وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 4548 409965 409695 2026-09-05T16:59:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 409965 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] ==جاگرافي== [[فائل:Mumbaicitydistricts.png|alt=Mumbai is on a narrow peninsula on the southwest of Salsette Island, which lies between the Arabian Sea to the west, Thane Creek to the east, and Vasai Creek to the north. Mumbai's suburban district occupies most of the island. Navi Mumbai is east of Thane Creek, and the Thane District is north of Vasai Creek.|thumb|upright|ممبئي جا ٻہ روينيو ضلعا تصوير ۾ نمايان]] ممبئي ٻن روينيو ضلعن تي مشتمل آهي جن ۾ [[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ]] ۽ [[ممبئي سبوربن ضلعو]] شامل آهن. سٽي ڊسٽرڪٽ کي '''آئلينڊ سٽي''' يا '''ڏکڻ ممبئي''' پڻ چوندا آهن. ممبئي جي ٽوٽل پکيڙ603.4&nbsp;km²(233 sq mi) آهي.<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |access-date=24 April 2018}}</ref>جنھن ۾ آئلينڊ سٽي 67.79&nbsp;km² (26 sq mi) تي مشتمل آهي ۽ سبوربن ضلعو 370&nbsp;km² (143 sq mi) تي مشتمل آهي. ۽ ٻنھي کي ملائي ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي پکيڙ 437.71&nbsp;km² (169 sq mi) آھي باقي علائقا ڊفينس ايسٽيبلشمينٽ جا آھن.ان کان سواءِ [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ]]، [[اٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ بوريوالي نيشنل پارڪ ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي حدن کان ٻاھر آھن. <ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ھن شھر جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 46 ڦٽ آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] g8cqz95jurhv7tqiifsxt98iwi7qiqb 409966 409965 2026-09-05T17:02:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 409966 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي وجهه == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> ==جاگرافي== [[فائل:Mumbaicitydistricts.png|alt=Mumbai is on a narrow peninsula on the southwest of Salsette Island, which lies between the Arabian Sea to the west, Thane Creek to the east, and Vasai Creek to the north. Mumbai's suburban district occupies most of the island. Navi Mumbai is east of Thane Creek, and the Thane District is north of Vasai Creek.|thumb|upright|ممبئي جا ٻہ روينيو ضلعا تصوير ۾ نمايان]] ممبئي ٻن روينيو ضلعن تي مشتمل آهي جن ۾ [[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ]] ۽ [[ممبئي سبوربن ضلعو]] شامل آهن. سٽي ڊسٽرڪٽ کي '''آئلينڊ سٽي''' يا '''ڏکڻ ممبئي''' پڻ چوندا آهن. ممبئي جي ٽوٽل پکيڙ603.4&nbsp;km²(233 sq mi) آهي.<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |access-date=24 April 2018}}</ref>جنھن ۾ آئلينڊ سٽي 67.79&nbsp;km² (26 sq mi) تي مشتمل آهي ۽ سبوربن ضلعو 370&nbsp;km² (143 sq mi) تي مشتمل آهي. ۽ ٻنھي کي ملائي ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي پکيڙ 437.71&nbsp;km² (169 sq mi) آھي باقي علائقا ڊفينس ايسٽيبلشمينٽ جا آھن.ان کان سواءِ [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ]]، [[اٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ بوريوالي نيشنل پارڪ ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي حدن کان ٻاھر آھن. <ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ھن شھر جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 46 ڦٽ آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] a6y8rs72mktic6ury29yrkk6podccm3 409967 409966 2026-09-05T17:02:34Z Intisar Ali 8681 409967 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> ==جاگرافي== [[فائل:Mumbaicitydistricts.png|alt=Mumbai is on a narrow peninsula on the southwest of Salsette Island, which lies between the Arabian Sea to the west, Thane Creek to the east, and Vasai Creek to the north. Mumbai's suburban district occupies most of the island. Navi Mumbai is east of Thane Creek, and the Thane District is north of Vasai Creek.|thumb|upright|ممبئي جا ٻہ روينيو ضلعا تصوير ۾ نمايان]] ممبئي ٻن روينيو ضلعن تي مشتمل آهي جن ۾ [[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ]] ۽ [[ممبئي سبوربن ضلعو]] شامل آهن. سٽي ڊسٽرڪٽ کي '''آئلينڊ سٽي''' يا '''ڏکڻ ممبئي''' پڻ چوندا آهن. ممبئي جي ٽوٽل پکيڙ603.4&nbsp;km²(233 sq mi) آهي.<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |access-date=24 April 2018}}</ref>جنھن ۾ آئلينڊ سٽي 67.79&nbsp;km² (26 sq mi) تي مشتمل آهي ۽ سبوربن ضلعو 370&nbsp;km² (143 sq mi) تي مشتمل آهي. ۽ ٻنھي کي ملائي ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي پکيڙ 437.71&nbsp;km² (169 sq mi) آھي باقي علائقا ڊفينس ايسٽيبلشمينٽ جا آھن.ان کان سواءِ [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ]]، [[اٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ بوريوالي نيشنل پارڪ ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي حدن کان ٻاھر آھن. <ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ھن شھر جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 46 ڦٽ آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 2ezbmrtktma7i2jlgjdvzsu7y1ymjm5 409968 409967 2026-09-05T17:07:21Z Intisar Ali 8681 409968 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} ==جاگرافي== [[فائل:Mumbaicitydistricts.png|alt=Mumbai is on a narrow peninsula on the southwest of Salsette Island, which lies between the Arabian Sea to the west, Thane Creek to the east, and Vasai Creek to the north. Mumbai's suburban district occupies most of the island. Navi Mumbai is east of Thane Creek, and the Thane District is north of Vasai Creek.|thumb|upright|ممبئي جا ٻہ روينيو ضلعا تصوير ۾ نمايان]] ممبئي ٻن روينيو ضلعن تي مشتمل آهي جن ۾ [[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ]] ۽ [[ممبئي سبوربن ضلعو]] شامل آهن. سٽي ڊسٽرڪٽ کي '''آئلينڊ سٽي''' يا '''ڏکڻ ممبئي''' پڻ چوندا آهن. ممبئي جي ٽوٽل پکيڙ603.4&nbsp;km²(233 sq mi) آهي.<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |access-date=24 April 2018}}</ref>جنھن ۾ آئلينڊ سٽي 67.79&nbsp;km² (26 sq mi) تي مشتمل آهي ۽ سبوربن ضلعو 370&nbsp;km² (143 sq mi) تي مشتمل آهي. ۽ ٻنھي کي ملائي ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي پکيڙ 437.71&nbsp;km² (169 sq mi) آھي باقي علائقا ڊفينس ايسٽيبلشمينٽ جا آھن.ان کان سواءِ [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ]]، [[اٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ بوريوالي نيشنل پارڪ ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي حدن کان ٻاھر آھن. <ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ھن شھر جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 46 ڦٽ آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] a3n0fqjr3zs29898pz6u2c510qigka9 409976 409968 2026-09-05T18:50:59Z Intisar Ali 8681 409976 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} ==جاگرافي== [[فائل:Mumbaicitydistricts.png|alt=Mumbai is on a narrow peninsula on the southwest of Salsette Island, which lies between the Arabian Sea to the west, Thane Creek to the east, and Vasai Creek to the north. Mumbai's suburban district occupies most of the island. Navi Mumbai is east of Thane Creek, and the Thane District is north of Vasai Creek.|thumb|upright|ممبئي جا ٻہ روينيو ضلعا تصوير ۾ نمايان]] ممبئي ٻن روينيو ضلعن تي مشتمل آهي جن ۾ [[ممبئي سٽي ڊسٽرڪٽ]] ۽ [[ممبئي سبوربن ضلعو]] شامل آهن. سٽي ڊسٽرڪٽ کي '''آئلينڊ سٽي''' يا '''ڏکڻ ممبئي''' پڻ چوندا آهن. ممبئي جي ٽوٽل پکيڙ603.4&nbsp;km²(233 sq mi) آهي.<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |access-date=24 April 2018}}</ref>جنھن ۾ آئلينڊ سٽي 67.79&nbsp;km² (26 sq mi) تي مشتمل آهي ۽ سبوربن ضلعو 370&nbsp;km² (143 sq mi) تي مشتمل آهي. ۽ ٻنھي کي ملائي ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي پکيڙ 437.71&nbsp;km² (169 sq mi) آھي باقي علائقا ڊفينس ايسٽيبلشمينٽ جا آھن.ان کان سواءِ [[ممبئي پورٽ ٽرسٽ]]، [[اٽامڪ انرجي ڪميشن آف انڊيا]] ۽ بوريوالي نيشنل پارڪ ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي جي حدن کان ٻاھر آھن. <ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ھن شھر جي سامونڊي سطح کان سراسري بلندي 46 ڦٽ آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] e5iq9bpy5dsfh5dgyxq7ggcn6hljp6a 409977 409976 2026-09-05T18:55:27Z Intisar Ali 8681 409977 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] rb5iia5s3reoeg1wwbkli07kmpcesdd 409978 409977 2026-09-05T19:01:51Z Intisar Ali 8681 409978 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 82gyby7o9y2vscd1p3k7pooyuw0g5l4 409979 409978 2026-09-05T19:05:10Z Intisar Ali 8681 409979 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني {{INRconvert|20,000|year=2010}} هئي، جڏهن ته سراسري آمدني {{INRconvert|40,000|year=2010}} هئي.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ {{INRconvert|30000|year=2019}} هو.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] lesguru9xu47gsov5z2n3wwouyxfshl 410008 409979 2026-09-06T05:33:53Z Intisar Ali 8681 /* معيشت */ 410008 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] lg1mu8anfl6p9eo1358zkpwtv6kft37 410009 410008 2026-09-06T05:36:46Z Intisar Ali 8681 410009 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني {{INRconvert|378.91|b}} ۽ خرچ {{INRconvert|338.25|b}} هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] iim0aym259s9153i96bkari7x85jlw0 410010 410009 2026-09-06T05:39:37Z Intisar Ali 8681 410010 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] fh9hd5q87i2kb0qbun07ixdxzy6syd7 410011 410010 2026-09-06T06:00:32Z Intisar Ali 8681 410011 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] derklq3h7ozra6jrkn8e1ex74ob99g7 410012 410011 2026-09-06T06:04:07Z Intisar Ali 8681 410012 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == {{See also||ممبئي جا پاڻي جا ذريعا}} [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra e == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] iyenmasv1ryj9lqwaae3cmh3q4rmyc1 410013 410012 2026-09-06T06:06:34Z Intisar Ali 8681 410013 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 3nsvb5zs0op1sdal8jjr8tovk75xh7i 410014 410013 2026-09-06T06:07:22Z Intisar Ali 8681 410014 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 9yfqhnsk3i9s5pfbm5wavcixilwk2jc 410015 410014 2026-09-06T06:10:24Z Intisar Ali 8681 410015 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 6kzq66w1t2c6wv2ugpe4xh6qds4rylh 410016 410015 2026-09-06T06:11:08Z Intisar Ali 8681 410016 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] qn41jvz9rcw9r7r95ai5e1nhsox4y8u 410017 410016 2026-09-06T06:11:59Z Intisar Ali 8681 410017 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] ewrnlmgeb5jytqbf2zpi2ld1by0g3mv 410018 410017 2026-09-06T06:14:19Z Intisar Ali 8681 410018 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي.<ref name="projectsecoa1"/> [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] a65ds1okhmceozz3fh333w9m7n66sa2 410019 410018 2026-09-06T06:15:51Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 410019 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 7nl17def1rnt7s3eqk25iy7qxzvskct 410020 410019 2026-09-06T06:18:45Z Intisar Ali 8681 410020 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر === ذريعو: ''[[هندستان ٽائمز]]''<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |title=BMC plans 'sister city square' to celebrate Mumbai's bond with its 15 sister cities |newspaper=[[Hindustan Times]] |date=6 March 2022 |access-date=2 December 2022 |archive-date=3 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044959/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |url-status=live }}</ref> {{columns-list|colwidth=22em| * {{flagdeco|Russia}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1963) * {{flagdeco|Japan}} [[يوڪوهاما]]، جاپان (1965) * {{flagdeco|Germany}} [[شٽٽگارٽ]]، جرمني (1968) * {{flagdeco|United States}} [[هونولولو]]، آمريڪا (1970) * {{flagdeco|United States}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (1972) * {{flagdeco|United States}} [[نيو يارڪ شهر]]، آمريڪا (1975) * {{flagdeco|South Korea}} [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا (1977) * {{flagdeco|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا (1995) * {{flagdeco|Fiji}} [[نادي، فجي|نادي]]، فجي (1996) * {{flagdeco|Turkey}} [[ازمير]]، ترڪي (1997) * {{flagdeco|Romania}} [[گالاچي]]، رومانيا (2005) * {{flagdeco|Madagascar}} [[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر (2008) * {{flagdeco|Croatia}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2009) * {{flagdeco|Spain}} [[بارسلونا]]، اسپين (2012) * {{flagdeco|Ukraine}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (2013) * {{flagdeco|China}} [[شنگھائي]]، چين (2014) }} == پڻ ڏسو == * [[ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] * [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جي شهرن جي فهرست]] * [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهري مجموعن جي فهرست]] * [[ڀارت جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|INS Mumbai}} == حوالا ۽ استشهاد == == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |year=1967 |publisher=Bombay East Indian Association}} * {{Cite book |last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan}} * {{Cite book |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |last1=Brunn |first1=Stanley |last2=Williams |first2=Jack Francis |first3=Donald |last3=Zeigler |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |year=2003 |edition=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3}} * {{Cite book |title=International Telecommunications Law [2008] |volume=II |last=Campbell |first=Dennis |year=2008 |publisher=Lulu Enterprises Incorporated |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}} * {{Cite book |title=Census of India, 1961 |publisher=Office of the Registrar General (India) |year=1962 |volume=5 |ref=cent}} * {{Cite book |last1=Carsten |first1=F.L. |title=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |volume=V |publisher=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961}} * {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |access-date=26 April 2009 |series=Contemporary Indian Writers in English |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |chapter=Introduction: Modern Indian Drama |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 }} * {{Cite book |title=The Port of Bombay: a brief history |last=Chittar |first=Shantaram D. |publisher=[[Bombay Port Trust]] |year=1973}} * {{Cite book |last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=illustrated |series=Volume 7 of Routledge studies in development and society}} * {{Cite book |title=History of Bombay, 1661–1708 |last=David |first=M. D. |publisher=[[University of Mumbai]] |year=1973}} * {{Cite book |title=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |last=David |first=M. D. |publisher=Himalaya Publishing House |year=1995}} * {{Cite book |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |title=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2}} * {{Cite book |title=Bombay: The Cities Within |last1=Dwivedi |first1=Sharada |author-link1=Sharada Dwivedi |last2=Mehrotra |first2=Rahul |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-81-85028-80-4}} * {{Cite book |title=Environment and urbanization |volume=v. 14, no. 1 |publisher=International Institute for Environment and Development |date=April 2002 |url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC |isbn=978-1-84369-223-2 |access-date=29 August 2009 |ref=n450 }} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-date=13 June 2010 |access-date=28 August 2009 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Farooqui |first=Amar |title=Opium city: the making of early Victorian Bombay |publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0}} * {{Cite book |last=Fortescue |first=J.W. |year=2008 |title=A History of the British Army |volume=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books}} * {{Cite book |last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=The everyday state and society in modern India |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1}} * {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28854-5 |chapter=Introduction |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant }} * {{Cite book |title=Greater Bombay District Gazetteer |series=Maharashtra State Gazetteers |volume=v. 27, no. 1 |year=1960 |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |ref=bom}} * {{Cite book |last=Ghosh |first=Amalananda |title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |publisher=Brill |year=1990 |isbn=978-81-215-0088-3}} * {{Cite book |last1=Guha |year=2007 |first1=Ramachandra |author-link1=Ramachandra Guha |title=India after Gandhi |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019881-7|title-link=India after Gandhi}} * {{Cite book |last=Hansen |first=Thomas Blom |year=2001 |title=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC |publisher=Princeton University Press |access-date=16 August 2009 }} * {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |access-date=11 June 2008 }} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |title=The Essential Guide to Bollywood |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-378-7 |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas }} * {{Cite book |title=Marketing in the 21st Century: New world marketing |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007}} * {{Cite book |last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor & Francis}} * {{Cite book |title=Muslims in the Deccan: a historical survey |last=Khalidi |first=Omar |publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006}} * {{Cite book |title=Politics in India |last=Kothari |first=Rajni |author-link=Rajni Kothari |year=1970 |publisher=Orient Longman}} * {{Cite book |last=Krishnamoorthy |first=Bala |title=Environmental Management: Text And Cases |isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008}} * {{Cite book |last=Kumari |first=Asha |title=Hinduism and Buddhism |year=1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9}} * {{Cite book |title=Lok Sabha debates |year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}} * {{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=pt |chapter=Bombaim |publisher=Editorial Confluência |volume=I |year=1984}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |year=2004 |publisher=Alfred A Knopf |isbn=978-0-375-40372-9 |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht }} * {{Cite book |title=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |publisher=United Nations Centre for Human Settlements |year=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB}} * {{Cite book |title=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Stones of empire: the buildings of the Raj |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005|orig-year=1983 |edition=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6}} * {{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]]) |ref=plan |access-date=29 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |archive-date=10 March 2009 }} * {{Cite book |last=Naravane |first=M. S. |year=2007 |title=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003}} * {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |access-date=15 June 2009 |ref=mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archive-date=11 July 2009 }} * {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi |isbn=978-0-19-567711-9}} * {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last=Pai |first=Pushpa |editor=Cohen, James |editor2=McAlister, Kara T. |editor3=Rolstad, Kellie |editor4=MacSwan, Jeff |title=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |chapter=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |access-date=5 September 2009 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421131016/https://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |url-status=live }} * {{Cite book |title=The mangroves in Salsette Island near Bombay |last1=Patil |first1=R.P. |publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta}} * {{Cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] |author-link=Aditi Phadnis}} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-date=11 July 2009 |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |access-date=4 June 2010 |ref=pemmr |url-status=dead }} * {{Cite book |title=Proceedings of the Indian National Science Academy |publisher=[[Indian National Science Academy]] |year=1999 |volume=65 |ref=proc}} * {{Cite book |last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup & Sons}} * {{Cite book |last1=Rohli |first1=Robert V. |last2=Vega |first2=Anthony J. |title=Climatology |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2007 |edition=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0}} * {{Cite book |title=History of Medieval India |last1=Saini |first1=A.K. |last2=Chand |last3=Hukam |publisher=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha}} * {{Cite book |title=Maharashtra |last=Singh |first=K.S. |author2=B.V. Bhanu |author3=B.R. Bhatnagar |author4=Anthropological Survey of India |author5=D. K. Bose |author6=V.S. Kulkarni |author7=J. Sreenath |publisher=Popular Prakashan |volume=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |year=2004 |ref=prabhu}} * {{Cite book |title=Researches in Indo-Portuguese history |volume=2 |publisher=Publication Scheme |year=1998 |last=Shirodkar |first=Prakashchandra P. |isbn=978-81-86782-15-6}} * {{Cite book |title=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |year=2006}} * {{Cite book |title=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |last=Strizower |first=Schifra |publisher=B. Blackwell |year=1971}} * {{Cite book |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |series=Gazetteers of the Bombay Presidency |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |volume=2 |year=1978 |ref=bi}} * {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=3 May 2009 |ref=mumact |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archive-date=5 July 2007 }} * {{cite book |first1=Mathew |last1=Kurian |first2=Patricia |last2=McCarney |title=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |year=2010 |publisher=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}}|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-9425-4}} * {{Cite book |last=Vilanilam |first=John V. |edition=illustrated |year=2005 |title=Mass communication in India: a sociological perspective |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE}} * {{Cite book |last1=Wasko |first1=Janet |title=How Hollywood works |year=2003 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6}} * {{Cite book |title=WMO bulletin |publisher=[[World Meteorological Organization]] |year=2000 |volume=49 |ref=wmo}} * {{Cite book |title=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |last=Yimene |first=Ababu Minda |publisher=Cuvillier Verlag |year=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg}} * {{Cite book |last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996|orig-year=1939 |title=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2}} * {{Cite book |last1=Zakakria |first1=Rafiq |last2=Indian National Congress |title=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |publisher=Reception Committee, Congress Centenary Session |year=1985 |ref=cng |author-link2=Indian National Congress}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{official website}} * {{GovPubs|Mumbai}} * {{Britannica|72526}} * {{OSM relation|7888990}} * [https://mumbaicity.gov.in/about-district/ ممبئي شهر، مهاراشٽر حڪومت] {{Geographic location |Centre = ممبئي |North = [[گجرات]]<br />[[مڌيا پرديش]] |East = [[تلنگانا]]<br />[[ڇتيس ڳڙهه]] |South = [[ڪرناٽڪ]]<br />[[گوا]] |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' }} {{Navboxes |title = ممبئي سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Mumbai topics}} {{Tourist attractions in Mumbai}} {{Maharashtra}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus agglomerations in India}} {{Mumbai metropolitan area}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book=Mumbai |portal1=Geography |portal2=Cities |portal3=India |commons=yes |commons-search=Category:Mumbai |n=yes |n-search=Category:Mumbai |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1156}} {{Authority control}} [[زمرو:ممبئي| ]] [[زمرو:ممبئي شهر ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:مهاراشٽر جا شهر]] <!--رياستي گاديءَ وارو شهر--> [[زمرو:ڀارت جا گاديءَ وارا شهر]]<!--مهاراشٽر رياست جي هاڻوڪي گادي--> [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جا آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:عربي سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:1507ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1507ع جون قيامون]] [[زمرو:ميگا شهر]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] an31xbaleg8xvr5d3c4mcqc00pglpud 410021 410020 2026-09-06T06:19:35Z Intisar Ali 8681 410021 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر === ذريعو: ''[[هندستان ٽائمز]]''<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |title=BMC plans 'sister city square' to celebrate Mumbai's bond with its 15 sister cities |newspaper=[[Hindustan Times]] |date=6 March 2022 |access-date=2 December 2022 |archive-date=3 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044959/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |url-status=live }}</ref> {{columns-list|colwidth=22em| * {{flagdeco|Russia}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1963) * {{flagdeco|Japan}} [[يوڪوهاما]]، جاپان (1965) * {{flagdeco|Germany}} [[شٽٽگارٽ]]، جرمني (1968) * {{flagdeco|United States}} [[هونولولو]]، آمريڪا (1970) * {{flagdeco|United States}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (1972) * {{flagdeco|United States}} [[نيو يارڪ شهر]]، آمريڪا (1975) * {{flagdeco|South Korea}} [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا (1977) * {{flagdeco|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا (1995) * {{flagdeco|Fiji}} [[نادي، فجي|نادي]]، فجي (1996) * {{flagdeco|Turkey}} [[ازمير]]، ترڪي (1997) * {{flagdeco|Romania}} [[گالاچي]]، رومانيا (2005) * {{flagdeco|Madagascar}} [[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر (2008) * {{flagdeco|Croatia}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2009) * {{flagdeco|Spain}} [[بارسلونا]]، اسپين (2012) * {{flagdeco|Ukraine}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (2013) * {{flagdeco|China}} [[شنگھائي]]، چين (2014) }} == پڻ ڏسو == * [[ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] * [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جي شهرن جي فهرست]] * [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهري مجموعن جي فهرست]] * [[ڀارت جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|INS Mumbai}} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |year=1967 |publisher=Bombay East Indian Association}} * {{Cite book |last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan}} * {{Cite book |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |last1=Brunn |first1=Stanley |last2=Williams |first2=Jack Francis |first3=Donald |last3=Zeigler |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |year=2003 |edition=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3}} * {{Cite book |title=International Telecommunications Law [2008] |volume=II |last=Campbell |first=Dennis |year=2008 |publisher=Lulu Enterprises Incorporated |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}} * {{Cite book |title=Census of India, 1961 |publisher=Office of the Registrar General (India) |year=1962 |volume=5 |ref=cent}} * {{Cite book |last1=Carsten |first1=F.L. |title=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |volume=V |publisher=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961}} * {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |access-date=26 April 2009 |series=Contemporary Indian Writers in English |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |chapter=Introduction: