in 20th-Century Black America, Japan, and Okinawa |date=2013 |publisher=NYU Press |page=149}}</ref> ڪنگ جو خيال هو ته آمريڪا ۾ "اسان جو مسئلو اهو آهي ته اڪثر اسان وٽ [[اميرن لاءِ سوشلزم ۽ غريبن لاءِ آزاد سرمائيداري]] آهي."<ref>{{cite book |last1=Honey |first1=Michael K. |title=Going Down Jericho Road: The Memphis Strike, Martin Luther King's Last Campaign |date=2011 |page=187}}</ref><ref>{{cite book |title=Prophet of Discontent Martin Luther King Jr. and the Critique of Racial Capitalism |url=https://archive.org/details/isbn_9780820360164_202105 |date=2021 |publisher=University of Georgia Press |page=[https://archive.org/details/isbn_9780820360164_202105/page/48 48]}}</ref> === معاوضو === {{See also|گڏيل رياستن ۾ غلاميءَ بابت تلافيءَ جو بحث}} ڪنگ چيو ته ڪارا آمريڪي، ۽ ٻيا محروم آمريڪي پڻ، تاريخي غلطين جي عيوض معاوضو وٺڻ جا حقدار آهن. 1965ع ۾ ''[[پلي بواءِ]]'' لاءِ ڪيل هڪ انٽرويو ۾، هن چيو ته ڪارن آمريڪين کي رڳو برابري ڏيڻ سان سندن ۽ اڇن ماڻهن جي وچ وارو معاشي فرق حقيقت پسندانه طور ختم نٿو ٿي سگهي. ڪنگ چيو ته هو غلاميءَ سبب ضايع ٿيل اجرتن جي مڪمل واپسي نٿو گهري، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اها ناممڪن هئي، پر هن سڀني محروم گروهن لاءِ ڏهن سالن دوران 50&nbsp;ارب ڊالرن جو سرڪاري تلافي پروگرام تجويز ڪيو.{{sfn|Washington|1991|p=366}} هن دليل ڏنو ته "خرچ ڪيل رقم انهن فائدن سبب پوري طرح کان وڌيڪ جائز ثابت ٿيندي، جيڪي قوم کي اسڪول ڇڏيندڙ شاگردن ۾ نمايان گهٽتائي، خاندانن جي ٽٽڻ، ڏوهن جي شرح، ناجائز ولادت، امدادي فهرستن جي وڌڻ، فسادن ۽ ٻين سماجي برائين ۾ شاندار گهٽتائيءَ ذريعي حاصل ٿيندا."{{sfn|Washington|1991|pp=365–67}} هن هن خيال کي اڻ ادا ڪيل مزدوريءَ جي تلافي بابت [[عام قانون]] جي اطلاق طور پيش ڪيو، پر واضح ڪيو ته سندس خيال ۾ اها رقم رڳو ڪارن ماڻهن تي خرچ نه ٿيڻ گهرجي. هن چيو: "ان مان ''سڀني'' نسلن جي محروم ماڻهن کي فائدو ملڻ گهرجي."{{sfn|Washington|1991|pp=367–68}} == رياستي نگراني ۽ جبر == === ايف بي آءِ جي نگراني ۽ ٽيليفون ٽيپنگ === [[File:FBI PPC 1.pdf|thumb|ميمو، جنهن ۾ ايف بي آءِ پاران ڪنگ بابت ڪوڙا الزام استعمال ڪري غريب ماڻهن جي مهم کي ناڪام بڻائڻ جي ڪوششن جو ذڪر آهي{{mdashb}}هي جنگ مخالف ۽ شهري حقن وارين تحريڪن خلاف [[ڪوئنٽيلپرو]] مهم جو حصو هو.]] ايف بي آءِ جي ڊائريڪٽر [[جي. ايڊگر هوور]] ذاتي طور تي ڪنگ جي نگراني جو حڪم ڏنو، جنهن جو مقصد کيس شهري حقن جي اڳواڻ طور ڪمزور ڪرڻ هو.<ref name="MED08-2">{{cite book|url=https://archive.org/details/april41968martin00dyso|title=April 4, 1968: Martin Luther King Jr.'s death and how it changed America|last=Dyson|first=Michael Eric|publisher=Basic Civitas Books|year=2008|isbn=978-0-465-00212-2|pages=[https://archive.org/details/april41968martin00dyso/page/58 58–59]|chapter=Facing Death|chapter-url=https://archive.org/details/april41968martin00dyso|url-access=registration}}</ref><ref name="Honey2007ch4">{{cite book|url=https://archive.org/details/goingdownjericho00hone|title=Going down Jericho Road the Memphis strike, Martin Luther King's last campaign|last=Honey|first=Michael K.|publisher=Norton|year=2007|isbn=978-0-393-04339-6|edition=1|pages=[https://archive.org/details/goingdownjericho00hone/page/92 92–93]|chapter=Standing at the Crossroads|quote=Hoover developed around-the-clock surveillance campaign aimed at destroying King.|chapter-url=https://archive.org/details/goingdownjericho00hone|url-access=registration}}</ref> [[چرچ ڪميٽي]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] جي جاچ هئي، نتيجو ڪڍيو ته: "ڊسمبر 1963ع کان وٺي 1968ع ۾ سندس وفات تائين، مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر وفاقي جاچ اداري جي هڪ شديد مهم جو نشانو رهيو، جنهن جو مقصد کيس هڪ اثرائتي شهري حقن جي اڳواڻ طور 'غير مؤثر' بڻائڻ هو." <ref name=Church /> 1963ع جي سرءُ ۾، ايف بي آءِ کي اٽارني جنرل [[رابرٽ ايف. ڪينيڊي]] کان ڪنگ جي ٽيليفون لائينن کي ڳجهي نموني ٻڌڻ جي اجازت ملي، ظاهري سبب سندس [[اسٽنلي ليويسن]] سان لاڳاپا ٻڌايا ويا.<ref name="the atlantic">{{cite news | title= The FBI and Martin Luther King | last= Garrow | first= David J. | author-link= David Garrow | date= July–August 2002 | work= The Atlantic Monthly | url= https://www.theatlantic.com/doc/200207/garrow | access-date= March 9, 2017 | archive-date= June 26, 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090626143405/http://www.theatlantic.com/doc/200207/garrow | url-status= live }}</ref> اداري صدر [[جان ايف. ڪينيڊي]] کي به ان بابت آگاهه ڪيو. هن ۽ سندس ڀاءُ ڪنگ کي قائل ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ته هو نيويارڪ جي وڪيل ليويسن کان ڌار ٿي وڃي، جيڪو [[آمريڪا جي ڪميونسٽ پارٽي]] سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref name=right />{{sfn|Kotz|2005}} جيتوڻيڪ رابرٽ ڪينيڊي رڳو "آزمائشي بنياد تي، هڪ مهيني يا ان جي لڳ ڀڳ" محدود ٽيليفون ٽيپنگ جي لکت ۾ اجازت ڏني هئي،{{sfn|Herst|2007|p=372}} هوور ان اجازت کي ايترو وسيع ڪري ڇڏيو جو سندس عملدارن کي ڪنگ جي زندگيءَ جي هر ان پهلو مان ثبوت ڳولڻ جي آزادي ملي، جنهن کي هو مناسب سمجهندا هئا.{{sfn|Herst|2007|pp=372–74}} اداري ليويسن ۽ ڪنگ ٻنهي جي گهرن ۽ آفيسن جي ٽيليفون لائينن تي ٽيپ لڳايا، ۽ جڏهن به ڪنگ ملڪ ۾ سفر ڪندو هو ته هوٽلن جي سندس ڪمرن ۾ ڳجها ٻڌڻ وارا اوزار نصب ڪيا ويندا هئا.<ref name=right>{{cite news|title=JFK and RFK Were Right to Wiretap MLK |last=Ryskind |first=Allan H. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3827/is_200602/ai_n17173432/pg_2 |access-date=August 27, 2008 |work=Human Events |date=February 27, 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004205959/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3827/is_200602/ai_n17173432/pg_2 |archive-date=October 4, 2008 }}</ref><ref name=track>{{cite news |publisher=CNN |title=FBI tracked King's every move |date=April 7, 2008 |first=Jen |last=Christensen |access-date=June 14, 2008 |url=http://www.cnn.com/2008/US/03/31/mlk.fbi.conspiracy/index.html |archive-date=June 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613205200/http://www.cnn.com/2008/US/03/31/mlk.fbi.conspiracy/index.html |url-status=live }}</ref> 1967ع ۾ هوور [[ڏاکڻي عيسائي اڳواڻي ڪانفرنس]] (SCLC) کي ڪاري قومپرست نفرت انگيز گروهه قرار ڏنو، ۽ هدايت جاري ڪئي ته: "انسدادي جاسوسي طريقن وسيلي گروهن جي قيادتن جي تنظيمي ۽ ذاتي اختلافن مان فائدو وٺڻ جو ڪو به موقعو هٿان نه وڃڻ گهرجي... جيئن {{sic}} نشانو بڻايل گروهه کي منتشر، مذاق جو نشانو يا بدنام بڻائي سگهجي."<ref name=Honey2007ch4 /><ref>{{cite book |title=War at Home: Covert Action Against U.S. Activists and What We Can Do About It |last=Glick |first=Brian |year=1989 |publisher=South End Press |isbn=978-0-89608-349-3 |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=M4uvwy_C3egC&pg=PA77}}</ref> === پوليس جي نگراني === آمريڪا جي مختلف مقامي پوليس ادارن به ڪنگ تي وڏي پيماني تي نگراني ڪئي. [[واشنگٽن ڏانهن مارچ]] دوران، جتي ڪنگ اعلان ڪيو هو ته "اسين ڪڏهن به مطمئن نه ٿينداسين، جيستائين ڪارو ماڻهو پوليس جي بربريت جي ناقابلِ بيان ظلمن جو شڪار رهندو"، ان ڏينهن جي سرگرمين تي نظر رکڻ لاءِ [[برمنگهم پوليس کاتو]] ۽ [[فلاڊيلفيا پوليس کاتو]] جا ڳجها اهلڪار موجود هئا. ٻين دستاويزي مثالن مان معلوم ٿئي ٿو ته [[نيويارڪ پوليس کاتو]] ۽ [[شڪاگو پوليس کاتو]] پڻ ڪنگ جي نگراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Davis |first=Joshua Clark |url= |title=Police Against the Movement: The Sabotage of the Civil Rights Struggle and the Activists Who Fought Back |publisher=Princeton University Press |year=2025 |location=Princeton, N.J. |isbn=9780691238838}}</ref> 1968ع جي بهار ۾، جڏهن ڪنگ ٽينيسي جي شهر ميمفس ۾ هڙتال ڪندڙ صفائي جي مزدورن جي حمايت واري مهم ۾ شامل هو، تڏهن [[ميمفس پوليس کاتو]] به سندس جاسوسي ڪندو رهيو. لورين موٽل جي سامهون، انهيءَ بورڊنگ هائوس جي ڀرسان جتي جيمس ارل ري ترسيل هو، هڪ فائر اسٽيشن موجود هئي. پوليس اهلڪار انهيءَ فائر اسٽيشن ۾ مقرر هئا ته جيئن ڪنگ تي نظر رکي سگهجي.<ref>{{cite news |last1=Polk |first1=Jim |date=December 29, 2008 |title=Black In America&nbsp;– Behind the Scenes: 'Eyewitness to Murder: The King Assassination' |url=http://www.cnn.com/2008/US/03/13/bts.king.assasssination/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419060639/http://www.cnn.com/2008/US/03/13/bts.king.assasssination/ |archive-date=April 19, 2016 |access-date=April 14, 2016 |work=CNN}}</ref> جڏهن ڪنگ کي گولي هنئي وئي، تڏهن به ايجنٽ سندس نگراني ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=McKnight |first=Gerald |url=https://archive.org/details/isbn_9780813333847/page/76 |title=The Last Crusade: Martin Luther King Jr., the FBI, and the Poor People's Crusade |publisher=Westview Press |year=1998 |isbn=0-8133-3384-9 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780813333847/page/76 76]}}</ref> فائرنگ کان فوراً پوءِ پوليس اهلڪار موٽل ڏانهن ڊوڙي آيا. ڳجهي پوليس آفيسر ماريل ميڪ ڪولوچ سڀ کان پهريون شخص هو جنهن ڪنگ کي ابتدائي طبي امداد ڏني.<ref>{{cite book |title=Martin Luther King Jr.: The FBI Files |url=https://archive.org/details/martinlutherking0000fede |publisher=Filiquarian Publishing |year=2007 |isbn=978-1-59986-253-8 |pages=[https://archive.org/details/martinlutherking0000fede/page/40 40]–42}} See also: {{cite news |last=Polk |first=James |date=April 7, 2008 |title=King conspiracy theories still thrive 40 years later |url=http://www.cnn.com/2008/US/03/28/conspiracy.theories/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110080900/http://www.cnn.com/2008/US/03/28/conspiracy.theories/ |archive-date=November 10, 2012 |access-date=June 16, 2008 |publisher=CNN}} and {{cite web |title=King's FBI file Part 1 of 2 |url=http://vault.fbi.gov/Martin_Luther_King,_Jr./Martin_Luther_King,_Jr._Part_1_of_2/view |access-date=January 16, 2012 |publisher=FBI |format=PDF}}{{dead link|date=June 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} and {{cite web |title=King's FBI file Part 2 of 2 |url=http://vault.fbi.gov/Martin_Luther_King,_Jr./Martin_Luther_King,_Jr._Part_2_of_2/view |access-date=January 16, 2012 |publisher=FBI |format=PDF}}{{dead link|date=June 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ڪنگ ۽ ايف بي آءِ جي وچ ۾ دشمني، قاتل جي ڳولا لاءِ [[آل پوائنٽس بليٽن]] جاري نه ٿيڻ، ۽ ويجهو پوليس جي موجودگيءَ سبب اهڙا اندازا لڳايا ويا ته شايد ايف بي آءِ قتل ۾ ملوث هئي.<ref>{{cite book |last=Knight |first=Peter |url=https://archive.org/details/conspiracytheori00knig_851 |title=Conspiracy Theories in American History: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=1-57607-812-4 |pages=[https://archive.org/details/conspiracytheori00knig_851/page/n425 408]–409 |url-access=limited}}</ref> === اين ايس اي پاران ڪنگ جي رابطن جي نگراني === "[[پروجيڪٽ ميناريٽ]]" نالي هڪ ڳجهي آپريشن تحت [[قومي سلامتي ادارو]] (NSA) انهن مشهور آمريڪين جي رابطن جي نگراني ڪندو رهيو، جن ۾ ڪنگ به شامل هو، جيڪي [[ويٽنام جنگ ۾ آمريڪا جي ڪردار]] تي تنقيد ڪندا هئا.<ref name="theguardian.com">{{Cite web|first=Ed|last=Pilkington|date=September 26, 2013|title=Declassified NSA files show agency spied on Muhammad Ali and MLK|url=http://www.theguardian.com/world/2013/sep/26/nsa-surveillance-anti-vietnam-muhammad-ali-mlk|access-date=March 18, 2022|newspaper=The Guardian|language=en|archive-date=July 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702125311/http://www.theguardian.com/world/2013/sep/26/nsa-surveillance-anti-vietnam-muhammad-ali-mlk|url-status=live}}</ref> خود اين ايس اي جي جائزي موجب، ميناريٽ "بدنام، جيڪڏهن سڌيءَ ريت غيرقانوني نه هو." <ref name="theguardian.com" /> === ڪميونزم جا الزام === هوور ڪيترن ئي سالن تائين مزدور يونينن ۽ شهري حقن جي تحريڪن جهڙين سماجي تحريڪن ۾ [[ريڊ اسڪئير|ڪميونسٽن جي ممڪن اثر]] بابت شڪي رهيو.<ref>{{cite book|title= To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr|pages= [https://archive.org/details/toseepromisedlan0000down/page/246 246–247]|last= Downing|first= Frederick L.|publisher= Mercer University Press|year= 1986|isbn= 0-86554-207-4|url= https://archive.org/details/toseepromisedlan0000down/page/246}}</ref> هن 1957ع ۾ ايف بي آءِ کي ڪنگ تي، ۽ پوءِ جڏهن SCLC قائم ٿي ته ان تي به نظر رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="autogenerated1" /> ڪنگ ۽ اسٽينلي ليويسن جي لاڳاپن سبب، ايف بي آءِ کي خدشو هو ته ليويسن ڪنگ تي "اثرانداز ٿيڻ وارو ايجنٽ" طور ڪم ڪري رهيو آهي، جيتوڻيڪ اداري جي پنهنجي 1963ع جي رپورٽن موجب ليويسن پارٽي ڇڏي چڪو هو ۽ سندن ڪاروباري لاڳاپا به ختم ٿي ويا هئا.{{sfn|Kotz|2005|pp=70–74}} ڪنگ جو هڪ ٻيو ويجهو ساٿي [[جيڪ او ڊيل]] پڻ [[ايوانِ نمائندگان جي غير آمريڪي سرگرمين بابت ڪميٽي]] (HUAC) آڏو قسم هيٺ ڏنل شاهديءَ موجب ڪميونسٽ پارٽي سان ڳنڍيل قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite book|last=Woods|first=Jeff|page=[https://archive.org/details/blackstrugglered0000wood/page/126 126]|year=2004|publisher=LSU Press|isbn=0-8071-2926-7|title=Black Struggle, Red Scare: Segregation and Anti-communism in the South, 1948–1968|url=https://archive.org/details/blackstrugglered0000wood/page/126}} See also: {{cite book |url=https://archive.org/details/realjedgarhoover0000wann |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/realjedgarhoover0000wann/page/87 87] |title=The Real J. Edgar Hoover: For the Record |last=Wannall |first=Ray |isbn=1-56311-553-0 |year=2000 |publisher=Turner Publishing }}</ref> انهيءَ وسيع نگرانيءَ جي باوجود، 1976ع تائين ايف بي آءِ پاڻ تسليم ڪيو ته کيس ڪنگ يا SCLC جي ڪنهن به ڪميونسٽ تنظيم سان حقيقي وابستگيءَ جو ڪو ثبوت نه مليو هو.<ref name=Church>{{citation|last=Church|first= Frank|author-link= Frank Church|title= Church Committee Book III| work =Dr. Martin Luther King Jr., Case Study| publisher= [[Church Committee]]| date=April 23, 1976}}</ref> ڪنگ پنهنجي طرفان ڪميونزم سان هر قسم جي لاڳاپي جي سختيءَ سان ترديد ڪئي. 1965ع ۾ ''پلي بواءِ'' کي ڏنل انٽرويو ۾ هن چيو: "هن آزاديءَ واري تحريڪ ۾ ڪميونسٽ ايترا ئي آهن، جيترا فلوريڊا ۾ ايسڪيمو."{{sfn|Washington|1991|p=362}} هن دليل ڏنو ته هوور "ڏکڻ جي سياسي قوتن کي خوش ڪرڻ واري واٽ" تي هلي رهيو آهي، ۽ شهري حقن جي تحريڪ ۾ ڪميونسٽن جي رسوخ بابت سندس ڳڻتي جو مقصد "ڏاکڻي نسل پرستن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي عنصرن جي بي بنياد دعوائن کي هٿي ڏيڻ" هو.<ref name=Church /> جواب ۾ هوور ڪنگ کي "ملڪ جو سڀ کان بدنام ڪوڙو" قرار ڏنو.<ref>{{cite book |title=Martin Luther King Jr.: A Biography |last=Bruns |first=Roger |page=[https://archive.org/details/martinlutherking0000brun/page/67 67] |isbn=0-313-33686-5 |publisher=Greenwood Publishing |year=2006 |url=https://archive.org/details/martinlutherking0000brun/page/67 }}</ref> سندس "مون وٽ هڪ خواب آهي" واري تقرير کان پوءِ، ايف بي آءِ ڪنگ کي "ملڪ جو سڀ کان خطرناڪ ۽ اثرائتو ڪارو اڳواڻ" قرار ڏنو.<ref name=track /> اداري الزام هنيو ته هو "ڄاڻي واڻي، رضاڪارانه ۽ باقاعدگيءَ سان ڪميونسٽن سان تعاون ڪري ٿو ۽ سندن هدايتن تي عمل ڪري ٿو."{{sfn|Kotz|2005|p=83}} ڪنگ کي ڪميونسٽ ثابت ڪرڻ جون ڪوششون گهڻن نسل پرستن جي انهيءَ سوچ سان لاڳاپيل هيون ته ڏکڻ جا ڪارا ماڻهو موجوده صورتحال سان مطمئن هئا، پر کين "ڪميونسٽن" ۽ "ٻاهرين اشتعال انگيزن" ڀڙڪايو هو.<ref>{{cite book |title= Democratic Individuality: A Theory of Moral Progress |url= https://archive.org/details/democraticindivi0000unse |page=[https://archive.org/details/democraticindivi0000unse/page/435 435] |last=Gilbert |first=Alan |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=0-521-38709-4}}</ref> ان جي جواب ۾ ڪنگ چيو ته "ڪارن ماڻهن جو انقلاب هڪ حقيقي انقلاب آهي، جيڪو انهن ئي ناقابلِ برداشت حالتن ۽ اڻسهپ حالتن جي پيٽ مان جنم ورتو آهي، جتان سڀ وڏيون سماجي اٿل پٿل جنم وٺنديون آهن."{{sfn|Washington|1991|p=363}} === سي آءِ اي جي نگراني === 2017ع ۾ عام ڪيل سي آءِ اي جي دستاويزن مان ظاهر ٿيو ته اداري ڪنگ ۽ ڪميونزم جي وچ ۾ ممڪن لاڳاپن جي جاچ ڪئي هئي، جڏهن 4 نومبر 1964ع جي ''واشنگٽن پوسٽ'' جي هڪ خبر ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته کيس [[سوويت يونين]] جي دوري جي دعوت ڏني وئي هئي، ۽ ڪنگ جي ترجمان طور رالف ايبرنيٿي دعوت جي ذريعن بابت تبصرو ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.archives.gov/files/research/jfk/releases/docid-32397512.pdf |title=Martin Luther King |author=CIA |date=November 5, 1967 |access-date=February 13, 2018 |archive-date=September 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917222556/https://www.archives.gov/files/research/jfk/releases/docid-32397512.pdf |url-status=live }}</ref> ڪنگ ۽ ٻين شهري حقن جي ڪارڪنن جي ٽپال سي آءِ اي جي [[ايڇ ٽي لنگوئل]] پروگرام تحت روڪي ويندي هئي.<ref>{{cite news | url=https://www.huffpost.com/entry/bush-and-the-nsa-spying-s_b_12552 | title=Bush and the NSA spying scandal | first=Timothy | last=Naftali | work=[[HuffPost]] | date=December 19, 2005 | access-date=April 18, 2019 | archive-date=June 5, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210605002422/https://www.huffpost.com/entry/bush-and-the-nsa-spying-s_b_12552 | url-status=live }}</ref> === زنا جا الزام === [[File:MLK and Malcolm X USNWR cropped.jpg|thumb|ڪنگ ۽ [[مالڪم ايڪس]] جي واحد ملاقات، [[آمريڪي سينيٽ چيمبر]] کان ٻاهر، 26 مارچ 1964ع، [[1964ع جو شهري حقن وارو قانون]] بابت سينيٽ جي بحث دوران.<ref name=WPKingX>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/retropolis/wp/2018/01/14/martin-luther-king-jr-met-malcolm-x-just-once-the-photo-still-haunts-us-with-what-was-lost/ |title=Martin Luther King Jr. met Malcolm X just once. The photo still haunts us with what was lost. |first=DeNeen L. |last=Brown |newspaper=[[The Washington Post]] |date=January 18, 2014 |access-date=October 31, 2020}}</ref>]] ايف بي آءِ ڪنگ جي ذاتي زندگي بابت انڪشافن ذريعي کيس بدنام ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ايف بي آءِ جي نگراني، جنهن جو ڪجهه حصو هاڻي عام ٿي چڪو آهي، اهو ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته سندس شادي کان ٻاهر به لاڳاپا هئا.<ref name=track /> اداري اهڙين لاڳاپن بابت رپورٽون انتظاميا، پنهنجي همدرد صحافين، SCLC جي ممڪن اتحادي ساٿين، مالي مدد ڏيندڙن ۽ ڪنگ جي خاندان تائين پهچايون.<ref>{{cite book |chapter=Martin Luther King |title=Conspiracy Encyclopedia |last=Burnett |first=Thom |isbn=1-84340-287-4 |publisher=Collins & Brown |year=2005 |page=[https://archive.org/details/conspiracyencycl0000unse/page/58 58] |title-link=Conspiracy Encyclopedia |chapter-url=https://archive.org/details/conspiracyencycl0000unse/page/58 }}</ref> اداري ڪنگ کي گمنام خط پڻ موڪليا، جن ۾ سندس مبينا لاڳاپن جي معلومات ظاهر ڪرڻ جون ڌمڪيون ڏنيون ويون.<ref>{{cite book |page=[https://archive.org/details/popularimagesofa0000unse/page/532 532] |last=Spragens |first=William C. |title=Popular Images of American Presidents |url=https://archive.org/details/popularimagesofa0000unse |url-access=registration |isbn=978-0-313-22899-5 |publisher=Greenwood Publishing |year=1988 }}</ref> [[ايف بي آءِ–ڪنگ خط]]، جيڪو کيس امن جو نوبل انعام ملڻ کان ٿورو اڳ موڪليو ويو، ان ۾ جزوي طور لکيل هو: [[File:Mlk-uncovered-letter.png|thumb|upright=1.3|[[ايف بي آءِ–ڪنگ خط]] جو هڪ حصو،<ref name="fbi letter">{{cite news |last=Gage |first=Beverly |date=November 11, 2014 |title=What an Uncensored Letter to M.L.K. Reveals |url=https://www.nytimes.com/2014/11/16/magazine/what-an-uncensored-letter-to-mlk-reveals.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20141111143946/http://www.nytimes.com/2014/11/16/magazine/what-an-uncensored-letter-to-mlk-reveals.html |archive-date=November 11, 2014 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=January 9, 2015}}</ref> جيڪو ايف بي آءِ گمنام طور موڪليو هو. خط جا ٻيا حصا، جيڪي اڳ عوام آڏو نه آيا هئا، 2014ع ۾ ظاهر ٿيا.<ref name="fbi letter" />]] <blockquote>آمريڪي عوام، اهي گرجا گهر جيڪي تنهنجي مدد ڪندا رهيا آهن—پروٽيسٽنٽ، ڪيٿولڪ ۽ يهودي—تنهنجي اصليت کان واقف ٿي ويندا ته تون ڇا آهين: هڪ بدترين شيطان. تنهنجا ٻيا حامي به اهو ڄاڻندا. تنهنجو ڪم ختم ٿي چڪو آهي. ڪنگ، هاڻي تنهنجي لاءِ رڳو هڪ ئي ڪم باقي آهي. تون ڄاڻين ٿو اهو ڇا آهي. تنهنجي وٽ اهو ڪرڻ لاءِ صرف 34 ڏينهن آهن (هي مخصوص انگ هڪ خاص سبب لاءِ چونڊيو ويو آهي، ان جي هڪ واضح عملي اهميت آهي {{sic}}). تنهنجو خاتمو ٿي چڪو آهي. تنهنجي بچاءَ جو رڳو هڪ ئي رستو آهي. اهو اختيار ڪر، ان کان اڳ جو تنهنجو گندو ۽ ٺڳيءَ تي ٻڌل چهرو سڄي قوم اڳيان وائکو ٿي وڃي.