Modern Indian Drama |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 }} * {{Cite book |title=The Port of Bombay: a brief history |last=Chittar |first=Shantaram D. |publisher=[[Bombay Port Trust]] |year=1973}} * {{Cite book |last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=illustrated |series=Volume 7 of Routledge studies in development and society}} * {{Cite book |title=History of Bombay, 1661–1708 |last=David |first=M. D. |publisher=[[University of Mumbai]] |year=1973}} * {{Cite book |title=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |last=David |first=M. D. |publisher=Himalaya Publishing House |year=1995}} * {{Cite book |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |title=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2}} * {{Cite book |title=Bombay: The Cities Within |last1=Dwivedi |first1=Sharada |author-link1=Sharada Dwivedi |last2=Mehrotra |first2=Rahul |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-81-85028-80-4}} * {{Cite book |title=Environment and urbanization |volume=v. 14, no. 1 |publisher=International Institute for Environment and Development |date=April 2002 |url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC |isbn=978-1-84369-223-2 |access-date=29 August 2009 |ref=n450 }} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-date=13 June 2010 |access-date=28 August 2009 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Farooqui |first=Amar |title=Opium city: the making of early Victorian Bombay |publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0}} * {{Cite book |last=Fortescue |first=J.W. |year=2008 |title=A History of the British Army |volume=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books}} * {{Cite book |last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=The everyday state and society in modern India |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1}} * {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28854-5 |chapter=Introduction |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant }} * {{Cite book |title=Greater Bombay District Gazetteer |series=Maharashtra State Gazetteers |volume=v. 27, no. 1 |year=1960 |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |ref=bom}} * {{Cite book |last=Ghosh |first=Amalananda |title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |publisher=Brill |year=1990 |isbn=978-81-215-0088-3}} * {{Cite book |last1=Guha |year=2007 |first1=Ramachandra |author-link1=Ramachandra Guha |title=India after Gandhi |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019881-7|title-link=India after Gandhi}} * {{Cite book |last=Hansen |first=Thomas Blom |year=2001 |title=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC |publisher=Princeton University Press |access-date=16 August 2009 }} * {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |access-date=11 June 2008 }} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |title=The Essential Guide to Bollywood |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-378-7 |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas }} * {{Cite book |title=Marketing in the 21st Century: New world marketing |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007}} * {{Cite book |last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor & Francis}} * {{Cite book |title=Muslims in the Deccan: a historical survey |last=Khalidi |first=Omar |publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006}} * {{Cite book |title=Politics in India |last=Kothari |first=Rajni |author-link=Rajni Kothari |year=1970 |publisher=Orient Longman}} * {{Cite book |last=Krishnamoorthy |first=Bala |title=Environmental Management: Text And Cases |isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008}} * {{Cite book |last=Kumari |first=Asha |title=Hinduism and Buddhism |year=1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9}} * {{Cite book |title=Lok Sabha debates |year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}} * {{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=pt |chapter=Bombaim |publisher=Editorial Confluência |volume=I |year=1984}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |year=2004 |publisher=Alfred A Knopf |isbn=978-0-375-40372-9 |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht }} * {{Cite book |title=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |publisher=United Nations Centre for Human Settlements |year=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB}} * {{Cite book |title=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Stones of empire: the buildings of the Raj |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005|orig-year=1983 |edition=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6}} * {{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]]) |ref=plan |access-date=29 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |archive-date=10 March 2009 }} * {{Cite book |last=Naravane |first=M. S. |year=2007 |title=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003}} * {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |access-date=15 June 2009 |ref=mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archive-date=11 July 2009 }} * {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi |isbn=978-0-19-567711-9}} * {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last=Pai |first=Pushpa |editor=Cohen, James |editor2=McAlister, Kara T. |editor3=Rolstad, Kellie |editor4=MacSwan, Jeff |title=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |chapter=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |access-date=5 September 2009 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421131016/https://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |url-status=live }} * {{Cite book |title=The mangroves in Salsette Island near Bombay |last1=Patil |first1=R.P. |publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta}} * {{Cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] |author-link=Aditi Phadnis}} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-date=11 July 2009 |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |access-date=4 June 2010 |ref=pemmr |url-status=dead }} * {{Cite book |title=Proceedings of the Indian National Science Academy |publisher=[[Indian National Science Academy]] |year=1999 |volume=65 |ref=proc}} * {{Cite book |last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup & Sons}} * {{Cite book |last1=Rohli |first1=Robert V. |last2=Vega |first2=Anthony J. |title=Climatology |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2007 |edition=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0}} * {{Cite book |title=History of Medieval India |last1=Saini |first1=A.K. |last2=Chand |last3=Hukam |publisher=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha}} * {{Cite book |title=Maharashtra |last=Singh |first=K.S. |author2=B.V. Bhanu |author3=B.R. Bhatnagar |author4=Anthropological Survey of India |author5=D. K. Bose |author6=V.S. Kulkarni |author7=J. Sreenath |publisher=Popular Prakashan |volume=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |year=2004 |ref=prabhu}} * {{Cite book |title=Researches in Indo-Portuguese history |volume=2 |publisher=Publication Scheme |year=1998 |last=Shirodkar |first=Prakashchandra P. |isbn=978-81-86782-15-6}} * {{Cite book |title=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |year=2006}} * {{Cite book |title=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |last=Strizower |first=Schifra |publisher=B. Blackwell |year=1971}} * {{Cite book |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |series=Gazetteers of the Bombay Presidency |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |volume=2 |year=1978 |ref=bi}} * {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=3 May 2009 |ref=mumact |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archive-date=5 July 2007 }} * {{cite book |first1=Mathew |last1=Kurian |first2=Patricia |last2=McCarney |title=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |year=2010 |publisher=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}}|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-9425-4}} * {{Cite book |last=Vilanilam |first=John V. |edition=illustrated |year=2005 |title=Mass communication in India: a sociological perspective |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE}} * {{Cite book |last1=Wasko |first1=Janet |title=How Hollywood works |year=2003 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6}} * {{Cite book |title=WMO bulletin |publisher=[[World Meteorological Organization]] |year=2000 |volume=49 |ref=wmo}} * {{Cite book |title=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |last=Yimene |first=Ababu Minda |publisher=Cuvillier Verlag |year=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg}} * {{Cite book |last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996|orig-year=1939 |title=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2}} * {{Cite book |last1=Zakakria |first1=Rafiq |last2=Indian National Congress |title=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |publisher=Reception Committee, Congress Centenary Session |year=1985 |ref=cng |author-link2=Indian National Congress}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{official website}} * {{GovPubs|Mumbai}} * {{Britannica|72526}} * {{OSM relation|7888990}} * [https://mumbaicity.gov.in/about-district/ ممبئي شهر، مهاراشٽر حڪومت] {{Geographic location |Centre = ممبئي |North = [[گجرات]]<br />[[مڌيا پرديش]] |East = [[تلنگانا]]<br />[[ڇتيس ڳڙهه]] |South = [[ڪرناٽڪ]]<br />[[گوا]] |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' }} {{Navboxes |title = ممبئي سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Mumbai topics}} {{Tourist attractions in Mumbai}} {{Maharashtra}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus agglomerations in India}} {{Mumbai metropolitan area}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book=Mumbai |portal1=Geography |portal2=Cities |portal3=India |commons=yes |commons-search=Category:Mumbai |n=yes |n-search=Category:Mumbai |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1156}} {{Authority control}} [[زمرو:ممبئي| ]] [[زمرو:ممبئي شهر ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:مهاراشٽر جا شهر]] <!--رياستي گاديءَ وارو شهر--> [[زمرو:ڀارت جا گاديءَ وارا شهر]]<!--مهاراشٽر رياست جي هاڻوڪي گادي--> [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جا آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:عربي سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:1507ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1507ع جون قيامون]] [[زمرو:ميگا شهر]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] c5r98ub7kuloqtuwulemtm9hinunloa 410022 410021 2026-09-06T06:20:43Z Intisar Ali 8681 410022 wikitext text/x-wiki {{ Short description|مهاراشٽر، ڀارت جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = ممبئي | native_name = | native_name_lang = | other_name = بمبئي | type = [[ميگاسٽي]] | image_shield = Emblem of Mumbai.png | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 310 | image_style = | perrow = 1/3/3/2 | caption_align = center | image1 = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[ممبئي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست|ممبئي جو شهري منظر]]، [[ورلي]] ۽ [[ممبئي ڪوسٽل روڊ|ڪوسٽل روڊ]] | image2 = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg | caption2 = [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] | image3 = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg | caption3 = [[گيٽ وي آف انڊيا]] | image4 = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg | caption4 = [[تاج محل پيلس هوٽل]] | image5 = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg | caption5 = [[راجابائي ڪلاڪ ٽاور]] | image6 = Ikea_mumbai_backside.jpg | caption6 = [[ورلڊ ون]] | image7 = Hutatma_Chowk.jpg | caption7 = [[هوتاتما چوڪ]] | image8 = Mumbai_Bandra-Worli_Sea_Link.jpg | caption8 = [[باندره-ورلي سي لنڪ]] | image9 = Marine Lines Mumbai 2021.jpg | caption9 = [[مرين ڊرائيو، ممبئي|مرين ڊرائيو]] }} | caption = | flag_size = 120px | nicknames = ''[[خوابن جو شهر]]''، ''[[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن جو شهر]]''،<ref>{{cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=[[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]]}}</ref> ''[[ميڪسمم سٽي]]''،<ref>{{cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023 |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414174209/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> ''[[اهو شهر جيڪو ڪڏهن نٿو سمهي]]''<ref>{{Cite news |title=Spice of Life: Sleepless in the city that never sleeps |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |access-date=15 April 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416190118/https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/mumbai-a-melting-pot-of-cultures-and-the-reality-of-life-on-the-streets-101693922872182.html |url-status=live}}</ref> | image_map = | map_alt = ممبئي ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي، مهاراشٽر رياست جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. | pushpin_map = Maharashtra #India | pushpin_caption = مهاراشٽر ۾ ممبئي جو هنڌ | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | pushpin_relief = yes | mapframe = Yes | coordinates = {{coord|19|04|34|N|72|52|39|E|type:city(12,500,000)_region:IN-MH|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[ڀارت]] | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي انتظام وارا علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[مهاراشٽر جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[مهاراشٽر جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[مهاراشٽر]] | subdivision_name2 = [[ڪونڪن ڊويزن|ڪونڪن]] | subdivision_name3 = [[ممبئي شهر ضلعو]]<br />[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] | established_title = پهرين آبادڪاري | established_date = {{start date and age|1507}}<ref>{{cite encyclopedia |title=Mumbai Settlement |url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |url-status=live |encyclopedia=[[برٽنيڪا]] |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226181014/https://www.britannica.com/place/Mumbai/History |archive-date=26 December 2022}}</ref> | named_for = [[ممبا ديوي]] | government_type = [[ڀارت جون ميونسپل ڪارپوريشنون|ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ريتو تاوڙي]] ([[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor">{{cite news |title=BJP's Ritu Tawde named Mahayuti candidate for Mumbai mayor; Shinde Sena's Sanjay Shankar Ghadi for deputy mayor |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |work=[[Hindustan Times]] |date=7 February 2026 |access-date=8 February 2026 |archive-date=15 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260315013813/https://www.hindustantimes.com/india-news/bjp-ritu-tawde-named-mayahuti-candidate-for-mumbai-mayor-shiv-sena-sanjay-shankar-ghadi-for-deputy-mayor-bmc-news-101770442519372.html |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = سنجي گهڊي ([[شو سينا (2022–هاڻوڪي)|ايس ايڇ ايس]])<ref name="Mumbai New Mayor & Deputy Mayor"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 603.4 | area_rank = | area_metro_km2 = 6328 | area_metro_sq_mi = 1681.5 | elevation_footnotes = | elevation_m = 14 | population_total = 12,442,373 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite report |title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=7 May 2012 |access-date=26 March 2012 |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]]}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 18,414,288 <br />20,748,395 (وڌايل شهري مجموعو) | population_metro_footnotes = <ref name="extended UA 2011">{{cite web |title=Million plus cities in India as per Census 2011 |url=http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630112755/http://pibmumbai.gov.in/scripts/detail.asp?releaseId=E2011IS3 |archive-date=30 June 2015 |access-date=20 August 2015 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |location=Mumbai |publisher=National Informatics Centre}}</ref> | population_rank = [[ڀارت جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|ڀارت ۾ پهريون]]<br/>[[شهري حدن اندر آبادي موجب ايشيا جي شهرن جي فهرست|ايشيا ۾ پنجون]] | population_demonym = ممبئيڪر، بمبئيٽ، ممبئيٽ<ref>{{cite book |first1=Neela |last1=Dabir |first2=Naina |last2=Athale |url=https://books.google.com/books?id=CNmGAwAAQBAJ&q=mumbaiites&pg=PA75 |title=From Street to Hope |date=7 June 2011 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |isbn=978-8-132-10765-1 |page=76}}</ref> | demographics_type1 = [[مجموعي گهريلو پيداوار|جي ڊي پي]] | demographics1_title1 = [[خريداري طاقت جي برابري|پي پي پي]] | demographics_type2 = ٻوليون | demographics1_info1 = 400 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite news |last=Bharucha |first=Nauzer |date=30 May 2017 |title=Nine Indian Cities in JLL's latest 'Global' 300 rankings |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716173242/https://timesofindia.indiatimes.com/india/nine-indian-cities-in-jlls-latest-global-300-rankings/articleshow/58914609.cms |url-status=live }}</ref> | demographics1_title2 = [[ميگاسٽي]] | demographics1_info2 = [[ڀارتي رپيو|₹]]{{FXConvert|IND|9133|b|year=2024|lk=on}}<ref>{{cite report |title=Economic Survey of Maharashtra 2025–26 |url=https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |publisher=[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] |access-date=4 April 2026 |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414123313/https://mls.org.in/PDF2026/budjet/ESM_25_26_Eng%20Book.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]] | demographics1_info3 = 277 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web|title=Global Wealth GDP Nominal Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? |url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|work=Visual Capitalist|access-date=16 July 2024|archive-date=6 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206071739/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/08/Global-Wealth-Distribution.html|url-status=live}}</ref> | demographics2_title2 = سرڪاري | demographics2_info2 = [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]<ref>{{cite web |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964; Amendment Act, 2015 |work=Laws of India |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115104204/http://www.lawsofindia.org/pdf/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |archive-date=15 November 2017 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite report |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=108–109 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=28 December 2017}}</ref><ref>{{cite report|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=National Commissioner Linguistic Minorities 50th report |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, [[ڀارت حڪومت]] |page=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] }}</ref> | demographics2_title3 = اضافي سرڪاري | demographics2_info3 = [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{*}}[[هندي ٻولي|هندي]]<ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 Act 5 of 1965 |url=https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |work=PRS |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164837/https://prsindia.org/files/bills_acts/acts_states/maharashtra/1965/1965MH5.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The Maharashtra Official Languages Act, 1964 |url=https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |work=Indiankanoon |access-date=5 July 2025 |archive-date=5 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705164836/https://indiankanoon.org/doc/154716602/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Official Maharashtra Languages Act, 1964 |url=https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=24 April 2026 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203185407/https://marathi.gov.in/wp-content/uploads/2022/05/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B0.pdf |url-status=live }}</ref> | time_zone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پن]] | postal_code = 400 001 کان 400 107 | area_code = [[ڀارت ۾ ٽيليفون نمبر|+91-22]] | registration_plate = {{ubl |MH-01 (ممبئي ڏکڻ/مرڪزي) |MH-02 (ممبئي اولهه) |MH-03 (ممبئي اوڀر) |MH-47 (ممبئي اتر) }}<ref>{{cite web |title=Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=21 October 2019}}</ref> | custom_label1_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريه|ايڇ ڊي آءِ]] | custom_data1_sec1 = {{increase}} 0.841<ref>{{cite report |url=https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|title=Maharashtra Human Development Report, 2012|publisher=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=2 June 2023|archive-date=4 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204141145/https://mahasdb.maharashtra.gov.in/docs/pdf/mhdr_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> – <span style=color:#090>تمام مٿانهون</span> | custom_label2_sec1 = آبهوا | custom_data2_sec1 = [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] (Aw) | website = {{URL|https://mumbaicity.gov.in/}} | footnotes = | area_metro_footnotes = <ref name="projectsecoa1">{{cite web |title=Mumbai metropolitan area |url=http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513105912/http://www.projectsecoa.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=117&Itemid=73 |archive-date=13 May 2013 |access-date=14 March 2013 |publisher=Solutions for Environmental Contrasts in Coastal Areas Project |language=it}}</ref> }} '''ممبئي''' (انگريزي: ''Mumbai''؛ مراٺي: ''Mumbaī'')، جنهن کي '''بمبئي''' (''Bombay''؛ 1995ع تائين سرڪاري نالو) پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڀارت]] جي رياست [[مهاراشٽر]] جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو شهر]] ۽ ڀارت جو اهم [[مالي مرڪز]] آهي. اهو ڀارت جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[ڪونڪن]] واري خطي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ هڪ اونهو [[قدرتي بندرگاهه]] رکي ٿو. [[2011 ڀارتي آدمشماري|2011ع جي ڀارتي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 12.5 ملين آباديءَ سان ممبئي ڀارت جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو، جڏهن ته [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 20 ملين کان وڌيڪ آباديءَ سان دنيا جي سڀ کان وڏن ميٽروپوليٽن علائقن مان هڪ هو. شهر [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ضلعن تي پکڙيل آهي ۽ ان جو شهري انتظام [[برهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] هلائي ٿي، جيڪا 1888ع ۾ قائم ٿي. اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل ممبئي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيائي پٿر واري دور]] تائين پهچن ٿا. ٽين صدي ق.م. کان هي ٻيٽ [[موريا سلطنت]] جي اثر هيٺ رهيا ۽ 150ع ڌاري [[بطليموس]] پڻ هن خطي جو ذڪر ڪيو. ٻيٽن جا قديم رهواسي [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ [[ڪولي ماڻهو]] هئا، جن جي ديوي [[ممبا ديوي|ممبا]] جي نالي مان شهر جو موجوده نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو. بعد ۾ هي علائقو [[ستواهن خاندان|ستواهن]]، [[اولهندي ڪشترپ]]، [[چالوڪيا خاندان|چالوڪين]]، [[راشٽرڪوٽ خاندان|راشٽرڪوٽن]] ۽ [[شيلهارا خاندان|شيلهارن]] سميت مختلف مقامي سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. وچئين دور ۾ اهو [[دهلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[گجرات سلطنت]] جي قبضي ۾ آيو. 1535ع ۾ ٻيٽ [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] حوالي ٿيا، جڏهن ته 1661ع ۾ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي شاديءَ جي ڏاج طور [[برطانوي تاج]] ڏانهن منتقل ٿيا. 1668ع ۾ برطانوي تاج انهن کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ليز تي ڏنو. [[برطانوي راڄ]] دوران بمبئي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ هڪ اهم واپاري، سامونڊي ۽ انتظامي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1782ع کان [[هورنبي ويلارڊ]] منصوبي تحت شهر جي ستن ٻيٽن جي وچ ۾ [[عربي سمنڊ]] مان زمين حاصل ڪرڻ جو وڏو منصوبو شروع ڪيو ويو. 1845ع تائين وڏي پيماني تي [[زمين جي بحالي]] سان ٻيٽ پاڻ ۾ ڳنڍجي ويا. روڊن، ريلوي ۽ بندرگاهي بنيادي ڍانچي جي ترقي سان گڏ 19هين صديءَ جي [[ڪپهه]] واري واپاري عروج ممبئي جي معاشي ترقيءَ کي تيز ڪيو ۽ شهر عربي سمنڊ جو هڪ اهم بندرگاهه بڻجي ويو. بمبئي [[ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1947ع ۾ ڀارت جي آزاديءَ کان پوءِ بمبئي [[بمبئي رياست]] جي گادي بڻيو؛ [[سميڪت مهاراشٽر تحريڪ]] کان پوءِ 1960ع ۾ نئين قائم ٿيل [[مهاراشٽر]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. ممبئي کي [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ|الفا درجي]] جو [[عالمي شهر]] قرار ڏنو ويو آهي ۽ اهو ڀارت جو اهم مالي، واپاري ۽ تفريحي مرڪز آهي، جنهن سبب ملڪ جي مختلف حصن مان وڏي پيماني تي ماڻهو هتي لڏپلاڻ ڪن ٿا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ڀارت جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو، صنعتي پيداوار جو چوٿون حصو ۽ ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو فراهم ڪندو هو. مهاراشٽر جي گادي هجڻ ڪري هتي [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] ۽ [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] سميت اهم سرڪاري ادارا واقع آهن. ممبئي ڀارت جي ڪيترن اهم مالي، سائنسي ۽ ايٽمي ادارن سان گڏ ڪيترين ڀارتي ۽ [[گهڻ قومي ڪارپوريشن|گهڻ قومي ڪمپنين]] جي صدر دفترن جو پڻ مرڪز آهي. شهر [[بالي ووڊ]]، دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهيندڙ فلمي صنعتن مان هڪ، ۽ [[مراٺي سئنيما]] جو پڻ اهم مرڪز آهي. [[فائل:Mumbai 03-2016 11 Haji Ali Dargah.jpg|thumb|[[درگاھ حاجي علي]] جيڪا 1431 ۾ تعمير ٿي جڏهن ممبئي گجرات سلطنت جو حصو ھيو]] == نالي جي پسمنظر == ''ممبئي'' نالو ([[مراٺي ٻولي|مراٺي]]: {{lang|mr|मुंबई}}) مقامي [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] برادريءَ جي سرپرست هندو ديوي ([[kuladevata|ڪُل ديوتا]]) [[ممبا ديوي]] جي نالي ''ممبا'' يا ''مها-امبا'' مان نڪتل آهي،<ref>{{cite news |date=8 October 2010 |work=[[مهاراشٽر ٽائمز]] |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |last=Mukund Kule |title=मुंबईचं श्रद्धास्थान |trans-title=ممبئيءَ جو عقيدت جو مرڪز |language=mr |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617083828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/msid-6709481,prtpage-1.cms |archive-date=17 June 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last=James |first=V. |date=1977 |title=Marriage Customs of Christian Son Kolis |url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |format=PDF |journal=Asian Folklore Studies |volume=36 |issue=2 |pages=131–148 |doi=10.2307/1177821 |jstor=1177821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064 |archive-date=2 December 2013 |url-status=live |issn=0385-2342 |url-access=subscription}}</ref> جڏهن ته ''آئي'' (''ā'ī'') مراٺيءَ ۾ ”ماءُ“ جي معنيٰ رکي ٿو.<ref>{{cite book |last=Bapat |first=Jyotsna |year=2005 |title=Development projects and critical theory of environment |url=https://archive.org/details/developmentproje00bapa |url-access=limited |isbn=978-0-7619-3357-1 |publisher=[[سيج پبليڪيشنز]] |page=[https://archive.org/details/developmentproje00bapa/page/n6 6]}}</ref> ڪجهه بيانن موجب [[ڪاٺياواڙ]] ۽ [[مرڪزي گجرات]] مان آيل ڪولي برادري پنهنجي ديوي ممبا کي پڻ ساڻ کڻي آئي هئي، جنهن جي پوڄا اڄ تائين ڪاٺياواڙ ۾ ٿيندي رهي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Mehta |first=R. N. |year=1983 |title=Bombay – An analysis of the toponym |journal=Journal of the Oriental Institute |pages=138–140 |quote=ٻيٽ تي پٿر واري دور جي ماڻهن کان پوءِ رهندڙ ڪولي، گجرات مان پنهنجي سرپرست ديوي ممائي کي ساڻ کڻي آيا، جنهن جي سندن اولاد اڄ به ڪاٺياواڙ ۾ پوڄا ڪري ٿو. بمبئي جو نالو هن ڪولي ديويءَ مان نڪتل آهي.