{{sfn|Kotz|2005|p=247}}</blockquote> هن خط سان گڏ هڪ آڊيو ٽيپ پڻ موڪلي وئي، جيڪا ايف بي آءِ جي ٽيليفون ٽيپنگ مان ورتل هئي ۽ جنهن ۾ ڪنگ جي شادي کان ٻاهرين ڪيترن ئي مبينا لاڳاپن جا حصا شامل هئا.{{sfn|Frady|2002|pp=158–159}} ڪنگ هن پيڪيج کي پاڻ کي خودڪشي تي مجبور ڪرڻ جي ڪوشش طور سمجهيو،<ref>{{cite book|page= [https://archive.org/details/insearchofdemocr00sond/page/466 466] |last= Wilson |first= Sondra K. |publisher= Oxford University Press |year= 1999 |isbn= 0-19-511633-X |title= In Search of Democracy: The NAACP Writings of James Weldon Johnson, Walter White, and Roy Wilkins (1920–1977) |url= https://archive.org/details/insearchofdemocr00sond/page/466 }}</ref> جڏهن ته ان وقت گهريلو انٽيليجنس شعبي جي سربراهه [[وليم سي. سليوان]] جو چوڻ هو ته شايد ان جو مقصد رڳو "ڊاڪٽر ڪنگ کي SCLC جي اڳواڻي ڇڏڻ تي مجبور ڪرڻ" هو.<ref name=Church /> جڏهن 2014ع ۾ خط جو مڪمل متن عام ٿيو ته ييل يونيورسٽي جي تاريخدان [[بيورلي گيج]] ''نيويارڪ ٽائيمز'' ۾ لکيو ته اهو امڪان موجود آهي ته ايف بي آءِ جو مقصد "رڳو ڪنگ کي اڳواڻي ڇڏڻ تي مجبور ڪرڻ هو، نه ته کيس خودڪشي تي اڪسائڻ"، ڇاڪاڻ⁠تہ خط جي هڪ اڳ ۾ لڪل حصي ۾ [[راءِ وِلڪنز]] جهڙن "سينيئر اڳواڻن" جي واکاڻ ڪندي ڪنگ کي صلاح ڏني وئي هئي ته هو پاسي تي ٿي وڃي ۽ ٻين کي شهري حقن جي تحريڪ جي اڳواڻي ڪرڻ ڏئي.<ref name="fbi letter" /> ڪنگ ايف بي آءِ جي انهن ڌمڪين آڏو جهڪڻ کان انڪار ڪيو.<ref name=track /> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == [[File:Martin Luther King Jr with medallion NYWTS.jpg|thumb|upright|ڪنگ پنهنجو تمغو ڏيکاريندي، جيڪو کيس ميئر ويگنر کان 1964ع ۾ مليو]] ڪنگ کي ڪاليجن ۽ يونيورسٽين مان گهٽ ۾ گهٽ پنجاهه اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون.<ref name=merv>{{cite book | title=King Came Preaching: The Pulpit Power of Dr. Martin Luther King, Jr. | page=[https://archive.org/details/kingcamepreachin0000warr/page/79 79] | last=Warren | first=Mervyn A. | isbn=0-8308-2658-0 | year=2001 | publisher=InterVarsity Press | url=https://archive.org/details/kingcamepreachin0000warr/page/79 }}</ref> 14 آڪٽوبر 1964ع تي، ڪنگ [[نوبل امن انعام]] حاصل ڪندڙ سڀ کان ننڍي عمر وارو شخص بڻيو، جيڪو کيس آمريڪا ۾ نسلي تعصب خلاف عدم تشدد واري مزاحمت جي اڳواڻي ڪرڻ تي ڏنو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1014.html|title=Martin Luther King Wins The Nobel Prize for Peace|date=October 15, 1964|work=[[The New York Times]]|access-date=February 13, 2018|archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119090618/http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/1014.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|title=Makers of Modern Culture: Makers of Culture | last=Wintle | first=Justin | page=272 | publisher=Routledge | year=2001|isbn=0-415-26583-5}}</ref> 1965ع ۾، [[آمريڪي يهودي ڪميٽي]] کيس "انساني آزاديءَ جي اصولن کي غيرمعمولي طور اڳتي وڌائڻ" تي آمريڪن لبرٽيز ميڊلين ڏنو.<ref name=merv /><ref>{{cite web|url=http://www.ajc.org/site/apps/nl/content3.asp?c=ijITI2PHKoG&b=843719&ct=1052921|publisher=American Jewish Committee|title=Commemorating Martin Luther King Jr.: Presentation of American Liberties Medallion|last=Engel|first=Irving M.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060604175417/http://www.ajc.org/site/apps/nl/content3.asp?c=ijITI2PHKoG&b=843719&ct=1052921|archive-date=June 4, 2006|access-date=March 15, 2018}}</ref> قبوليت واري تقرير ۾، ڪنگ چيو: "آزادي هڪ ئي شيءِ آهي. يا ته اها توهان وٽ پوري هوندي، يا توهان آزاد نه آهيو."<ref>{{cite web|title=Commemorating Martin Luther King Jr.: Response to Award of American Liberties Medallion|last=King|first=Martin Luther Jr.|publisher=American Jewish Committee|url=http://www.ajc.org/site/apps/nl/content3.asp?c=ijITI2PHKoG&b=843719&ct=1052923|archive-url=https://web.archive.org/web/20060609075301/https://www.ajc.org/site/apps/nl/content3.asp?c=ijITI2PHKoG&b=843719&ct=1052923|archive-date=June 9, 2006|access-date=March 15, 2018}}</ref> 1957ع ۾، کيس [[اين اي اي سي پي]] طرفان [[اسپنگارن ميڊل]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/pages/spingarn-medal-winners |title=Spingarn Medal Winners: 1915 to Today |publisher=NAACP |access-date=January 16, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802063355/http://www.naacp.org/pages/spingarn-medal-winners |archive-date=August 2, 2014 }}</ref> ٻن سالن کان پوءِ، هن ''آزاديءَ ڏانهن وک: مونٽگومري جي ڪهاڻي'' لاءِ [[انيسفيلڊ-وولف ڪتاب انعام]] کٽيو.<ref>{{cite web|title=Martin Luther King Jr.|url=http://www.anisfield-wolf.org/books/stride-toward-freedom-the-montgomery-story/?sortby=author&auth=KINGJR.MARTINLUTHER|publisher=[[Anisfield-Wolf Book Award]]s|access-date=October 2, 2011|archive-date=April 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402001549/http://www.anisfield-wolf.org/books/stride-toward-freedom-the-montgomery-story/?sortby=author&auth=KINGJR.MARTINLUTHER|url-status=live}}</ref> 1966ع ۾، آمريڪا جي پلانڊ پيرنٽ هوڊ فيڊريشن ڪنگ کي "تعصب خلاف سندس بهادر مزاحمت ۽ سماجي انصاف ۽ انساني وقار کي اڳتي وڌائڻ لاءِ سندس سڄي زندگيءَ جي وابستگي" تي [[مارگريٽ سينگر انعام|مارگريٽ سينگر انعام]] ڏنو.<ref name=PP>{{cite web|title=The Reverend Martin Luther King Jr. upon accepting The Planned Parenthood Federation Of America Margaret Sanger Award| publisher= [[Planned Parenthood|PPFA]]| url= http://www.plannedparenthood.org/about-us/who-we-are/the-reverend-martin-luther-king-jr.htm|archive-url= https://web.archive.org/web/20080224104928/http://www.plannedparenthood.org/about-us/who-we-are/the-reverend-martin-luther-king-jr.htm|archive-date=February 24, 2008| access-date=August 27, 2008}}</ref> پڻ 1966ع ۾، ڪنگ [[آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="King AAAS fellow">{{cite web|title=SCLC Press Release|url=http://www.thekingcenter.org/archive/document/sclc-press-release|publisher=SCLC via the King Center|access-date=August 31, 2012|date=May 16, 1966|archive-date=December 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215172223/http://www.thekingcenter.org/archive/document/sclc-press-release|url-status=dead }}</ref> نومبر 1967ع ۾، هن [[نيوڪاسل يونيورسٽي]] مان اعزازي [[ڊاڪٽر آف سول لا|ڊاڪٽر آف سول لا]] حاصل ڪرڻ لاءِ گڏيل بادشاهت جو 24 ڪلاڪن وارو سفر ڪيو، ۽ اهو پهريون آفريڪي آمريڪي بڻيو جنهن کي ان اداري اهڙي نموني تسليم ڪيو.<ref name="Ward" /> هڪ في البديهه قبوليت واري تقرير ۾،<ref name="Newcastle ceremony" /> هن چيو: <blockquote>اڄ اسان کي رڳو آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ نه، پر سڄي دنيا ۾ ٽي فوري ۽ حقيقت ۾ وڏا مسئلا درپيش آهن. اهي آهن نسل پرستيءَ جو مسئلو، غربت جو مسئلو ۽ جنگ جو مسئلو.</blockquote> [[File:Martin Luther King Jr Newcastle University 1967.jpg|thumb|[[نيوڪاسل يونيورسٽي]] مان اعزازي ڊاڪٽريٽ حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪنگ]] ٽن گريمي ايوارڊن لاءِ نامزدگين کان علاوه، ڪنگ کي سندس وفات کان پوءِ 1971ع ۾ "مان ويٽنام جي جنگ جي مخالفت ڇو ٿو ڪريان" لاءِ [[بهترين ڳالهائڻ واري لفظ جي البم لاءِ گريمي ايوارڊ|بهترين ڳالهائڻ واري لفظ جي رڪارڊنگ]] جو گريمي ايوارڊ مليو.<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/news/did-you-know-dr-martin-luther-king-jr-won-grammy|title=Did You Know That Martin Luther King Won A GRAMMY?|date=January 17, 2019|website=GRAMMY.com|language=en|access-date=January 21, 2019|archive-date=April 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426230630/https://www.grammy.com/grammys/news/did-you-know-dr-martin-luther-king-jr-won-grammy|url-status=live}}</ref> 1977ع ۾، صدر [[جمي ڪارٽر]] ڪنگ کي وفات کان پوءِ [[صدارتي آزادي تمغو]] ڏنو. حوالو هن ريت هو: <blockquote>مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر پنهنجي نسل جو ضمير هو. هن نسلي جدائيءَ جي وڏي ڀت ڏٺي ۽ محسوس ڪيو ته محبت جي طاقت ان کي ڪيرائي سگهي ٿي. اسان جي سڀ کان عاجز شهرين لاءِ اسان جي باني ابن ڏاڏن جي واعدن کي پورو ڪرڻ واري جدوجهد جي درد ۽ ٿڪاوٽ مان، هن آمريڪا لاءِ پنهنجي خواب جو فصيح بيان ڪڍيو. هن اسان جي قوم کي وڌيڪ مضبوط بڻايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ان کي بهتر بڻايو. سندس خواب اڃا تائين اسان کي سهارو ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=7784 |title=Presidential Medal of Freedom Remarks on Presenting the Medal to Dr. Jonas E. Salk and to Martin Luther King Jr. |author=Carter, Jimmy |date=July 11, 1977 |publisher=The American Presidency Project |access-date=January 4, 2013 |archive-date=May 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501191835/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=7784 |url-status=live }}</ref></blockquote> ڪنگ ۽ سندس زال کي 2004ع ۾ [[ڪانگريشنل گولڊ ميڊل]] پڻ ڏنو ويو.<ref>{{cite web| title=Congressional Gold Medal Recipients (1776 to Present)| publisher=Office of the Clerk: U.S. House of Representatives| url=http://clerk.house.gov/art_history/house_history/goldMedal.html| access-date=June 16, 2008| archive-date=January 5, 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20070105010516/http://clerk.house.gov/art_history/house_history/goldMedal.html| url-status=live}}</ref> ڪنگ [[گيلپ جي ويهين صديءَ جي سڀ کان گهڻو ساراهيل ماڻهن جي فهرست]] ۾ ٻئي نمبر تي هو.<ref>{{cite book|title=The Gallup Poll: Public Opinion 1999|url=https://archive.org/details/1999galluppollpu0000geor|last1=Gallup|first1=George|first2=Alec Jr.|last2=Gallup |page=[https://archive.org/details/1999galluppollpu0000geor/page/249 249]|isbn=0-8420-2699-1|publisher=Rowman & Littlefield | year= 2000}}</ref> 1963ع ۾، کيس [[ٽائيم پرسن آف دي ايئر|''ٽائيم'' پرسن آف دي ايئر]] قرار ڏنو ويو، ۽ 2000ع ۾ ساڳئي رسالي جي آن لائن "صدين جي شخصيت" واري راءِ شماري ۾ کيس ڇهون نمبر مليو.<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-24394267.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514041705/http://www.highbeam.com/doc/1P1-24394267.html |url-status=dead |archive-date=May 14, 2013 |title=Time Names Einstein as Person of the Century |author=Harpaz, Beth J. |date=December 27, 1999 |agency=Associated Press |access-date=January 20, 2013}}</ref> [[ڊسڪوري چينل]] ۽ [[اي او ايل]] پاران ڪرايل ''[[دي گريٽسٽ آمريڪن]]'' ۾ ڪنگ ٽئين نمبر تي آيو.<ref>{{cite news|title=Reagan voted 'greatest American'|date=June 28, 2005|access-date=August 27, 2008|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4631421.stm|archive-date=January 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112031450/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4631421.stm|url-status=live}}</ref> === پنج ڊالر جو نوٽ === 20 اپريل 2016ع تي، خزاني واري سيڪريٽري [[جيڪب ليو]] اعلان ڪيو ته 2020ع کان اڳ 5 ڊالر، 10 ڊالر ۽ 20 ڊالر جا نوٽ نئين نموني ڊزائن ڪيا ويندا. ليو چيو ته لنڪن 5 ڊالر واري نوٽ جي سامهون واري پاسي برقرار رهندو، پر پٺئين پاسي کي وري نئين سر ڊزائن ڪيو ويندو، ته جيئن لنڪن ميموريل تي پيش آيل مختلف تاريخي واقعن کي ڏيکاريو وڃي. تجويز ڪيل ڊزائنن ۾ ڪنگ جي "مون وٽ هڪ خواب آهي" واري تقرير جون تصويرون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2016/04/20/report-lew-considered-anthony-10-bill/83274530/ |title=Anti-slavery activist Harriet Tubman to replace Jackson on the front of the $20 bill |first=Gregory |last=Korte |newspaper=USAToday.com |date=April 21, 2016 |access-date=August 28, 2017 |archive-date=April 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160423150303/http://www.usatoday.com/story/news/politics/2016/04/20/report-lew-considered-anthony-10-bill/83274530/ |url-status=live }}</ref> === يادگارون === {{Main|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي يادگارن جي فهرست}} مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر کي خراج پيش ڪرڻ لاءِ ڪيترائي يادگار ماڳ، عمارتون ۽ مجسما ٺاهيا ويا آهن، جن ۾ واشنگٽن، ڊي.سي. جي [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر يادگار لائبريري]]،<ref>{{cite web | url=https://www.dclibrary.org/node/741 | title=The Martin Luther King Jr. Memorial Library History | date=July 23, 2009 | access-date=January 16, 2023 | archive-date=January 16, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230116014246/https://www.dclibrary.org/node/741 | url-status=dead }}</ref> ڪيليفورنيا جي [[سان هوزي، ڪيليفورنيا|سان هوزي]] ۾ [[ڊاڪٽر مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر لائبريري]]، ۽ واشنگٽن، ڊي.سي. ۾ [[نيشنل مال]] جي ڀرسان [[ويسٽ پوٽوميڪ پارڪ]] ۾ [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر يادگار]] شامل آهن. === اعزازي ڊاڪٽريٽون === ڪنگ کي ڪيترائي [[اعزازي ڊاڪٽريٽ]] مليا.<ref>{{cite web|publisher=Louisiana State University|url=https://guides.lib.lsu.edu/c.php?g=353667&p=2385250|title=Martin Luther King, Jr. Honorary Degrees|access-date=June 5, 2023|archive-date=June 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620214545/https://guides.lib.lsu.edu/c.php?g=353667&p=2385250|url-status=live}}</ref> * 1957ع: [[ڊاڪٽر آف هيومين ليٽرز]]، [[مورهاوس ڪاليج]]؛ [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[هاورڊ يونيورسٽي]]؛ [[ڊاڪٽر آف ڊيوينيٽي]]، [[شڪاگو ٿيالوجيڪل سيمينري]] * 1958ع: [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[مورگن اسٽيٽ ڪاليج]]؛ [[ڊاڪٽر آف هيومينيٽيز]]، [[سينٽرل اسٽيٽ ڪاليج]] * 1959ع: [[ڊاڪٽر آف ڊيوينيٽي]]، [[بوسٽن يونيورسٽي]] * 1961ع: [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[لنڪن يونيورسٽي (پينسلوانيا)|لنڪن يونيورسٽي]]؛ [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[برجپورٽ يونيورسٽي]] * 1962ع: [[ڊاڪٽر آف سول لاز]]، [[بارڊ ڪاليج]] * 1963ع: [[ڊاڪٽر آف ليٽرز]]، [[ڪيوڪا ڪاليج]] * 1964ع: [[ڊاڪٽر آف ڊيوينيٽي]]، [[ويسليئن ڪاليج]]؛ [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[آمريڪا جو يهودي ٿيالوجيڪل سيمينري|يهودي ٿيالوجيڪل سيمينري]]؛ [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[ييل يونيورسٽي]]؛ [[ڊاڪٽر آف ڊيوينيٽي]]، [[اسپرنگ فيلڊ ڪاليج]] * 1965ع: [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[هوفسٽرا يونيورسٽي]]؛ [[ڊاڪٽر آف هيومين ليٽرز]]، [[اوبرلن ڪاليج]]؛ [[ڊاڪٽر آف سوشل سائنس]]، [[ايمسٽرڊيم فري يونيورسٽي]]؛ [[ڊاڪٽر آف ڊيوينيٽي]]، [[سينٽ پيٽرز يونيورسٽي|سينٽ پيٽرز ڪاليج]] * 1967ع: [[ڊاڪٽر آف سول لا]]، [[نيوڪاسل اپان ٽائين يونيورسٽي]]؛ [[ڊاڪٽر آف لاز]]، [[گرنيل ڪاليج]] == لکڻيون == * ''[[آزاديءَ ڏانهن وک]]: مونٽگومري جي ڪهاڻي'' (1958ع) {{ISBN|978-0-06-250490-6}} * ''انسان جو معيار'' (1959ع) {{ISBN|978-0-8006-0877-4}} * ''[[محبت لاءِ قوت]]'' (1963ع) {{ISBN|978-0-8006-9740-2}} * ''[[اسان وڌيڪ انتظار ڇو نٿا ڪري سگهون]]'' (1964ع) {{ISBN|978-0-8070-0112-7}} * ''[[هاڻي اسان ڪيڏانهن وڃون: افراتفري يا برادري؟]]'' (1967ع) {{ISBN|978-0-8070-0571-2}} * ''[[تبديليءَ لاءِ ضمير|ضمير جو بگل]]'' (1968ع) {{ISBN|978-0-8070-0170-7}} * ''اميد جو وصيت نامو: مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جون بنيادي لکڻيون ۽ تقريرون'' (1986ع) {{ISBN|978-0-06-250931-4}} * ''مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي آپ بیتی'' (1998ع)، مرتب [[ڪلي بورن ڪارسن]] {{ISBN|978-0-446-67650-2}} * ''"هر مزدوريءَ کي وقار آهي"'' (2011ع)، مرتب [[مائيڪل هني]] {{ISBN|978-0-8070-8600-1}} * ''"تون، اي پيارا خدا": دلين ۽ روحن کي کوليندڙ دعائون''. ڪنگ جي دعائن جو مجموعو. (2011ع)، مرتب [[ليوس بالڊون]] {{ISBN|978-0-8070-8603-2}} * ''ايم ايل ڪي: لفظ ۽ تصوير ۾ هڪ جشن'' (2011ع). تصويرون [[باب ايڊلمين]] جون، تعارف [[چارلس آر. جانسن|چارلس جانسن]] جو {{ISBN|978-0-8070-0316-9}} == آوازي رڪارڊنگون == === البم === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جا چارٽن ۾ شامل ٿيل البم !scope="col" rowspan="2" |عنوان !scope="col" rowspan="2" |سال !scope="col"|بلنديءَ واري درجابندي |- !scope="col" | [[بلبورڊ 200|آمريڪا]]<br /><ref name=":0">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/artist/rev-martin-luther-king-jr/|title=Rev. Martin Luther King, Jr.|access-date=March 24, 2022|magazine=Billboard|archive-date=March 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324220953/https://www.billboard.com/artist/rev-martin-luther-king-jr/|url-status=live}}</ref> |- |scope="row"|''آزاديءَ ڏانهن عظيم مارچ'' | rowspan="3" |1963ع |141 |- |scope="row"|''واشنگٽن ڏانهن مارچ'' |102 |- |scope="row"|''واشنگٽن ۾ آزاديءَ جو مارچ'' |119 |- |scope="row"|''مون وٽ هڪ خواب آهي'' | rowspan="4" |1968ع |69 |- |scope="row"|''آمريڪي خواب'' |173 |- |scope="row"|''آزاديءَ جي ڳولا ۾'' |150 |- |scope="row"|''آزادي ۽ انساني وقار جي جدوجهد ۾'' |154 |} === سنگل === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جا چارٽن ۾ شامل ٿيل سنگل !scope="col" rowspan="2" |عنوان !scope="col" rowspan="2" |سال !scope="col"|بلنديءَ واري درجابندي !scope="col" rowspan="2" |البم |- !scope="col" | [[بلبورڊ هاٽ 100|آمريڪا]]<br /><ref name=":0" /> |- |scope="row"|"مون وٽ هڪ خواب آهي" {{Small|([[گارڊي ريڪارڊز|گارڊي]] 7023 – b/w [[اسين غالب ٿينداسين]]، [[لز لينڊز]])}} |1968ع |88 |''مون وٽ هڪ خواب آهي'' (1968ع) |} == پڻ ڏسو == * {{anl|آمريڪا جي آفريقي-آمريڪي باني اڳواڻ}} * {{anl|شهري حقن جي تحريڪ}} * [[مشهور ثقافت ۾ شهري حقن جي تحريڪ]] * {{anl|قانون آڏو برابري}} * [[شهري حقن جي اڳواڻن جي فهرست]] * [[امن جي ڪارڪنن جي فهرست]] * [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جي نالي سان منسوب گهٽين جي فهرست]] * {{anl|مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو ڏينهن}} * [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جون يادگارون]] * [[مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جون تقريرون ۽ واعظ]] * {{anl|تشدد، تشدد کي جنم ڏئي ٿو}} == حوالا == === نوٽ === {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> === حوالا === {{Reflist|25em}} === ذريعا === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last=Abernathy|first=Ralph|author-link=Ralph Abernathy|title=And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography|publisher=Harper & Row|year=1989|isbn=0-06-016192-2|url=https://archive.org/details/andwallscametumb00aber}} * {{cite book |last1=Boyd |first1=Herb |title=Martin Luther King, Jr. |url=https://archive.org/details/heroesofamerica00herb |year=1996 |publisher=Baronet Books |isbn=0-86611-917-5}} * {{Cite book|last=Branch|first=Taylor|author-link=Taylor Branch|title=At Canaan's Edge: America In the King Years, 1965–1968|publisher=Simon & Schuster|year=2006|isbn=0-684-85712-X|url=https://archive.org/details/atcanaansedgeame00bran}} * {{cite book|last1=Cohen|first1=Adam Seth|first2=Elizabeth|last2=Taylor|publisher=Back Bay|year=2000|isbn=0-316-83489-0|title=Pharaoh: Mayor Richard J. Daley: His Battle for Chicago and the Nation|url=https://archive.org/details/americanpharaohm00adam}} * {{Cite book|last=Davis|first=Joshua C.|title=Police Against the Movement: The Sabotage of the Civil Rights Struggle and the Activists Who Fought Back|publisher=Princeton University Press|year=2025|isbn=978-0-6912-3883-8|url-access=registration|url=https://books.google.com/books?id=1lxOEQAAQBAJ&q=police+against+the+movement}} * {{cite book |last1=Davis |first1=Kenneth C. |title=Don't Know Much About Martin Luther King Jr. |publisher=Harper Collins |isbn=978-0-06-442129-4 |url=https://books.google.com/books?id=LcR-m3rDLngC |access-date=September 17, 2020 |language=en |year=2005 }} * {{Cite book |last=Eig |first=Jonathan |author-link=Jonathan Eig |year=2023 |title=[[King: A Life]] |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-27929-5 }} * {{cite book|last=Fleming|first=Alice|title=Martin Luther King Jr.: A Dream of Hope|year=2008|publisher=Sterling|isbn=978-1-4027-4439-6|url=https://archive.org/details/martinlutherking0000flem/}} * {{cite book |last=Frady |first=Marshall |author-link=Marshall Frady |title=Martin Luther King Jr.: A Life |year=2002 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-303648-7 |url=https://books.google.com/books?id=dOR4QpEE0g8C }} * {{Cite book |last=Garrow |first=David J. |author-link=David Garrow |title=The FBI and Martin Luther King, Jr |publisher=Penguin Books |url=https://archive.org/details/fbimartinlutherk0000garr |year=1981 |isbn=0-14-006486-9 }} * Garrow, David. ''[[Bearing the Cross]]: Martin Luther King Jr. and the Southern Christian Leadership Conference'' (1989). Pulitzer Prize. {{ISBN|978-0-06-056692-0}} * "James L. Bevel, The Strategist of the 1960s Civil Rights Movement", a 1984 paper by Randall Kryn, published with a 1988 addendum by Kryn in Prof. [[ڊيوڊ گيرو]] جي ''We Shall Overcome, Volume II'' (Carlson Publishing Company, 1989). * {{cite book|last=Glisson|first=Susan M.