}}</ref><ref>{{cite book |last=Munshi |first=Kanaiyalal M. |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis |title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852 |publisher=[[ڀارتيه وديا ڀون]] |year=1954 |page=xix |quote=بمبئي جي ٻيٽن ڏانهن ايندڙ ايندڙ ايندڙ مهاجر ڪولي هئا، جيڪي سڀني حوالن موجب آنگيئر جي شهر بمبئي قائم ڪرڻ تائين هتان جا اصل رهواسي رهيا. ڪاٺياواڙ ۽ مرڪزي گجرات قديم زماني کان ڪولين جو وطن هئا.}}</ref> [[File:Mumbadevi temple.jpg|thumb|left|upright|[[ممبا ديوي مندر]]، ديوي ممبا ديويءَ جي نالي تي، جنهن مان ممبئي شهر جو نالو نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.]] شهر جا سڀ کان پراڻا معلوم نالا ''ڪڪاموچي'' ۽ ''گلاجنجڪا'' هئا؛ اهي نالا ڪڏهن ڪڏهن اڄ به استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Patel|Masselos|2003|p=4}}{{sfn|Mehta|2004|p=130}} پورچوگيزي ليکڪ [[گاسپار ڪوريا]] 1512ع کان پوءِ پنهنجي ڪتاب ''Lendas da Índia'' (''هندستان جون ڏند ڪٿائون'') ۾ ''Bombaim'' نالو درج ڪيو.{{sfn|Shirodkar|1998|pp=4–5}}{{harvnb|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA102 102]}} ڪجهه [[انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا|انگريزي ٻوليءَ جي]] ليکڪن اهو خيال پيش ڪيو آهي ته هي نالو ڪنهن فرضي [[گليشين-پورچوگيزي ٻولي|گليشين-پورچوگيزي]] عبارت ''bom baim''، يعني ”سٺو ننڍڙو خليج“ مان نڪتو،{{sfn|Shirodkar|1998|p=7}} پر ان راءِ لاءِ ڪو سائنسي بنياد موجود ناهي.<ref name="Machado">{{cite book|last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |publisher=Livros Horizonte |year=2003 |volume=I |pages=255–256 |language=pt}}</ref>{{efn|پورچوگيزي لسانيات دان [[:pt:José Pedro Machado|جوزي پيڊرو ماچاڊو]] موجب اها تشريح پورچوگيزي ٻوليءَ جي ناقص ڄاڻ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ پورچوگيزي لفظ ''bom'' کي انگريزي لفظ ''bay'' سان غلط نموني ملائي نالي جي انگريزي صورت مان مطلب ڪڍيو ويو.<ref name="Machado"/>}} 1516ع ۾ پورچوگيزي سياح [[دوارتي باربوسا]] ''Tana-Maiambu'' نالو استعمال ڪيو، جنهن ۾ ''Tana'' ڀر واري شهر [[ٿاڻي]] ڏانهن ۽ ''Maiambu'' [[ممبا ديوي]] يا پاڙيسري ٻيٽ [[ماهيم]] ڏانهن اشارو هو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=2}}<ref>{{cite book |last=da Cunha |first=Joseph Gerson |title=Origin of Bombay |publisher=Bombay Society |date=1900 |page=43}}</ref> ''Bombaim'' جي صورت اڄ به پورچوگيزيءَ ۾ عام استعمال ٿئي ٿي. 16هين ۽ 17هين صدين ۾ نالي جون ڪيترين ئي مختلف صورتون درج ڪيون ويون.{{efn|16هين ۽ 17هين صديءَ ۾ استعمال ٿيل صورتن ۾ ''Mombayn'' (1525)، ''Bombay'' (1538)، ''Bombain'' (1552)، ''Bombaym'' (1552)، ''Monbaym'' (1554)، ''Mombaim'' (1563)، ''Mombaym'' (1644)، ''Bambaye'' (1666)، ''Bombaiim'' (1666)، ''Bombeye'' (1676)، ''Boon Bay'' (1690){{sfn|Yule|Burnell|1996|p=[https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA103 103], [https://books.google.com/books?id=20pdFRekGvMC&pg=PA104 104]}} ۽ ''Bon Bahia'' شامل آهن.<ref>{{cite book |first=John |last=Keay |author-link=John Keay |year=2000 |title=India, a History |publisher=[[هارپر ڪولنز]] |location=New York, United States |isbn=978-0-00-638784-8 |url=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |page=348 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC |archive-date=1 January 2016}}</ref>}} 17هين صديءَ ۾ [[انگريزن جون پرڏيهي ملڪيتون|انگريزن]] شهر تي قبضو حاصل ڪرڻ کان پوءِ پورچوگيزي نالي کي انگريزي شڪل ڏئي ''Bombay'' بڻايو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=6|Ref=bom}} گجرات صوبي جي شاهي [[ديوان]] يا روينيو وزير علي محمد خان پنهنجي ''مرآتِ احمدي'' (1762ع) ۾ شهر کي ''Manbai'' لکيو.{{sfn|Shirodkar|1998|p=3}} فرانسيسي سياح [[لوئي روسيلي]]، جنهن 1863ع ۽ 1868ع ۾ شهر جو دورو ڪيو، 1877ع ۾ لکيو ته نالي کي پورچوگيزي ''Bôa Bahia''، يعني ”سٺو خليج“ مان نڪتل سمجهڻ غلط آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ٻيٽ جي قديم سرپرست ديوي ''بومبا'' يا [[ممبا ديوي مندر|ممبا ديوي]] هئي ۽ سندس مندر تڏهن به موجود هو.<ref>{{cite book |last1=Rousselet |first1=Louis |title=L'Inde des Rajahs |date=1877 |publisher=Librairie Hachette et cie, Paris |page=[https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous/page/7 7] |url=https://archive.org/details/lindedesrajahsvo00rous |access-date=11 October 2017 |language=fr}}</ref> برطانوي آفيسر ۽ عالم [[جان برگس (ايسٽ انڊيا ڪمپني آفيسر)|جان برگس]] پڻ ان راءِ سان متفق هو ته ''Bombay'' نالو ''Mumby'' جي بگڙيل صورت آهي، جيڪو ممبا ديويءَ جي مندر سان لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/dli.ernet.107664/page/17/mode/2up|title=History of the Rise of Mahomedan Power in India Volume 4|first=John|last=Briggs|year=1829|page=17|publisher=Editions Indian |quote=بمبئي. ان وقت ٻيٽ ٻه حصن تي مشتمل لڳي ٿو؛ هڪ کي اتر اوڀر ڪنڊ ۾ ساڳئي نالي واري ڳوٺ سبب ماهيم چيو ويندو هو، ۽ ٻئي کي هڪ اهڙي بت جي نالي تان ممبي، جنهن لاءِ اڄ به مندر وقف ٿيل آهي ۽ جنهن کي ممبي ديوي يا ديوي ممبي چيو وڃي ٿو؛ يورپين ان نالي کي بگاڙي بمبئي ڪري ڇڏيو.}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين شهر کي مراٺي، [[ڪونڪاڻي ٻولي|ڪونڪاڻي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]] ۽ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ ''ممبئي'' يا ''ممبائي''، جڏهن ته [[هندي ٻولي|هندي]] ۾ ''بمبئي'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Beam">{{cite web |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |title=Why Did Bombay Become Mumbai? How the city got renamed |first=Christopher |last=Beam |date=1 December 2008 |access-date=16 June 2015 |website=Slate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615105241/http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2008/12/why_did_bombay_become_mumbai.html |archive-date=15 June 2015}}</ref> ڀارت جي حڪومت نومبر 1995ع ۾ شهر جو انگريزي سرڪاري نالو باضابطه طور ''Mumbai'' ڪري ڇڏيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} اها تبديلي مراٺي قومپرست [[شو سينا (1966–2022)|شو سينا]] پارٽيءَ جي زور تي ٿي، جيڪا تازو مهاراشٽر جي رياستي چونڊن ۾ ڪامياب ٿي هئي، ۽ اها ڀارت جي ٻين شهرن جي نالن جي تبديليءَ سان به هم آهنگ هئي.<ref>{{cite news |url=http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |first=Nitin |last=Chavan |work=[[سڪل]] |title=शिवसेना आमदाराची नामांतर एक्स्प्रेस |trans-title=شو سينا اسيمبلي ميمبر جي نالا بدلائڻ واري ايڪسپريس |language=mr |date=18 December 2009 |access-date=16 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002023/http://www.esakal.com/esakal/20091218/4692758299134963929.htm |archive-date=24 September 2015}}</ref> شو سينا جو موقف هو ته ''Bombay'' نالو برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي ياد ڏياري ٿو.<ref name="Beam"/> جيتوڻيڪ ڪجهه مقامي رهواسي ۽ ڀارت جي ٻين علائقن جا ماڻهو اڄ به شهر کي ''Bombay'' چون ٿا،<ref>{{cite news |title=From Bombay to Mumbai: 24 ways the city has changed |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |first=Ruchi |last=Kumar |date=28 October 2013 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-from-bombay-to-mumbai-24-ways-the-city-has-changed-1909096 |archive-date=2 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |title=Mumbai (Bombay) and Maharashtra |work=[[فوڊرز]] |access-date=24 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091119201349/http://www.fodors.com/world/asia/india/mumbai-bombay-and-maharashtra/more.html |archive-date=19 November 2009}}</ref> پر ''Mumbai'' کان سواءِ ٻئي نالي سان شهر جو ذڪر ڪڏهن ڪڏهن تڪراري پڻ بڻجي ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |title=Mumbai vs Bombay |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=11 October 2009 |access-date=15 September 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/mumbai-vs-bombay/527660/0 |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/fruit-and-nut-another-bombay-controversy-brewing-58144-2009-10-07 |title=Fruit And Nut: Another 'Bombay' controversy brewing? |work=[[انڊيا ٽوڊي]] |date=8 October 2009 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005120437/http://indiatoday.intoday.in/story/Fruit+And+Nut%3A+Another+%27Bombay%27+controversy+brewing/1/65447.html |archive-date=5 October 2012}}</ref> === ممبئي جا رهواسي === ممبئي جي رهواسيءَ کي مراٺيءَ ۾ ''ممبئيڪر'' ({{IPA|mr|ˈmumbəikəɾ|pron}}) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پڇاڙي ''-ڪر'' جو مطلب ”رهواسي“ آهي. هي اصطلاح گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر شهر جو سرڪاري نالو ممبئي ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ مشهور ٿيو.{{sfn|Hansen|2001|p=1}} پراڻا اصطلاح، جهڙوڪ ''بمبئيٽ''، هاڻي گهٽ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite news |first=Vir |last=Sanghvi |title=The Angry Bombay-ite |url=https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |access-date=15 April 2019 |work=[[هندستان ٽائمز]] |date=2 April 2006 |author-link=Vir Sanghvi |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200748/https://www.hindustantimes.com/india/the-angry-bombay-ite/story-0bQZZ6gJQxGeVyotqUVGIO.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=3 Mumbaikars Who Are Changing The City All By Themselves |url=https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |work=[[هف پوسٽ]] |access-date=15 April 2019 |archive-date=15 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415200746/https://www.huffingtonpost.in/the-better-india/3-mumbaikars-who-are-changing-the-city-all-by-themselves_a_21477899/ |url-status=live }}</ref> == تاريخ == {{Main|ممبئي جي تاريخ}} {{For timeline|ممبئي جي وقتوار تاريخ}} === شروعاتي تاريخ === [[File:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|thumb|upright=0.75|[[ڪانهيري غارون]] پهرين صديءَ جا ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل فن پارا رکن ٿيون|alt=هڪ اڇو ٻڌ اسٽوپا.]] ممبئي ان علائقي تي قائم آهي، جيڪو اصل ۾ [[بمبئي جا ست ٻيٽ|ستن ٻيٽن]] تي ٻڌل هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جو مجموعو]] هو: [[بمبئي ٻيٽ]]، [[پريل]]، [[مزگائون]]، [[ماهيم]]، [[ڪولابا]]، [[ورلي]] ۽ [[اولڊ وومينز آئلينڊ]]، جنهن کي ''لِٽل ڪولابا'' به چيو ويندو هو.{{sfn|Farooqui|2006|p=1}} [[ڪنڊيولي]] ڀرسان مليل [[پليسٽوسين]] دور جا تهه ظاهر ڪن ٿا ته اهي ٻيٽ [[ڏکڻ ايشيا جو پٿر وارو دور|ڏکڻ ايشيا جي پٿر واري دور]] کان آباد هئا.{{sfn|Ghosh|1990|p=25}} ٽين صدي ق.م. ۾ اهي ٻيٽ [[اشوڪ]] جي دور ۾ [[موريا سلطنت]] جو حصو بڻيا،{{sfn|David|1995|p=5}} جنهن کان پوءِ ٻي صدي ق.م. ۾ اهي [[ساتواهن گهراڻو|ساتواهن گهراڻي]] جي قبضي هيٺ آيا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} [[عيسوي سن]] جي شروعاتي دور ۾ [[ڪولي ماڻهو|ڪولي]] مهاڻن جي برادري هن علائقي ۾ آباد هئي.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=5|Ref=bom}}<ref>{{cite web |title=Mumbai City Profile |url=http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |work=Greater Mumbai Disaster Management Authority |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=19 July 2015 |page=7 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721202935/http://dm.mcgm.gov.in:9080/gmdma/wp-content/uploads/2015/pdf/city_profile.pdf |archive-date=21 July 2015}}</ref> [[انڌيري]] ۾ واقع [[مهاڪالي غارون]] پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور ۾ ٽڪر مان تراشيون ويون،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |title=Ancient caves battle neglect |last=Jaisinghani |first=Bella |date=13 July 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=28 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Ancient-caves-battle-neglect/articleshow/4770451.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Threat to caves of Bombay |url=https://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |first=Vinaya |last=Kumar |date=2 April 2006 |work=[[دي ٽربيون (چنديڳڙهه)|دي ٽربيون]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303193451/http://www.tribuneindia.com/2006/20060402/spectrum/main2.htm |archive-date=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته [[بوريولي]] ۾ [[ڪانهيري غارون]]، جن جي کوٽائي پهرين صدي عيسويءَ ۾ شروع ٿي،<ref>{{cite journal |last1=Ray |first1=Himanshu Prabha |title=Kanheri: The archaeology of an early Buddhist pilgrimage centre in western India |journal=World Archaeology |date=June 1994 |volume=26 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/00438243.1994.9980259}}</ref> اولهه هندستان ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو اهم مرڪز بڻيون.<ref>{{harvnb|Kumari|1990|p=37}}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ يوناني جاگرافيدان [[بطليموس]] انهن ٻيٽن کي ''هيپٽانيشيا'' ([[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]]: ستن ٻيٽن جو مجموعو) سڏيو.{{sfn|David|1973|p=8}} ٻي صديءَ کان نائين صديءَ تائين انهن ٻيٽن تي هڪٻئي پٺيان مختلف [[مقامي سلطنتن هيٺ ممبئي جي تاريخ|مقامي گهراڻن]]، جن ۾ [[اولهندي ڪشترپ]]، [[ابھيرا سلطنت|ابھيرا]]، [[واڪاتڪا گهراڻو|واڪاتڪا]]، [[مهيشمتي جا ڪلاچوري|ڪلاچوري]]، [[پوري جا موريا|ڪونڪن موريا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] ۽ [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]] شامل هئا، حڪومت ڪئي؛{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|pp=127–150|Ref=bom}} جنهن کان پوءِ 810ع کان 1260ع تائين [[شيلهارا گهراڻو|شيلهارن]] جي حڪمراني رهي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=79}} هن دور جون اڄ تائين بچيل اهم تاريخي اڏاوتون [[جوڳيشوري غارون]] (520ع کان 525ع جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |title=The Slum and the Sacred Cave |page=5 |access-date=12 October 2008 |publisher=Lamont–Doherty Earth Observatory, [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123104753/http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf |archive-date=23 November 2008}}</ref> [[ايليفنٽا غارون]] (ڇهين کان ستين صديءَ جي وچ ڌاري)،<ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |title=World Heritage Sites&nbsp;– Elephanta Caves |work=[[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] |access-date=22 October 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp |archive-date=21 October 2008}}</ref> [[والڪيشور مندر]] (10هين صدي)،<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |title=The Legends of Walkeshwar |last=Dwivedi |first=Sharada |date=26 September 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101938/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 |archive-date=16 January 2013}}</ref><ref>{{cite book |author=Maharashtra (India) |title=Maharashtra State Gazetteers |url=https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |edition=1 |volume=24 |year=1986 |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, [[مهاراشٽر حڪومت]] |page=596 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=IWtDAAAAYAAJ |archive-date=1 January 2016}}</ref> ۽ [[بان گنگا تلاءُ]] (12هين صدي) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |title=What about Gateway of India, Banganga Tank? |last=Agarwal |first=Lekha |date=2 June 2007 |work=Mumbai Newsline |publisher=[[ايڪسپريس گروپ]] |access-date=31 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113202153/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 |archive-date=13 January 2009}}</ref><ref>{{cite book |last=Parry |first=Eric |title=Context: Architecture and the Genius of Place|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |access-date=21 June 2015 |year=2015 |publisher=[[جان وائيلي اينڊ سنز]] |isbn=978-1-118-94673-2 |page=44 |chapter=1: Pavement |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065902/https://books.google.com/books?id=kiDWBgAAQBAJ&pg=PA43 |archive-date=1 January 2016}}</ref> 13هين صديءَ جي آخر ۾ [[مهاڪوتي جو ڀيم|راجا ڀيم]] هن علائقي ۾ هڪ راڄ قائم ڪيو ۽ مهاڪوتي، يعني اڄوڪي [[ماهيم]]، کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=51}} لڳ ڀڳ 1298ع ۾ [[پاٺاري پرڀو]]، جيڪي شهر جي سڀ کان پراڻن سڃاتل آبادگارن مان هئا، گجرات جي [[سوراشٽر (علائقو)|سوراشٽر]] علائقي مان لڏي مهاڪوتي ۾ اچي آباد ٿيا.