|title=The Human Tradition in the Civil Rights Movement|url=https://archive.org/details/isbn_9780742544093|isbn=0-7425-4409-5|publisher=Rowman & Littlefield|year=2006}} * {{cite book |last=Herst |first=Burton |title=Bobby and J. Edgar: The Historic Face-off Between the Kennedys and J. Edgar Hoover that Transformed America |year=2007 |publisher=Carroll & Graf |isbn=978-0-7867-1982-2 |url=https://archive.org/details/bobbyjedgarhisto00hers }} * {{Cite book|last=Jackson|first=Thomas F.|title=From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King Jr. and the Struggle for Economic Justice|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2006|isbn=978-0-8122-3969-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/fromciv_jac_2007_00_0872}} * {{cite book | last=King | first=Martin Luther Jr. | title=Autobiography | editor-last=Carson | editor-first=Clayborne | publisher=Warner Books | year=1998 | isbn=0-446-52412-3 | url=https://archive.org/details/autobiographyofm00king }} * {{cite book |editor1-last=Carson|editor1-first=Clayborne|editor2-last=Luker|editor2-first=Ralph E.|editor3-last=Russell|editor3-first=Penny A.|editor4-last=Harlan|editor4-first=Louis R.|title=The Papers of Martin Luther King, Jr., Volume I: Called to Serve, January 1929 – June 1951 |publisher=University of California Press|year=1992|isbn=0-520-07950-7|ref={{harvid|King|1992}}}} * {{cite book|last=Kotz|first=Nick|isbn=0-618-08825-3|publisher=Houghton Mifflin Books|year=2005|title=Judgment Days: Lyndon Baines Johnson, Martin Luther King Jr., and the Laws that Changed America|url=https://archive.org/details/judgmentdayslynd00kotz}} * {{cite book |last1=Lawson|first1=Steven F.|first2=Charles M.|last2=Payne|first3=James T.|last3=Patterson|title=Debating the Civil Rights Movement, 1945–1968|url=https://archive.org/details/debatingcivilrig2ndelaws|isbn=0-7425-5109-1|publisher=Rowman & Littlefield|year=2006}} * {{cite book|last=Manheimer|first=Ann S.|title=Martin Luther King Jr.: Dreaming of Equality|year=2004|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=1-57505-627-5|url=https://archive.org/details/martinlutherking0000manh/}} * {{cite book |last1=Muse |first1=Clyde |title=The Educational Philosophy of Martin Luther King, Jr |publisher=University of Oklahoma |url=https://books.google.com/books?id=i5waAQAAIAAJ |access-date=September 17, 2020 |year=1978 |language=en }} * {{cite book |last1=Patterson |first1=Lillie |title=Martin Luther King, Jr.: man of peace |publisher=Garrard Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=L0okAQAAMAAJ |access-date=September 17, 2020 |year=1969 |isbn=978-0-8116-4555-3 |archive-date=April 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408171417/https://books.google.com/books?id=L0okAQAAMAAJ |url-status=live }} * {{cite book|first=Stephen B.|last=Oates|title=Let the Trumpet Sound: A Life of Martin Luther King, Jr|url=https://archive.org/details/lettrumpetsound00step|date=1983|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-452-25627-9}} * {{cite book|last=Robbins|first=Mary Susannah|title=Against the Vietnam War: Writings by Activists|isbn=978-0-7425-5914-1|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007}} * {{cite book |last1=Rowland |first1=Della |title=Martin Luther King, Jr: The Dream of Peaceful Revolution |publisher=Silver Burdett Press |isbn=978-0-382-24062-1 |url=https://books.google.com/books?id=EE3hAAAAMAAJ |access-date=September 17, 2020 |language=en |year=1990 }} * {{cite book |last1=Schuman |first1=Michael A. |title=The Life of Martin Luther King, Jr.: Leader for Civil Rights |publisher=Enslow Publishers, Inc. |isbn=978-0-7660-6149-1 |url=https://books.google.com/books?id=LRiDDwAAQBAJ |access-date=October 18, 2020 |language=en |year=2014 }} * {{cite book|last=Washington|first=James M.|title=A Testament of Hope: The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King, Jr.|year=1991|publisher=HarperCollins|isbn=0-06-064691-8|url=https://archive.org/details/testamentofhope00mart}} * {{cite book |last1=White |first1=Clarence |title=Doctor Martin Luther King, Jr.'s Contributions to Education as a Black Leader (1929–1968) |publisher=Loyola University of Chicago |url=https://books.google.com/books?id=NWZCAAAAIAAJ |access-date=October 18, 2020 |language=en |year=1974 }} {{Refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Ayton |first=Mel |title=A Racial Crime: James Earl Ray and the Murder of Martin Luther King Jr |publisher=Archebooks Publishing |year=2005 |isbn=1-59507-075-3 |ref=none}} * {{Cite book |author-link=Taylor Branch |last=Branch |first=Taylor |title=Parting the Waters: America in the King Years, 1954–1963 |publisher=Simon & Schuster |year=1988 |isbn=0-671-46097-8 |url=https://archive.org/details/partingwatersame01bran |ref=none}} * {{Cite book |last=Branch |first=Taylor |title=Pillar of Fire: America in the King Years, 1963–1965 |publisher=Simon & Schuster |year=1998 |isbn=0-684-80819-6 |url=https://archive.org/details/pillaroffireamer00bran |ref=none}} * {{Cite book |author-link=Coretta Scott King |last=King |first=Coretta Scott |title=My Life with Martin Luther King, Jr |publisher=Henry Holth & Co |orig-year=1969 |year=1993 |isbn=0-8050-2445-X |url=https://archive.org/details/mylifewithmartin00king_2 |ref=none}} * {{cite book |first=Martin Luther Jr. |last=King |editor-first=Cornel |editor-last=West |editor-link=Cornel West |title=The Radical King |url=https://books.google.com/books?id=PHAOBAAAQBAJ |year=2015 |publisher=[[Beacon Press]] |isbn=978-0-8070-1282-6 |ref=none}} * King, Martin Luther Jr. (1986)، ''Testament of Hope. The Essential Writings and Speeches of Martin Luther King, Jr.'' (Harper & Row)، edited by [[جيمس ميلون واشنگٽن]]؛ Harper پاران 1992ع ۾ ''I Have a Dream: Writings and Speeches That Changed the World'' جي نالي سان ٻيهر شايع ٿيو. * Kirk, John A.، ed. (2007). ''Martin Luther King Jr. and the Civil Rights Movement: Controversies and Debates''. * Schulke, Flip؛ McPhee, Penelope (1986). ''King Remembered''، Foreword by [[جيسي جيڪسن]]. {{ISBN|978-1-4039-9654-1}}. * Waldschmidt-Nelson, Britta (2012). ''Dreams and Nightmares: Martin Luther King Jr., Malcolm X, and the Struggle for Black Equality''. University Press of Florida. {{ISBN|0-8130-3723-9}}. {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links |wikt=no |commons=Martin Luther King, Jr. |b=no |n=no |q=Martin Luther King Jr. |s=Author:Martin Luther King |v=Ethics/Nonkilling/Leadership/Martin Luther King, Jr. |species=no |voy=no |d=y}} {{S-start}} {{S-ach}} {{s-bef|before=[[ريڊ ڪراس جي بين الاقوامي ڪميٽي]]<br />and<br />[[ريڊ ڪراس ۽ ريڊ ڪريسنٽ سوسائٽين جي بين الاقوامي ليگ]]}} {{s-ttl|title=[[نوبل امن انعام]] حاصل ڪندڙ|years=1964}} {{s-aft|after=[[يونيسيف]]}} {{S-end}} {{Martin Luther King|state=expanded}} {{Navboxes | title = مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جا اعزاز | list = {{Grammy Award for Best Spoken Word Album 1970s}} {{Nobel Peace Prize Laureates 1951–1975}} {{1964 Nobel Prize winners}} {{Pacem in Terris Award laureates|collapsed}} {{Spingarn Medal}} {{Time Persons of the Year 1951–1975}} }} {{SCLC presidents}} {{Civil rights movement}} {{Civil Rights Memorial}} {{Coretta Scott King}} {{Gandhi}} {{African American topics}} {{Progressivism US footer}} {{Socialism US footer}} {{World Constitutional Convention call signatories}} {{Portal bar|Alabama|Biography|Civil rights movement|Evangelical Christianity|Christianity|Georgia (U.S. state)|Saints|Socialism|United States}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:King, Martin Luther Jr.}} [[زمرو:مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر| ]] [[زمرو:1929ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1968ع جون وفاتون]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي خط لکندڙ]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي مرد ليکڪ]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي پروٽسٽنٽ الٰهياتدان]] [[زمرو:20هين صديءَ جا گڏيل رياستن جا بيپٽسٽ پادري]] [[زمرو:مقامي آمريڪي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:آفريڪي-آمريڪي شهري حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:آفريڪي-آمريڪي شهري حقن لاءِ ڪارڪن]] [[زمرو:ائٽلانٽا جا ڪارڪن]] [[زمرو:مونٽگومري، الاباما جا ڪارڪن]] [[زمرو:آفريڪي-آمريڪي بيپٽسٽ پادري]] [[زمرو:آفريڪي-آمريڪي غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:آفريڪي-آمريڪي الٰهياتدان]] [[زمرو:الاباما جا سوشلسٽ]] [[زمرو:آمريڪي مخالف سرمائيدار]] [[زمرو:آمريڪي مخالف ڪميونسٽ ڪارڪن]] [[زمرو:آمريڪي مخالف نسل پرستي ڪارڪن]] [[زمرو:آمريڪي مخالف ويٽنام جنگ ڪارڪن]] [[زمرو:آمريڪي مسيحي امن پسند]] [[زمرو:آمريڪي مسيحي سوشلسٽ]] [[زمرو:آمريڪي جمهوري سوشلسٽ]] [[زمرو:آمريڪي انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:آمريڪي مقامي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:آمريڪي کاٻي ڌر جا ڪارڪن]] [[زمرو:آمريڪي مرد غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:ڏوهن ۾ سزا يافته آمريڪي مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي عدم تشدد جا حامي]] [[زمرو:ميندي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:سيرا ليوني نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي قيدي ۽ حراست هيٺ ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي مقدس شخصيتون]] [[زمرو:آمريڪي سوشلسٽ]] [[زمرو:آمريڪي سماجي جمهوريت پسند]] [[زمرو:آمريڪي مزدورن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:اينگليڪن مقدس شخصيتون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپون رکندڙ مضمون]] [[زمرو:قتل ٿيل آمريڪي شهري حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:قتل ٿيل مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:بيپٽسٽ ليکڪ]] [[زمرو:الاباما جا بيپٽسٽ]] [[زمرو:جارجيا (آمريڪي رياست) جا بيپٽسٽ]] [[زمرو:بيپٽسٽ سوشلسٽ]] [[زمرو:برمنگهم مهم]] [[زمرو:بوڪر ٽي. واشنگٽن هاءِ اسڪول (جارجيا) جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بوسٽن يونيورسٽي اسڪول آف ٿيالوجي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:سائوٿ-ويو قبرستان ۾ دفن ٿيل]] [[زمرو:شڪاگو آزادي تحريڪ]] [[زمرو:ائٽلانٽا جا پادري]] [[زمرو:ڪوئنٽيلپرو جا نشانا]] [[زمرو:ڪانگريشنل گولڊ ميڊل حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:مارڪسزم جا نقاد]] [[زمرو:ڪروزر ٿيالوجيڪل سيمينري جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ٽينيسي ۾ هٿيار جي گوليءَ سبب موت]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:گانڌي وادي]] [[زمرو:گريمي انعام کٽيندڙ]] [[زمرو:کاٻي ڌر جي مخالف ڪميونزم]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ لبرلزم]] [[زمرو:مارٽن لوٿر ڪنگ جونيئر جو خاندان| ]] [[زمرو:مونٽگومري بس بائڪاٽ]] [[زمرو:مورهاوس ڪاليج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:قتل ٿيل آفريڪي-آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:نوبل امن انعام يافته]] [[زمرو:لوٿرن عبادتي ڪئلينڊر ۾ ملهايا ويندڙ ماڻهو]] [[زمرو:شهري حقن جي تحريڪ سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:1968ع ۾ قتل ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:ٽينيسي ۾ قتل ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ سياسي قيدي]] [[زمرو:غريب ماڻهن جي مهم]] [[زمرو:صدارتي آزادي تمغو حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:الاباما جا قيدي ۽ حراست هيٺ ماڻهو]] [[زمرو:فلوريڊا جا قيدي ۽ حراست هيٺ ماڻهو]] [[زمرو:جارجيا (آمريڪي رياست) جا قيدي ۽ حراست هيٺ ماڻهو]] [[زمرو:پروٽسٽنٽ مخالف نسل پرستي ڪارڪن]] [[زمرو:سيلما کان مونٽگومري مارچ]] [[زمرو:جارجيا (آمريڪي رياست) جون حقِ راءِ دهندگان جون ڪارڪن]] [[زمرو:ٽائيم پرسن آف دي ايئر]] [[زمرو:تعظيم ڪيل آفريڪي-آمريڪي مسيحي]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ تي صحيح ڪندڙ]] [[زمرو:جارجيا (آمريڪي رياست) جا ليکڪ]] [[زمرو:مونٽگومري، الاباما جا ليکڪ]] [[زمرو:آمريڪي سماجي ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:1968ع جون وفاتون]] lxe1pxd8vfgte91fmo0l66x0ojl1vah 0 102075 409304 409118 2026-08-31T21:14:12Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[هند-سيٿي]] to [[هند-سيٿي بادشاهت]] 409304 wikitext text/x-wiki #چوريو [[هند-سيٿي بادشاهت]] o7obr8kb6lixyvleq70s0vwlgz25lj7 10 102106 409287 2026-08-31T15:55:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#invoke:Historical affiliations|main}}<noinclude>{{clear}}{{documentation}} </noinclude> 409287 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Historical affiliations|main}}<noinclude>{{clear}}{{documentation}} </noinclude> gcko50evkp4pcbv9xx67zymm9bqtffs 828 102107 409288 2026-08-31T15:58:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local p = {} function p.main(frame) local args = getArgs(frame) local floatClass = (args.float == 'left' and 'ha-float-left') or ((args.float == 'none' and 'ha-float-none') or '') local container = mw.html.create('div') :addClass('historical-affiliation') :addClass(floatClass) if args.width then container:css('width', args.width) end local titleId = math.rando... 409288 Scribunto text/plain local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local p = {} function p.main(frame) local args = getArgs(frame) local floatClass = (args.float == 'left' and 'ha-float-left') or ((args.float == 'none' and 'ha-float-none') or '') local container = mw.html.create('div') :addClass('historical-affiliation') :addClass(floatClass) if args.width then container:css('width', args.width) end local titleId = math.random() container:tag('div') :attr('id', titleId) :addClass('historical-affiliation-title') :wikitext(args.title and args.title or 'Historical affiliations') local list = container:tag('ul') :attr('aria-labelledby', titleId) :addClass('historical-affiliation-list') for _, val in ipairs(args) do list:tag('li'):wikitext(val) end return tostring(container) .. frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Template:Historical affiliations/styles.css' } } end return p kkzc09cd5lj7plwkl1929l2ra7dhoef 0 102108 409290 2026-08-31T19:54:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1340779198|Mehr Express]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 409290 wikitext text/x-wiki '''''مهر ايڪسپريس''''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|مہر ایکسپریس}}}}) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي. سفر ۾ {{Convert|559|km|mi}} جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ ۽ 30 منٽ لڳن ٿا. 0ekbk3q9o0ev6lsfg1qs33oczq7ztva 409291 409290 2026-08-31T19:56:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 409291 wikitext text/x-wiki '''مهر ايڪسپريس''' (اردو: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر بردار ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي. سفر ۾ {{Convert|559|km|mi}} جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ ۽ 30 منٽ لڳن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} pf6bxauzj3z68csmbkinjs9hxpzhlsr 409292 409291 2026-08-31T19:57:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 409292 wikitext text/x-wiki '''مهر ايڪسپريس''' (اردو: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر بردار ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي. سفر ۾ {{Convert|559|km|mi}} جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ ۽ 30 منٽ لڳن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] l73rczn26tlam5ae9e4jc884merlu6a 409293 409292 2026-08-31T19:57:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 409293 wikitext text/x-wiki '''مهر ايڪسپريس''' (اردو: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر بردار ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي. سفر ۾ {{Convert|559|km|mi}} جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ ۽ 30 منٽ لڳن ٿا. {{short description|Pakistani passenger train}} {{Use Pakistani English|date=May 2015}} {{Use dmy dates|date=May 2015}} {{italic title}} {{Infobox rail service | box_width = auto | name = ''Mehr Express'' | logo = | logo_width = | image = File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG | image_width = | caption = Mehr Express at [[Rawalpindi railway station]] | type = [[Inter-city rail]] | status = | locale = | predecessor = | first = 2004 | last = | successor = | operator = [[S.Jamil & Co]] | formeroperator= | ridership = | start = [[Multan Cantonment railway station|Multan Cantonment]] | stops = 36 | end = [[Rawalpindi railway station|Rawalpindi]] | distance = {{convert|559|km|mi}} | journeytime = 14 hours, 30 minutes | frequency = Daily | trainnumber = 127UP (Multan→Rawalpindi)<br>128DN (Rawalpindi→Multan) | class = AC standard Class<br>Economy | access = | seating = | sleeping = Available | autorack = | catering = non-Available | observation = | entertainment = | baggage = | otherfacilities = | stock = | gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}} | el = | speed = | owners = [[Pakistan Railways]] | routenumber = | map = | map_state = }} '''''Mehr Express''''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|مہر ایکسپریس}}}}) is a [[passenger train]] operated daily by [[Pakistan Railways]] between [[Multan]] and [[Rawalpindi]].<ref>[http://www.irfca.org/docs/pak-train-names.html IRFCA: Pakistan Railway Train Names] Author: Owais Mughal, Retrieved on 1 July 2013</ref> The trip takes approximately 14 hours, 30 minutes to cover a published distance of {{convert|559|km|mi}}, traveling along a stretch of the [[Karachi–Peshawar Railway Line]], [[Sher Shah–Kot Addu Branch Line]] and [[Kotri–Attock Railway Line]].<ref>[http://www.railpk.com/train-timings/mehr-express-127up.html www.railpk.com]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] 8kpl4zuyfitc7qlnc819org9qx2vfnj 409294 409293 2026-08-31T20:01:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 409294 wikitext text/x-wiki {{short description|Pakistani passenger train}} {{italic title}} {{Infobox rail service | box_width = auto | name = ''Mehr Express'' | logo = | logo_width = | image = File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG | image_width = | caption = Mehr Express at [[Rawalpindi railway station]] | type = [[Inter-city rail]] | status = | locale = | predecessor = | first = 2004 | last = | successor = | operator = [[S.Jamil & Co]] | formeroperator= | ridership = | start = [[Multan Cantonment railway station|Multan Cantonment]] | stops = 36 | end = [[Rawalpindi railway station|Rawalpindi]] | distance = {{convert|559|km|mi}} | journeytime = 14 hours, 30 minutes | frequency = Daily | trainnumber = 127UP (Multan→Rawalpindi)<br>128DN (Rawalpindi→Multan) | class = AC standard Class<br>Economy | access = | seating = | sleeping = Available | autorack = | catering = non-Available | observation = | entertainment = | baggage = | otherfacilities = | stock = | gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}} | el = | speed = | owners = [[Pakistan Railways]] | routenumber = | map = | map_state = }} [[File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG|thumb|Mehr Express at [[Rawalpindi railway station]]]] '''مهر ايڪسپريس''' (اردو: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر بردار ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي. سفر ۾ {{Convert|559|km|mi}} جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ 14 ڪلاڪ ۽ 30 منٽ لڳن ٿا. '''''Mehr Express''''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|مہر ایکسپریس}}}}) is a [[passenger train]] operated daily by [[Pakistan Railways]] between [[Multan]] and [[Rawalpindi]].