{{sfn|Maharashtra|2004|p=1703|Ref=prabhu}} [[دهلي سلطنت]] 1347–48ع ۾ ٻيٽن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ 1407ع تائين انهن تي حڪومت ڪئي؛ ان عرصي دوران انهن جو انتظام دهلي سلطنت پاران مقرر ڪيل گجرات جي [[مسلمان]] گورنرن جي هٿ هيٺ رهيو.{{sfn|David|1973|p=14}}{{sfn|David|1995|p=12}} ان کان پوءِ ٻيٽ 1407ع ۾ قائم ٿيل آزاد [[گجرات سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. هن دور ۾ ڪيترين مسجدن جي تعمير ٿي، جن ۾ [[ورلي]] ۾ 1431ع ۾ [[صوفي بزرگ]] حاجي علي جي ياد ۾ تعمير ڪيل [[حاجي علي درگاهه]] پڻ شامل آهي.{{sfn|Khalidi|2006|p=24}} 1429ع کان 1431ع تائين انهن ٻيٽن لاءِ گجرات سلطنت ۽ دکن جي [[بهمني سلطنت]] وچ ۾ ڇڪتاڻ رهي،{{sfn|Misra|1982|p=193, 222|Ref=misra}} جڏهن ته 1493ع ۾ بهمني سلطنت جي [[بهادر خان گيلاني]] انهن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس شڪست ڏني وئي.{{sfn|David|1973|p=16}} === پورچوگيزي ۽ برطانوي حڪمراني === {{Main|پورچوگيزي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ (1534–1661)|برطانوي حڪمراني هيٺ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Madh-fort3.jpg|thumb|[[ماڌ قلعو]]، جيڪو [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] تعمير ڪرايو]] [[همايون]] جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] جي وڌندڙ طاقت کان فڪرمند گجرات جي سلطان [[بهادر شاهه گجراتي|بهادر شاهه]] 23 ڊسمبر 1534ع تي [[پورچوگيزي سلطنت|پورچوگيزن]] سان [[باسين جو معاهدو (1534)|باسين جو معاهدو]] ڪيو، جنهن تحت بمبئي جا ست ٻيٽ، [[واسائي|باسين]] ۽ انهن سان لاڳاپيل علائقا 25 آڪٽوبر 1535ع تي پورچوگيزن حوالي ڪيا ويا.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=166|Ref=bom}} پورچوگيزي حڪمراني دوران اهي ٻيٽ پورچوگيزي عملدارن کي جاگير يا ليز طور ڏنا ويندا هئا ۽ ''Bombaim'' نالو استعمال ۾ آيو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=169|Ref=bom}} [[رومن ڪيٿولڪ]] مذهبي جماعتن، خاص طور [[فرانسيسڪن]] ۽ [[يسوعي]] جماعتن، ڪيترائي گرجا گهر قائم ڪيا، جن ۾ ماهيم جو [[سينٽ مائيڪل چرچ (ممبئي)|سينٽ مائيڪل چرچ]] (1534ع)،{{sfn|David|1995|p=19}} انڌيري جو [[سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ، ممبئي|سينٽ جان دي بيپٽسٽ چرچ]] (1579ع)،<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |title=Relishing a Sunday feast, but only once in a year |date=12 May 2008 |last=Shukla |first=Ashutosh |access-date=2 September 2009 |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070104/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 |archive-date=28 July 2011}}</ref> [[باندره]] جو [[سينٽ اينڊريوز چرچ (ممبئي)|سينٽ اينڊريوز چرچ]] (1580ع)،<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |title=New life for old church records |date=9 June 2008 |last=D'Mello |first=Ashley |access-date=2 September 2009 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804093347/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/New-life-for-old-church-records/articleshow/3112498.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ۽ [[بائيڪلا]] جو [[گلوريا چرچ]] (1632ع) شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/glorious-past/233152/ |title=Glorious past |work=Express India |date=28 October 2008 |access-date=17 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ |archive-date=5 February 2008}}</ref> پورچوگيزن ڪيترائي قلعا ۽ دفاعي اڏاوتون پڻ تعمير ڪيون، جن ۾ [[بمبئي قلعو]]، [[ڪاسٽيلا ڊي اگواڊا]] ۽ [[ماڌ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|title=Remains of Indo-Portuguese Architectural Layer in Mumbai|work=Rethinking the Future|date=23 March 2021 |access-date=1 June 2025|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135423/https://www.re-thinkingthefuture.com/city-and-architecture/a3673-remains-of-indo-portuguese-architectural-layer-in-mumbai/|url-status=live}}</ref> بمبئي جي قدرتي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم بندرگاهه کي ڏسندي [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] به ٻيٽن تي قبضي لاءِ پورچوگيزن سان مقابلو ڪندا رهيا.<ref>{{cite book|title=British Beginnings in Western India: 1579-1657 |first=H. G. |last=Rawlinson |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|page=97}}</ref> 11 مئي 1661ع تي اهي ٻيٽ پورچوگيزن طرفان انگريزن حوالي ڪيا ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪيٿرين آف براگانزا]] جي [[چارلس ٻيون انگلينڊ]] سان شاديءَ وقت اهي سندس ڏاج جو حصو هئا.<ref>{{cite web |last=Douglas |first=James |title=The Bombay Marriage Treaty; or How the British Acquired Bombay in 1661 |url=https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |work=The Victorian Web |access-date=31 December 2025 |archive-date=2 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202160949/https://victorianweb.org/history/empire/india/bombay/7.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite ODNB |first=S. M. |last=Wynne |title=Catherine (1638–1705) |volume=1 |year=2004 |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |access-date=21 February 2015 |doi=10.1093/ref:odnb/4894 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.oxforddnb.com/view/article/4894?docPos=1 |archive-date=16 October 2015}}</ref> [[File:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|thumb|left|بمبئي ۾ انگريزي قلعو، {{Circa|1665}}]] 27 مارچ 1668ع جي [[شاهي فرمان]] تحت انگريزي تاج اهي ٻيٽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي سالياني [[پائونڊ اسٽرلنگ|£]]10 ڪرائي تي ڏنا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=20}} ڪمپنيءَ جي حڪمراني دوران آبادي تيزيءَ سان وڌي ۽ 1661ع ۾ لڳ ڀڳ 10,000 مان وڌي 1675ع تائين 60,000 ٿي وئي.{{sfn|David|1973|p=410}} تنهن هوندي به ٻيٽن کي ڪيترن حملن ۽ چڙهاين کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ آڪٽوبر 1672ع ۾ مغل سلطنت جي ڪولي اميرالبحر [[يعقوب خان]] جو حملو،<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-3CPc22nMqIC&q=Yakut+Khan+koli&pg=PA174 |title=The African Dispersal in the Deccan: From Medieval to Modern Times |last=Ali |first=Shanti Sadiq |date=1996 |publisher=[[اورينٽ بليڪ سوان]] |isbn=978-8-125-00485-1 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |title=Bajirao I: an outstanding cavalry general |last1=Palsokar |first1=R. D. |last2=Reddy |first2=T. Rabi |date=1995 |publisher=Reliance Publishing House |isbn=978-8-185-97294-7 |access-date=1 November 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164146/https://books.google.com/books?id=UU1uAAAAMAAJ&q=Koli |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli |title=A History of the Maratha People |last1=Kincaid |first1=Charles Augustus |last2=Pārasanīsa |first2=Dattātraya Baḷavanta |date=1922 |publisher=H. Milford, [[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |access-date=14 August 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164648/https://books.google.com/books?id=6fVBAQAAMAAJ&q=Gohagad+koli#v=snippet&q=Gohagad%20koli&f=false |url-status=live }}</ref> 20 فيبروري 1673ع تي [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني|ڊچ هندستان]] جي گورنر جنرل [[رڪلُوفي وان گوئن]] جي ڪوشش،<ref>{{cite conference|url=http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf |url-status=usurped |archive-date=26 July 2008 |title=Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay's Economic Growth |last=Ganley |first=Colin C. |year=2007 |page=13 |publisher=International Society for New Institutional Economics |access-date=6 November 2008}}</ref> ۽ 10 آڪٽوبر 1673ع تي [[صدي]] اميرالبحر [[صدي سمبل|سمبل]] جو حملو شامل آهن.{{sfn|Yimene|2004|p=94|Ref=yakg}} 1687ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پنهنجو هيڊڪوارٽر [[سورت]] مان بمبئي منتقل ڪيو، ۽ پوءِ شهر [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو مرڪز بڻيو.{{sfn|Carsten|1961|p=427}}{{sfn|David|1973|p=179}} ان باوجود شهر تي حملا جاري رهيا، جن ۾ 1689–90ع دوران يعقوب خان جو هڪ ٻيو حملو پڻ شامل هو.<ref>{{cite web |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |title=Mazgaon fort was blown to pieces&nbsp;– 313 years ago |last=Nandgaonkar |first=Satish |date=22 March 2003 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |access-date=20 September 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030412025617/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=47106 |archive-date=12 April 2003}}</ref> هن علائقي ۾ پورچوگيزي بالادستي ان وقت ختم ٿي، جڏهن [[مراٺا ڪنفيڊريسي|مراٺن]] [[پيشوا]] [[باجي رائو پهريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 1737ع ۾ [[سالسيٽ ٻيٽ|سالسيٽ]] ۽ 1739ع ۾ باسين تي قبضو ڪيو.{{sfn|History of Medieval India|p=126|Ref=maratha}} 18هين صديءَ جي وچ تائين بمبئي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجر هتي اچي آباد ٿيڻ لڳا.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=32}} برطانوي فوج 28 ڊسمبر 1774ع تي سالسيٽ تي قبضو ڪيو ۽ [[سورت جو معاهدو]] (1775ع) ذريعي سالسيٽ ۽ باسين تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سان [[پهرين انگريز-مراٺا جنگ]] جي شروعات ٿي.{{sfn|Fortescue|2008|p=145}} سالسيٽ تي برطانوي قبضي جي باضابطه تصديق [[پورندر جو معاهدو]] (1776ع) ۽ [[سالبائي جو معاهدو]] (1782ع) ذريعي ٿي، جنهن سان جنگ جو رسمي خاتمو ٿيو.{{sfn|Naravane|2007|p=56, 63}} [[File:Ships in Bombay Harbour, 1731.jpg|thumb|[[بمبئي بندرگاهه]] ۾ جهاز ({{circa|1731}})]] 1782ع کان برطانوي حڪومت بمبئي جي ستن ٻيٽن کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ وڏي پيماني تي انجنيئرنگ منصوبا شروع ڪيا، جن ۾ [[هارنبِي ويلارڊ]] نالي بند ۽ رستو شامل هو، جيڪو 1784ع تائين مڪمل ڪيو ويو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=28}}<ref>{{cite magazine |date=24 June 2011 |title=Once Upon a Time in Bombay |url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |url-status=live |magazine=Foreign Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/ |archive-date=9 January 2015 |access-date=22 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |last=Perur |first=Srinath |date=30 March 2016 |title=The reclamation of Mumbai – from the sea, and its people? |language=en-GB |work=[[دي گارجين]] |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |access-date=28 March 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=24 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124223307/https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/30/story-cities-11-reclamation-mumbai-bombay-megacity-population-density-flood-risk |url-status=live }}</ref> 1817ع ۾ [[مائونٽ اسٽوارٽ ايلفنسٽن]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ [[کڙڪي جي جنگ]] ۾ مراٺن جي آخري پيشوا [[باجي رائو ٻيون]] کي شڪست ڏني،{{sfn|Naravane|2007|p=80–82}} جنهن سان مقامي طاقتن جي مزاحمت ختم ٿي ۽ دکن سميت بمبئي پريزيڊنسي تي برطانوي قبضي کي پختو ڪيو ويو.{{sfn|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=233|Ref=bom}} بمبئي جي معاشي اهميت تيزيءَ سان وڌڻ سبب آمدرفت جا وسيلا به بهتر ڪيا ويا ۽ هندستان جي پهرين مسافر ريل 16 اپريل 1853ع تي بمبئي ۽ [[ٿاڻي|ٿانا]] وچ ۾ هلائي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=127}} [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] (1861–1865ع) دوران آمريڪا مان ڪپهه جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب بمبئي دنيا جي اهم ڪپهه واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو، جنهن سان شهر ۾ وڏي معاشي واڌ آئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=343}} 1869ع ۾ [[سوئز واهه]] جي کلڻ کان پوءِ بمبئي [[عربي سمنڊ]] جي سڀ کان اهم بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو ۽ ان جي حڪمت عمليءَ واري اهميت وڌيڪ وڌي وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=88}} تنهن هوندي به شهر [[ممبئي طاعون وبا|ببيونڪ طاعون جي وبا]] جو شڪار ٿيو، جنهن ۾ 20,000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ وڏي انگ ۾ رهواسي شهر ڇڏي ويا،{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=74}} جنهن سان ڪپڙي جي صنعت ۽ شهر جي معيشت سخت متاثر ٿي.<ref>{{cite journal |url=http://www.timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |title=Rat Trap |issue=6 |journal=[[ٽائيم آئوٽ ممبئي]] |date=14 November 2008 |access-date=19 November 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101129020135/http://timeoutmumbai.net/aroundtown/aroundtown_preview_details.asp?code=45 |archive-date=29 November 2010}}</ref> 20هين صديءَ ۾ بمبئي [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. 1942ع ۾ هتي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو اهو اجلاس ٿيو، جنهن دوران [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] شروع ڪئي وئي، جڏهن ته 1946ع ۾ شهر [[شاهي هندستاني بحري بغاوت]] جو پڻ اهم مرڪز رهيو.