<ref>[http://www.irfca.org/docs/pak-train-names.html IRFCA: Pakistan Railway Train Names] Author: Owais Mughal, Retrieved on 1 July 2013</ref> The trip takes approximately 14 hours, 30 minutes to cover a published distance of {{convert|559|km|mi}}, traveling along a stretch of the [[Karachi–Peshawar Railway Line]], [[Sher Shah–Kot Addu Branch Line]] and [[Kotri–Attock Railway Line]].<ref>[http://www.railpk.com/train-timings/mehr-express-127up.html www.railpk.com]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] 071jsiu0tjtz8ca6qplhwioh30dwjsq 409295 409294 2026-08-31T21:00:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 409295 wikitext text/x-wiki {{short description|Pakistani passenger train}} {{italic title}} {{Infobox rail service | box_width = auto | name = ''Mehr Express'' | logo = | logo_width = | image = File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG | image_width = | caption = Mehr Express at [[Rawalpindi railway station]] | type = [[Inter-city rail]] | status = | locale = | predecessor = | first = 2004 | last = | successor = | operator = [[S.Jamil & Co]] | formeroperator= | ridership = | start = [[Multan Cantonment railway station|Multan Cantonment]] | stops = 36 | end = [[Rawalpindi railway station|Rawalpindi]] | distance = {{convert|559|km|mi}} | journeytime = 14 hours, 30 minutes | frequency = Daily | trainnumber = 127UP (Multan→Rawalpindi)<br>128DN (Rawalpindi→Multan) | class = AC standard Class<br>Economy | access = | seating = | sleeping = Available | autorack = | catering = non-Available | observation = | entertainment = | baggage = | otherfacilities = | stock = | gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}} | el = | speed = | owners = [[Pakistan Railways]] | routenumber = | map = | map_state = }} [[File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG|thumb|[[راولپنڊي ريلوي اسٽيشن]] تي مهر ايڪسپريس ]] '''مهر ايڪسپريس''' ([[اردو]]: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي.<ref>[http://www.irfca.org/docs/pak-train-names.html IRFCA: Pakistan Railway Train Names] Author: Owais Mughal, Retrieved on 1 July 2013</ref> سفر ۾ <small>559</small> ڪلوميٽر (<small>347</small> ميل) جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ <small>14</small> ڪلاڪ ۽ <small>30</small> منٽ لڳن ٿا.<ref>[http://www.railpk.com/train-timings/mehr-express-127up.html www.railpk.com]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] tawdspzzx2i1u0n2w9vvahyjvbm85hg 409296 409295 2026-08-31T21:01:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 409296 wikitext text/x-wiki {{short description|Pakistani passenger train}} [[File:Mehar Exp.,pakistan railways,Pakistan.JPG|thumb|[[راولپنڊي ريلوي اسٽيشن]] تي مهر ايڪسپريس ]] '''مهر ايڪسپريس''' ([[اردو]]: مہر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران روزانو [[ملتان]] ۽ [[راولپنڊي]] جي وچ ۾ هلائي ويندي آهي.<ref>[http://www.irfca.org/docs/pak-train-names.html IRFCA: Pakistan Railway Train Names] Author: Owais Mughal, Retrieved on 1 July 2013</ref> سفر ۾ <small>559</small> ڪلوميٽر (<small>347</small> ميل) جي شايع ٿيل فاصلي کي پورو ڪرڻ ۾، [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]]، شير شاهه-ڪوٽ ادو برانچ لائين ۽ [[ڪوٽڙي-اٽڪ ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، لڳ ڀڳ <small>14</small> ڪلاڪ ۽ <small>30</small> منٽ لڳن ٿا.<ref>[http://www.railpk.com/train-timings/mehr-express-127up.html www.railpk.com]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] dq224qppo25f4m9e8xycl2o6lf7xto1 0 102109 409299 2026-08-31T21:07:13Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1356294354|Jaffar Express]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 409299 wikitext text/x-wiki '''''جعفر ایکسپریس''''' (اردو: {{langx|ur|جعفر ایکسپریس|size=80%}}) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور|پشاور جي]] وچ ۾ روزانو هلائي ويندي آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2017-04-16}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=2004-10-29|quote=2025-03-13}}</ref> سفر ۾ 1632 ڪلوميٽر (1014 ميل) جي شائع ٿيل فاصلي کي، [[روهڙي-چمن ريلوي لائين]] ۽ [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، 34 ڪلاڪ ۽ ڏهه منٽ لڳن ٿا. <ref>{{حوالو ويب|date=May 3, 2026}}</ref> axz44jalm6r1e3pgzsfujg8kc0r538b 409300 409299 2026-08-31T21:09:15Z Ibne maryam 17680 409300 wikitext text/x-wiki '''جعفر ایکسپریس''' ([[اردو]]: جعفر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور|پشاور جي]] وچ ۾ روزانو هلائي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2017-04-16}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2004-10-29|quote=2025-03-13}}</ref> سفر ۾ 1632 ڪلوميٽر (1014 ميل) جي شائع ٿيل فاصلي کي، [[روهڙي-چمن ريلوي لائين]] ۽ [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، 34 ڪلاڪ ۽ ڏهه منٽ لڳن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=May 3, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} rfm0ma7eebzr9dhqvoefcr0qonmin77 409301 409300 2026-08-31T21:12:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 409301 wikitext text/x-wiki [[File:Attock City Junction railway station.png|thumb|جعفر ایکسپریس- اٽڪ سٽي جنڪشن ريلوي اسٽيشن تي]] '''جعفر ایکسپریس''' ([[اردو]]: جعفر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور|پشاور جي]] وچ ۾ روزانو هلائي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2017-04-16}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2004-10-29|quote=2025-03-13}}</ref> سفر ۾ 1632 ڪلوميٽر (1014 ميل) جي شائع ٿيل فاصلي کي، [[روهڙي-چمن ريلوي لائين]] ۽ [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، 34 ڪلاڪ ۽ ڏهه منٽ لڳن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=May 3, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} p2d1tj73jda1qg6849plwqn4xduc97u 409302 409301 2026-08-31T21:13:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 409302 wikitext text/x-wiki [[File:Attock City Junction railway station.png|thumb|جعفر ایکسپریس- [[اٽڪ سٽي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] تي]] '''جعفر ایکسپریس''' ([[اردو]]: جعفر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور|پشاور جي]] وچ ۾ روزانو هلائي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2017-04-16}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2004-10-29|quote=2025-03-13}}</ref> سفر ۾ 1632 ڪلوميٽر (1014 ميل) جي شائع ٿيل فاصلي کي، [[روهڙي-چمن ريلوي لائين]] ۽ [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، 34 ڪلاڪ ۽ ڏهه منٽ لڳن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=May 3, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} 747gp2hqocqebx4sa7bec5kcpo6u5hy 409303 409302 2026-08-31T21:13:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 409303 wikitext text/x-wiki [[File:Attock City Junction railway station.png|thumb|جعفر ایکسپریس- [[اٽڪ سٽي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] تي]] '''جعفر ایکسپریس''' ([[اردو]]: جعفر ایکسپریس) هڪ مسافر ٽرين آهي جيڪا [[پاڪستان ريلويز|پاڪستان ريلوي]] پاران [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور|پشاور جي]] وچ ۾ روزانو هلائي ويندي آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2017-04-16}}</ref><ref>{{حوالو ويب|date=2004-10-29|quote=2025-03-13}}</ref> سفر ۾ 1632 ڪلوميٽر (1014 ميل) جي شائع ٿيل فاصلي کي، [[روهڙي-چمن ريلوي لائين]] ۽ [[ڪراچي-پشاور ريلوي لائين]] جي هڪ حصي تي سفر ڪندي، 34 ڪلاڪ ۽ ڏهه منٽ لڳن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|date=May 3, 2026}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي ريل گاڏين جا نالا]] 3xnv0qfqqfipbmrasszms5fkcwckq09 14 102110 409314 2026-09-01T04:53:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:حديث]] 409314 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حديث]] 6kqa0qu622kenqx5a8ok2yeosn5t7ya 409317 409314 2026-09-01T05:02:55Z Memon2025 21315 /* */ 409317 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حديث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] k45qezrki3b5d2lt48t1saqf112he3l 14 102111 409315 2026-09-01T04:54:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علم حديث]] 409315 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علم حديث]] 6n3h1efr6zvrp99w2yjoihbryji5iu1 14 102112 409316 2026-09-01T05:02:05Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] 409316 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:علم رجال جا ماهر]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جا اسلامي عالم]] l0hh1o2pddmz1ocpyis6wo76b9ebat4 14 102113 409318 2026-09-01T05:04:09Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علم رجال]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] 409318 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علم رجال]] [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] s40bw2o1cxm9sygu5qypesi9fjm7tor 14 102114 409319 2026-09-01T05:05:10Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] 409319 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] fwu8zu50u0t46cfu9etiicso1n7clci 14 102115 409320 2026-09-01T05:06:57Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:اسلامي عالم]] 409320 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:اسلامي عالم]] bnp96v2rno614m1dbtf9ww4dmr1gsym 409342 409320 2026-09-01T06:04:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 409342 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:سني مسلمان]] c89a2i1kdl7dh611wlnuzjrakwhjz0d 409343 409342 2026-09-01T06:05:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 409343 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:سني مسلمان]] fnnrv45yss15k0upjtbt1f27m2v6fvt 14 102116 409321 2026-09-01T05:08:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] 409321 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] e6ipk6x6a2n8fzn1oascb1x7qfazdp0 409322 409321 2026-09-01T05:09:11Z Memon2025 21315 /* */ 409322 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] gzgpgqnpm8jiwr990ubjeqbxbq1r53l 409345 409322 2026-09-01T06:06:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 409345 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عالم]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] boa1h90ngziflh7plj1xxxuzw5ely4h 14 102117 409324 2026-09-01T05:22:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] 409324 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:فارسي ماڻهو]] qzuczlvfwui0l7xa05ceatl9ay667o4 14 102118 409325 2026-09-01T05:23:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:810ع]] 409325 wikitext text/x-wiki [[زمرو:810ع]] homg7vws7ve7ycgt2ifkmazuv8nt303 409335 409325 2026-09-01T05:53:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 409335 wikitext text/x-wiki [[زمرو:810ع]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ سال]] p4nxc8qs2j5oqn97nvyslcm38xs1mdh 409337 409335 2026-09-01T05:55:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 409337 wikitext text/x-wiki [[زمرو:810ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] t4i391cj22ee7ukcy0shg79fghuixme 14 102119 409326 2026-09-01T05:25:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:870ع]] 409326 wikitext text/x-wiki [[زمرو:870ع]] hs5mm4d9irbsb0cgjo9ghv1h39t5u7d 409338 409326 2026-09-01T05:56:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 409338 wikitext text/x-wiki [[زمرو:870ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] kk88tgnfrayg55ec6ui9xjzcam4po12 14 102120 409327 2026-09-01T05:29:50Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ماوراءُ النهر جا ماڻهو]] 409327 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماوراءُ النهر جا ماڻهو]] hz2gpohzt0xy79hnqh82wxg87vptu87 14 102121 409328 2026-09-01T05:30:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ماوراءُ النهر]] 409328 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماوراءُ النهر]] fgl29cteo1h5hmeuzz2p94uzkqrf4qc 14 102122 409331 2026-09-01T05:49:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بخارا جا ماڻهو]] 409331 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بخارا جا ماڻهو]] f5s3ozem62hgzv2ek5jsmkfdsx3jks3 409334 409331 2026-09-01T05:52:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 409334 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي عالم]] [[زمرو:بخارا جا ماڻهو]] doeagz0cykifjqpwrspbrprk4h0lnmi 14 102123 409332 2026-09-01T05:50:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بخارا]] [[زمرو:ماڻهو]] 409332 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بخارا]] [[زمرو:ماڻهو]] iztqwbx9il5uls014aa0ndil8kwht9s 14 102124 409333 2026-09-01T05:51:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ازبڪستان]] 409333 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ازبڪستان]] 7axq7mitexhsnb4cs9cbgc8emuuense 14 102125 409336 2026-09-01T05:54:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 409336 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102126 409339 2026-09-01T05:57:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 409339 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102127 409344 2026-09-01T06:06:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:سني اسلام]] 409344 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:سني اسلام]] bt4krxgla1eaes6rurj4dfjp5k3wbwv 14 102128 409347 2026-09-01T06:30:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:نيشابور جا محدث]] [[زمرو:جرح و تعديل جا عالم]] 409347 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حديث جا مرتب]] [[زمرو:نيشابور جا محدث]] [[زمرو:جرح و تعديل جا عالم]] bw7gjg54bbss5fmgrd4c6jbkrocwy7j 14 102129 409348 2026-09-01T06:30:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] 409348 wikitext text/x-wiki [[زمرو:علم حديث جا ماهر]] c8g2pffw8mkcak1b2uu1w8y1z7r3cb7 14 102130 409349 2026-09-01T06:31:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:محدث]] [[زمرو:نيشابور]] 409349 wikitext text/x-wiki [[زمرو:محدث]] [[زمرو:نيشابور]] iqsg67w6a7wxji7vpn5kbtnt6lrnx6o 14 102131 409351 2026-09-01T06:32:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فارس]] 409351 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس]] 2433tweo0xjy2q52rja5tcb54362r25 14 102132 409352 2026-09-01T06:34:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فقيه]] [[زمرو:نائين صدي]] 409352 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فقيه]] [[زمرو:نائين صدي]] nwxmszpd9hbh716zt5de2ohbtruw47d 14 102133 409353 2026-09-01T06:35:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فقه]] [[زمرو:اسلامي عالم]] 409353 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فقه]] [[زمرو:اسلامي عالم]] nj99fen848m2snpcll4gnqr0jgg571v 14 102134 409354 2026-09-01T06:36:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صديون]] 409354 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صديون]] sl3e1bnksqwzztquababx2d7ivzmdn9 14 102135 409356 2026-09-01T06:39:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:875ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] 409356 wikitext text/x-wiki [[زمرو:875ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] qsykjrz878t7onhl9dlymveexrmvqy0 409359 409356 2026-09-01T06:42:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 409359 wikitext text/x-wiki [[زمرو:875ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] bs3tzvv28boliwuavp9tek7z14aoeoj 14 102136 409357 2026-09-01T06:40:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 409357 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102137 409358 2026-09-01T06:42:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] 409358 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] 5zf56t1pok84n8s9lfui8rpilw1kk7b 14 102138 409360 2026-09-01T06:43:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:محدث]] [[زمرو:نيشابور]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارس]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:فارسي مسلمان عالم]] [[زمرو:نائين صدي جا ليکڪ]] [[زمرو:فارس جا ليکڪ]] [[زمرو:فارس جا اسلامي عالم]] 409360 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:محدث]] [[زمرو:نيشابور]] [[زمرو:علم حديث]] [[زمرو:فارس]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:فارسي مسلمان عالم]] [[زمرو:نائين صدي جا ليکڪ]] [[زمرو:فارس جا ليکڪ]] [[زمرو:فارس جا اسلامي عالم]] nai2tt5toghw6u3qmnruq4hlsquqld8 409363 409360 2026-09-01T06:46:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 409363 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:عرب ماڻهو]] paglb1p2zfxsb0eh1g5gah9oubywfgz 409364 409363 2026-09-01T06:46:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 409364 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائين صدي]] [[زمرو:عرب ماڻهو]] i0ijbdxtm8vyqs9n19z9mzh6bx340am 14 102139 409361 2026-09-01T06:44:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نائين صدي]] 409361 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائين صدي]] hchm2dqn5blo9unywioqas3bpu1s3vo 14 102140 409362 2026-09-01T06:44:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نائين صدي]] 409362 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائين صدي]] hchm2dqn5blo9unywioqas3bpu1s3vo 14 102141 409365 2026-09-01T06:47:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فارس]] [[زمرو:عرب ماڻهو]] 409365 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس]] [[زمرو:عرب ماڻهو]] ne4nwlkw6bljbyc10dt99wospshht93 14 102142 409366 2026-09-01T06:48:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عرب قبيلا]] 409366 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عرب قبيلا]] 1s701e0ubr4xcbu3tlt669kz9t0xw6f 14 102143 409367 2026-09-01T06:50:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فارس جا ماڻهو]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] 409367 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس جا ماڻهو]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] o3lmh8eb9kvw4g1br4o6f2mftbgzwlr 14 102144 409368 2026-09-01T06:51:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فارس]] [[زمرو:قديم ايشيا جا ماڻهو]] 409368 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس]] [[زمرو:قديم ايشيا جا ماڻهو]] 4mwr36jusnu8qamr1q2vl9qg4w2hqtx 409369 409368 2026-09-01T06:52:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا ماڻھو بلحاظ دور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 409369 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس]] [[زمرو:قديم ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻھو بلحاظ دور]] qazes6wh8ajpe4dlte76vgjzcxbfwg0 409370 409369 2026-09-01T06:52:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 409370 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس]] [[زمرو:قديم ايشيا جا ماڻهو]] 4mwr36jusnu8qamr1q2vl9qg4w2hqtx 409372 409370 2026-09-01T06:53:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 409372 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فارس]] [[زمرو:قديم ايران جا ماڻهو]] [[زمرو:قديم ايشيا جا ماڻهو]] jx4bg2h48frqxlkuqacmfff3k2m8wgp 14 102145 409371 2026-09-01T06:53:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قديم ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻھو بلحاظ دور]] 409371 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻھو بلحاظ دور]] 7bhngwkpy9je2gyev1neq4kdm37629z