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=293, 345}} === آزاد هندستان === {{Main|آزاد هندستان ۾ بمبئي جي تاريخ}} [[File:Victoria Terminus, Bombay in 1950.jpg|thumb|1950ع ۾ [[ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن عمارت|ميونسپل ڪارپوريشن عمارت]] (وچ ۾) ۽ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] (ساڄي پاسي)]] 1947ع ۾ هندستان جي آزاديءَ کان پوءِ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي نئين سر تنظيم ڪري [[بمبئي رياست]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ ڪيترين [[نوابي رياستن]] جي انضمام سان وڌايو ويو، ۽ بمبئي ان جي گاديءَ جو هنڌ رهيو.{{sfn|Census of India|1961|p=23|Ref=cent}} اپريل 1950ع ۾ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]] ۽ [[ممبئي شهر ضلعو|شهر ضلعا]] گڏ ڪري [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن|گريٽر بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |title=Administration |access-date=6 November 2008 |publisher=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000427/http://mumbaisuburban.gov.in/html/administrative_setup.htm |archive-date=21 November 2008}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ]] زور وٺندي وئي، جنهن جو مطالبو هو ته بمبئي کي گادي بڻائي هڪ الڳ مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ رياست قائم ڪئي وڃي. تنهن هوندي به شهر جي سياسي حيثيت بابت اختلاف برقرار رهيا؛ 1955ع ۾ ڪانگريس پارٽي بمبئي کي هڪ خودمختيار شهري رياست بڻائڻ جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Guha |first=Ramachandra |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514003803/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/04/13/stories/2003041300240300.htm |archive-date=14 May 2005 |title=The battle for Bombay |date=13 April 2003 |access-date=12 November 2008 |work=[[دي هندو]] |location=India |url-status=dead}}</ref> جڏهن ته 1955ع ۾ [[رياستن جي نئين سر تنظيم وارو ڪميشن|رياستن جي نئين سر تنظيم ڪميشن]] بمبئي کي گادي بڻائي مهاراشٽر–[[گجرات]] جي ٻه ٻولي واري گڏيل رياست جي تجويز ڏني، تڏهن [[بمبئي سٽيزنس ڪميٽي]]، جيڪا گهڻو ڪري [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] صنعتڪارن جي نمائندگي ڪندي هئي، شهر لاءِ الڳ ۽ آزاد حيثيت جي حق ۾ مهم هلائي.{{sfn|Guha|2007|p=197–198}} [[File:Hutatma Chowk.jpg|thumb|upright=0.6|left|[[هوتاتما چوڪ]] جو يادگار [[سميُڪت مهاراشٽر سمتي]] جي شهيدن جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو|alt=رات جي وقت مشعلون کڻندڙ پٿر جي مجسمن جو منظر؛ پٺيان اڇي بنياد وارو ڦوهارو نظر اچي ٿو.]] وڏي پيماني تي احتجاجن دوران [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] سان جهڙپن ۾ 105 ماڻهن جي موت کان پوءِ، 1 مئي 1960ع تي بمبئي رياست کي لساني بنيادن تي ورهايو ويو ۽ مهاراشٽر ۽ گجرات جون الڳ رياستون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Bombay: History of a City |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c |archive-date=13 February 2009 |access-date=8 November 2008 |publisher=[[برٽش لائبريري]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |title=Sons of soil: born, reborn |date=6 February 2008 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514103258/http://archive.indianexpress.com/news/sons-of-soil-born-reborn/269628/ |archive-date=14 May 2014 |access-date=12 November 2008}}</ref> [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائيندڙ علائقا گجرات ۾ شامل ٿيا، جڏهن ته بمبئي رياست جي مراٺي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقن کي [[سينٽرل پروونسز اينڊ برار]]، [[حيدرآباد رياست]] ۽ ٻين نوابي رياستن جي مراٺي علائقن سان ملائي مهاراشٽر ٺاهيو ويو، جنهن جي گادي بمبئي بڻائي وئي.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |title=Gujarat |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115083238/http://india.gov.in/knowindia/st_gujurat.php |archive-date=15 January 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |title=Maharashtra |access-date=16 January 2008 |publisher=[[هندستان حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080105100324/http://india.gov.in/knowindia/st_maharashtra.php |archive-date=5 January 2008 |url-status=live}}</ref> فلورا فائونٽين جو نالو بدلائي [[هوتاتما چوڪ]]، يعني ”شهيدن جو چوڪ“ رکيو ويو ۽ سميُڪت مهاراشٽر تحريڪ ۾ مارجي ويلن جي ياد ۾ اتي يادگار قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |title=BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs |first=Geeta |last=Desai |access-date=16 November 2008 |date=13 May 2008 |work=[[ممبئي مرر]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816124148/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=TU1JUi8yMDA4LzA1LzEzI0FyMDA1MDA=&Mode=HTML&Locale=english-skin-custom |archive-date=16 August 2011}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ بمبئي ۾ تيز شهري واڌ ٿي؛ [[ناريمان پوائنٽ]] ۽ [[ڪف پريڊ]] جهڙن علائقن کي سمنڊ مان زمين ڀري حاصل ڪري ترقي ڏني وئي.{{sfn|Dwivedi|Mehrotra|2001|p=306}} صنعتي ترقي سان [[پيٽروڪيميڪل]]، [[اليڪٽرانڪس]] ۽ [[گاڏين جي صنعت]] وڌي. [[ٽرومبي]] ۾ [[ممبئي ريفائنري (HPCL)|ممبئي ريفائنري]] ۽ [[ممبئي ريفائنري (BPCL)|بي پي سي ايل ريفائنري]] جهڙيون وڏيون تيل صاف ڪرڻ واريون تنصيبات قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Map of Refineries in India |url=https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |access-date=13 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030003819/https://www.ppac.gov.in/WriteReadData/userfiles/file/Refineries_Map_01_04_2020.pdf |url-status=live }}</ref> وڌندڙ ميٽروپوليٽن علائقي جي گڏيل منصوبابندي لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] 1975ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي|بمبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي، جنهن جو ڪم شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي رٿابندي ۽ ترقي جي نگراني ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009 |title=About Mumbai Metropolitan Region Development Authority |access-date=13 November 2008 |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |url-status=dead}}</ref> 1979ع ۾ [[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جي حصن مان [[نيو بمبئي]] قائم ڪيو، جيڪو تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ کي سنڀالڻ لاءِ هڪ رٿيل [[سيٽلائيٽ شهر]] طور ترقي ڏنو ويو. [[گريٽ بمبئي ٽيڪسٽائل هڙتال]] ۾ 50 کان وڌيڪ ملن جا لڳ ڀڳ 250,000 مزدور شامل ٿيا، جنهن کان پوءِ ڪيترين ڪپڙي جي ملن کي بند ڪرڻو پيو،<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |title=The Great Mumbai Textile Strike... 25 Years On |date=18 January 2007 |work=[[ريڊف ڊاٽ ڪام]] India Limited |access-date=20 November 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531192635/http://www.rediff.com/news/2007/jan/18sld2.htm |archive-date=31 May 2010}}</ref> ۽ انهن مان ڪيترين جي زمين کي بعد ۾ [[ممبئي جي ملن جي نئين سر ترقي|رهائشي، تجارتي ۽ ٻين شهري منصوبن لاءِ ٻيهر ترقي ڏني وئي]].<ref>{{cite web |title=From mills to malls, the sky is the limit |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |first=Nazer |last=Bharucha |date=24 November 2003 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709080439/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/From-mills-to-malls-the-sky-is-the-limit/articleshow/298196.cms |archive-date=9 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |title=Maharashtra may revisit redevelopment of textile mill land |url=http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |first=Sanjay |last=Jog |date=11 August 2012 |work=[[دي اڪنامڪ ٽائمز]] |location=Mumbai |access-date=6 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706134722/http://www.business-standard.com/article/companies/maharashtra-may-revisit-redevelopment-of-textile-mill-land-112081100041_1.html |archive-date=6 July 2015}}</ref> 26 مئي 1989ع تي [[نهاوا شيوا]] ۾ [[جواهر لال نهرو پورٽ]] ڪم شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[ممبئي بندرگاهه]] تي وڌندڙ رش گهٽائڻ هو.<ref>{{cite web |url=http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |title=Profile of Jawaharlal Nehru Custom House (Nhava Sheva) |access-date=13 November 2008 |publisher=Jawaharlal Nehru Custom House |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226073604/http://www.jawaharcustoms.gov.in/jnch/others/profile.htm |archive-date=26 February 2008}}</ref> 1990ع ۾ گريٽر بمبئي کي انتظامي طور الڳ شهر ۽ مضافاتي روينيو ضلعن ۾ ورهايو ويو، جيتوڻيڪ ٻئي هڪ ئي ميونسپل انتظام هيٺ رهيا.<ref>{{cite web |url=http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |title=Profile |work=[[ممبئي مضافاتي ضلعو]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202060333/http://mumbaisuburban.gov.in/html/profile.htm |archive-date=2 December 2014 |access-date=8 September 2014}}</ref> [[File:Mumbai Skyline from Marine drive.jpg|thumb|21هين صديءَ جي شروعات ۾ ممبئي جو شهري منظر]] 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي دوران بمبئي ڪيترن پرتشدد واقعن ۽ دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو. [[ايوڌيا]] ۾ [[بابري مسجد جي ڊاهڻ]] کان پوءِ 1992–93ع ۾ شهر ۾ سنگين [[بمبئي فساد|هندو-مسلم فساد]] ٿيا، جن ۾ 1,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|title=The Bombay riots in historic context|work=[[دي هندو]]|date=7 May 2012|last1=Engineer|first1=Asghar Ali|archive-date=4 February 2020|access-date=7 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204135511/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-bookreview/the-mumbai-riots-in-historic-context/article3395359.ece|url-status=live}}</ref> مارچ 1993ع ۾ [[1993ع بمبئي بم ڌماڪا|شهر جي مختلف هنڌن تي 13 هم آهنگ بم ڌماڪا]] ٿيا، جيڪي [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسندن]] ۽ [[ممبئي انڊرورلڊ]] سان لاڳاپيل گروهن پاران ڪيا ويا؛ انهن ۾ 257 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |title=1993: Bombay hit by devastating bombs |access-date=12 November 2008 |date=12 March 1993 |work=[[بي بي سي نيوز]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211202614/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/12/newsid_4272000/4272943.stm |archive-date=11 December 2008}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ وڌيڪ دهشتگرد حملا ٿيا. [[2006ع ممبئي ريل بم ڌماڪا|2006ع جي ممبئي ريل بم ڌماڪن]] ۾ 209 ماڻهو مارجي ويا ۽ 700 کان وڌيڪ زخمي ٿيا،<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |title=Special Report: Mumbai Train Attacks |date=30 September 2006 |work=[[بي بي سي نيوز]] |access-date=13 August 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080810041902/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2006/mumbai_train_attacks/default.stm |archive-date=10 August 2008}}</ref> جڏهن ته [[2008ع ممبئي حملا|2008ع جي ممبئي حملن]] دوران ٽن ڏينهن ۾ 173 ماڻهو مارجي ويا ۽ 308 زخمي ٿيا، ۽ شهر جي ڪيترن اهم هوٽلن ۽ تاريخي ماڳن کي وڏو نقصان پهتو.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |work=[[پريس انفارميشن بيورو]] |date=11 December 2008 |title=HM announces measures to enhance security |access-date=14 December 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221205459/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=45446 |archive-date=21 February 2011}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ [[2011ع ممبئي بم ڌماڪا|ٽن هم آهنگ بم ڌماڪن]] [[اوپيرا هائوس]]، [[زاويري بازار]] ۽ [[دادار]] ۾ 26 ماڻهن کي ماري وڌو ۽ 130 ڄڻن کي زخمي ڪيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai blasts: Death toll rises to 26 |work=[[هندستان ٽائمز]] |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |archive-url=https://archive.today/20120905103034/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Mumbai-blasts-Death-toll-rises-to-26/Article1-727292.aspx |url-status=dead |archive-date=5 September 2012 |date=5 September 2012 |access-date=25 May 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |title=Three bomb blasts in Mumbai, 18 dead, over 130 injured |access-date=14 July 2011 |work=[[اين ڊي ٽي وي]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109003829/http://www.ndtv.com/article/india/three-bomb-blasts-in-mumbai-18-dead-over-130-injured-119083?curl=1420282309 |archive-date=9 January 2015}}</ref> انهن بحرانن باوجود، ممبئي 21هين صديءَ ۾ به هندستان جي اهم معاشي مرڪزن مان هڪ طور وڌندو رهيو. اهو ملڪ جو تجارتي ۽ مالي گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي مالياتي مرڪز طور اڀريو، جتي وڏيون مالي خدمتن واريون ڪمپنيون قائم ٿيون ۽ وڏي پيماني تي بنيادي ڍانچي ۽ نجي سيڙپڪاري جا منصوبا شروع ٿيا.<ref name="Mumbai global"/><ref>{{cite journal |last=Shaw |first=Annapurna |title=Emerging Patterns of Urban Growth in India |journal=Economic and Political Weekly |volume=34 |issue=16/17 |pages=969–978 |year=1999 |jstor=4407880}}</ref> شهر ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏن شهري مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو ۽ [[بالي ووڊ]] جو گھر آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فلمون تيار ڪندڙ فلمي صنعتن مان هڪ آهي.{{sfn|Brunn|Williams|Zeigler|2003|pages=353–354|Ref=bru}} == جاگرافي == {{Main|ممبئي جي جاگرافي|ممبئي جي ارضيات}} {{See also|اوڀر وارا مضافات (ممبئي)|اولهه وارا مضافات (ممبئي)|ممبئي جي پاڙن جي فهرست}} [[File:Mumbaicitydistricts.png|thumb|ممبئي ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، تي مشتمل آهي]] ممبئي {{cvt|603|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |title=City Profile of Greater Mumbai |publisher=[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |access-date=24 April 2018 |archive-date=25 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425114633/http://dm.mcgm.gov.in/sites/default/files/documents/city_profile.pdf |url-status=dead}}</ref> ۽ انتظامي طور ٻن ضلعن، [[ممبئي شهر ضلعو|ممبئي شهر]] ۽ [[ممبئي مضافاتي ضلعو|ممبئي مضافاتي]]، ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web |title=Mumbai Suburban |publisher=[[نيشنل انفارميٽڪس سينٽر]] |url=http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> مضافاتي ضلعو {{cvt|446|km2}} ايراضيءَ تي مشتمل آهي ۽ ان کي ٽن [[تعلقو|تعلقن]]—[[انڌيري]]، [[بوريولي]] ۽ [[ڪرلا]]—۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://mumbaisuburban.gov.in/|title=Mumbai Suburban district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=2 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250602011543/https://mumbaisuburban.gov.in/|url-status=live}}</ref> ڏکڻ ۾ واقع شهري ضلعي واري علائقي کي [[ڏکڻ ممبئي]] يا ”آئلينڊ سٽي“ چيو وڃي ٿو، جنهن جي ايراضي {{cvt|157|km2}} آهي.<ref name="mmrda muip gdp">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm |archive-date=26 February 2009 |title=Mumbai Urban Infrastructure Project |publisher=[[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊيولپمينٽ اٿارٽي]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://mumbaicity.gov.in/en/|title=Mumbai City district|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|archive-date=7 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250807132412/https://mumbaicity.gov.in/en/|url-status=live}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] گريٽر ممبئي کان علاوه [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي]]، [[پالگهر ضلعو|پالگهر]] ۽ [[رائيگڙ ضلعو|رائيگڙ]] ضلعن جا حصا به شامل ڪري ٿو ۽ مجموعي طور {{cvt|4,355|km2}} تي پکڙيل آهي. [[File:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|thumb|left|2016ع ۾ ممبئي جي [[سيٽلائيٽ تصوير]]]] ممبئي [[سالسيٽ ٻيٽ]] تي واقع هڪ سنهي [[اپٻيٽ]] تي آباد آهي، جنهن جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ٿاڻي ڪريڪ]] ۽ اتر ۾ [[وسئي ڪريڪ]] آهن.<ref>{{cite web|url=https://cms.nias.res.in/events/seven-islands-and-the-fort-of-bombay-a-geospatial-perspective|title=Seven Islands and the Fort of Bombay: A Geospatial Perspective|work=[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]|access-date=1 June 2025}}</ref><ref name="mloc">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.1 Location|Ref=plan}}</ref> اهو [[هندستان جا اولهه سامونڊي ميدان|هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري]] تي [[ڪونڪن]] علائقي ۾ [[اُلهس درياهه]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع آهي.<ref name="geo">{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=2|Ref=bom}}</ref> ممبئي، سالسيٽ ٻيٽ [[ٿاڻي ضلعو|ٿاڻي ضلعي]] سان ورهائي ٿي. [[نوي ممبئي]] ٿاڻي ڪريڪ جي اوڀر طرف ۽ [[ٿاڻي]] وسئي ڪريڪ جي اتر طرف واقع آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|title=Save Thane Creek|work=India Water Portal|date=27 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=19 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719023845/https://www.indiawaterportal.org/governance-and-policy/governance/save-thane-creek|url-status=live}}</ref> شهر جو گهڻو حصو [[سمنڊ جي سراسري سطح]] کان ٿورو مٿي واقع آهي، جتي اوچائي عام طور {{cvt|10|to|15|m}} جي وچ ۾ آهي،<ref>{{Harvnb|Krishnamoorthy|2008|p=218}}</ref> جڏهن ته شهر جي سراسري اوچائي {{cvt|14|m}} آهي.<ref name="Wbase">{{cite web |publisher=Weatherbase |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |title=Mumbai, India |access-date=19 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= |archive-date=16 March 2006}}</ref> اتر ممبئي جو ڪجهه حصو ٽڪرين وارو آهي،<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2.2 Salsette Island|Ref=plan}}</ref> ۽ شهر جو سڀ کان اوچو نقطو [[پوائي]]–[[ڪانهيري]] سلسلي ۾ تقريباً {{cvt|450|m}} اوچائيءَ تي آهي.<ref>{{cite web |url=http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |title=Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashtra State |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |last1=Srinivasu |first1=T. |last2=Pardeshi |first2=Satish |access-date=26 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html |archive-date=17 July 2009}}</ref> شهر جو سامونڊي ڪنارو ڪيترن [[ڪريڪ (جزرمدي)|ڪريڪن]] ۽ کڏن سان ڪٽيل آهي، جيڪو اوڀر ۾ ٿاڻي ڪريڪ کان اولهه ۾ ماڌ–ماروي تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite news |title=Security web for city coastline |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |date=13 December 2008 |last=Sen |first=Somit |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=30 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803214157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Security-web-for-city-coastline/articleshow/3830390.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> سالسيٽ ٻيٽ جو اوڀريون سامونڊي ڪنارو وڏي پيماني تي [[مينگروو]] جي [[دلدل]]ن سان ڍڪيل آهي، جڏهن ته اولهه وارو سامونڊي ڪنارو گهڻو ڪري واريالو ۽ پٿريلو آهي.<ref>{{Harvnb|Patil|1957|pp=45–49}}</ref> شهر واري علائقي ۾ مٽي گهڻو ڪري واريالي آهي، جڏهن ته مضافاتي حصن ۾ [[ٻوڏاڻي مٽي|ٻوڏاڻي]] ۽ [[لوم واري مٽي|لوم واري]] مٽي وڌيڪ ملي ٿي.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.1 Soil|Ref=plan}}</ref> هيٺيون پٿريلو تهه ڪاري [[دکن پليٽو|دکن]] بيسالٽ تي مشتمل آهي، جيڪو آخري [[ڪريٽيشيئس]] ۽ ابتدائي [[ايوسين]] دور سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.3.2 Geology and Geomorphology|Ref=plan}}</ref> ممبئي [[زلزلي جي سرگرمي|زلزلي جي لحاظ کان سرگرم]] علائقي ۾ واقع آهي، جتي 23 [[فالٽ لائين]]ون سڃاڻپ ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kanth |first1=S. T. G. Raghu |last2=Iyenagar |first2=R. N. |url=https://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |journal=[[Current Science]] |volume=91 |title=Seismic Hazard estimation for Mumbai City |date=10 December 2006 |issue=11 |page=1486 |access-date=3 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090202112243/http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City |archive-date=2 February 2009}}</ref> هي علائقو هندستان جي [[هندستان ۾ زلزلي خطري جي درجابندي|زلزلي واري زون III]] ۾ اچي ٿو،<ref>{{cite map |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |url=http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |title=Seismic Zoning Map |access-date=20 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915154543/http://www.imd.ernet.in/section/seismo/static/seismo-zone.htm |archive-date=15 September 2008}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ته هتي [[ريڪٽر پيمانو|ريڪٽر پيماني]] تي 6.5 تائين شدت وارو زلزلو اچڻ جو امڪان ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |title=The Seismic Environment of Mumbai |publisher=Department of Theoretical Physics, [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] |access-date=6 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213094722/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/fault.html |archive-date=13 December 2007}}</ref> [[سنجئه گانڌي نيشنل پارڪ]]، جنهن کي بوريولي نيشنل پارڪ به چيو ويندو آهي، ممبئي مضافاتي ۽ ٿاڻي ضلعن جي حصن ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي {{cvt|103.09|km2}} آهي.<ref>{{Harvnb|Bapat|2005|pp=111–112}}</ref> شهر ۾ ٻه اهم ڍنڍون، [[تلسي ڍنڍ]] ۽ [[ويهار ڍنڍ]]، آهن. ممبئي کي پاڻي جي فراهمي ٿاڻي ضلعي ۾ واقع ڪيترن ڊئمن مان به ٿئي ٿي، جن ۾ [[ڀاتسا ڊئم|ڀاتسا]]، [[لوئر ويتارنا ڊئم|لوئر ويتارنا]]، [[مڊل ويتارنا ڊئم|مڊل ويتارنا]]، [[تانسا ڊئم|تانسا]] ۽ [[اپر ويتارنا ڊئم|اپر ويتارنا]] شامل آهن.<ref>{{cite report|url=https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|title=Mumbai Development Plan 2005-2025|work=[[مهاراشٽر حڪومت]]|access-date=1 June 2025|page=1|archive-date=12 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250812222033/https://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Basic%20Services.pdf|url-status=live}}</ref> [[پوائي ڍنڍ]] شهر جي حدن اندر واقع هڪ مصنوعي ڍنڍ آهي، جنهن جو پاڻي رڳو زرعي ۽ صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |format=PPT |title=Salient Features of Powai Lake |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |pages=1–3 |access-date=29 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt |archive-date=15 July 2011}}</ref> [[ميٺي درياهه]] هڪ شهري درياهه آهي، جيڪو پوائي ۽ ويهار ڍنڍن مان نڪرندڙ اضافي پاڻيءَ سان ٺهي ٿو ۽ تمام گهڻو آلودہ آهي.<ref>{{cite web | url=http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | work=[[مهاراشٽر پوليشن ڪنٽرول بورڊ]] | title=Mithi river water pollution and recommendations for its control | access-date=29 August 2014 | archive-date=10 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170110180202/http://mpcb.gov.in/images/mithireport.pdf | url-status=dead }}</ref> === آبهوا === {{Main|ممبئي جي آبهوا}} {{See also|ممبئي ڪلائيميٽ ايڪشن پلان}} {{climate chart | ممبئي | 17 | 31 | 1 | 18 | 32 | 1 | 21 | 33 | 0 | 24 | 34| 1 | 27 | 34 | 12 | 26 | 32 | 523 | 25 | 30 | 868 | 25 | 30 | 624 | 25 | 31 | 341 | 24 | 33 | 93 | 21 | 34 | 16 | 19 | 32 | 4 | units = metric | float = right | clear = right | maxprecip = 870 | source = ٽائيم اينڊ ڊيٽ<ref name="TD">{{cite web |url = https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |title = Climate & Weather Averages in Mumbai, Maharashtra, India |publisher = Time and Date |access-date = 17 July 2022 |archive-date = 17 July 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220717092047/https://www.timeanddate.com/weather/india/mumbai/climate |url-status = live }}</ref>}} ممبئي ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا|اڀرندي گهم ۽ سُڪي آبهوا]] پائي وڃي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''Aw'' ۾ شمار ٿئي ٿي. شهر جا وچ وارا ۽ اتر مضافاتي حصا وڌيڪ برسات سبب [[اڀرندي مانسون آبهوا]] (''Am'') رکن ٿا. ممبئي ۾ آڪٽوبر کان مئي تائين تقريباً برسات کان خالي عرصو هوندو آهي، جڏهن ته سڀ کان تيز برسات جولاءِ ۾ پوندي آهي.<ref>{{harvnb|Proceedings of the Indian National Science Academy|1999|p=210|Ref=proc}}</ref> ڊسمبر کان فيبروري تائين نسبتاً ٿڌو موسم رهي ٿو، جنهن کان پوءِ مارچ کان مئي تائين گرم موسم اچي ٿو. جون کان سيپٽمبر جي آخر تائين وارو دور [[هندستاني اپکنڊ جو مانسون|ڏکڻ-اولهه مانسون]] جو موسم آهي.<ref>{{harvnb|Greater Bombay District Gazetteer|1960|p=84|Ref=bom}}</ref> سالياني سراسري گرمي پد {{cvt|27|°C}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267">{{harvnb|Rohli|Vega|2007|p=267}}</ref> شهر ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ترتيبوار {{cvt|31|°C}} ۽ {{cvt|24|°C}} آهي. مضافاتي علائقن ۾ روزاني سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|29|°C}} کان {{cvt|33|°C}} تائين رهي ٿو، جڏهن ته روزاني سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد {{cvt|16|°C}} کان {{cvt|26|°C}} تائين هوندو آهي.<ref name="clra" /> سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|42.2|°C}} هو، جيڪو 14 اپريل 1952ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes>{{cite web |archive-url= https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date= 5 February 2020 |url=http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=[[هندستاني موسميات کاتو]] |date=December 2016 |page=M146 |access-date= 1 March 2020}}</ref> جڏهن ته سڀ کان گهٽ رڪارڊ ڪيل گرمي پد {{cvt|7.4|°C}} هو، جيڪو 27 جنوري 1962ع تي رڪارڊ ٿيو.<ref name=IMDextremes /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-still-cold-at-8-6-degree-c/articleshow/2770007.cms?referral=PM |title=Mumbai still cold at 8.6&nbsp;°C |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=9 February 2008 |access-date=26 April 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-still-cold-at-86-degree-C/articleshow/2770007.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> ممبئي ۾ سالياني سراسري [[برسات]] {{cvt|2213|mm|}} آهي.<ref name="Rohli 2007 267"/> سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات 1954ع ۾ {{cvt|3452|mm|0}} رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="clra">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.4 Climate and Rainfall|Ref=plan}}</ref> هڪ ڏينهن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات [[2005ع ممبئي ٻوڏ|26 جولاءِ 2005ع]] تي {{cvt|944|mm|0}} رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite news |last=Kishwar |first=Madhu Purnima |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |title=Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day |work=[[ڊيلي نيوز اينڊ اينالائسس]] |location=Mumbai |date=3 July 2006 |access-date=15 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106115301/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-three-drown-as-heavy-rain-lashes-mumbai-for-the-3rd-day-1039257 |archive-date=6 January 2014}}</ref> ممبئي شهر ۾ سراسري سالياني برسات {{cvt|2213.4|mm|0}} ۽ مضافاتي علائقن ۾ {{cvt|2502.3|mm|0}} آهي.<ref name="clra" /> ممبئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[اڀرندي طوفان|اڀرندي طوفان]] به ايندا آهن. شهر کي پيش آيل سڀ کان سخت [[طوفان]] 23 نومبر 1948ع تي آيو، جنهن دوران هوا جا جهونڪا {{cvt|151|kph}} تائين پهتا؛ ان واقعي ۾ 38 ڄڻا فوت ٿيا ۽ 47 ماڻهو گم ٿي ويا.<ref>{{cite news |date=23 November 1948 |title=Cyclone hits Bombay; isolates city |pages=1 |work=Argus (Melbourne, Vic. : 1848–1957) |url=http://nla.gov.au/nla.news-article22707765 |access-date=14 September 2021 |archive-date=17 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117152400/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/22707765 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Cyclone Nisarga: When 1948 November storm left 38 dead and 47 missing in Bombay |url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |access-date=14 September 2021 |work=Free Press Journal |archive-date=15 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211015205103/https://www.freepressjournal.in/mumbai/cyclone-nisarga-when-1948-november-storm-left-38-dead-and-47-missing-in-bombay |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |agency=Press Trust of India |date=3 June 2020 |title=When 20-hour storm paralysed Bombay: Old-timers recall fury of cyclone which hit Mumbai in 1948 |url=https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |access-date=14 September 2021 |magazine=India Today |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924134216/https://www.indiatoday.in/india/story/when-20-hour-storm-paralysed-bombay-old-timers-recall-fury-of-cyclone-which-hit-mumbai-in-1948-1685017-2020-06-03 |url-status=live}}</ref> شهر مانسون دوران [[شهري ٻوڏ|شهري ٻوڏن]] لاءِ حساس آهي،<ref>{{cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |title=Mumbai floods: Why India's cities are struggling with extreme rainfall |work=[[هندستان ٽائيمز]] |access-date=14 May 2019 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526081238/https://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai-floods-why-india-s-cities-are-struggling-with-extreme-rainfall/story-wsWPNy2MXh4b9JYTqtA0QJ.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |title=Will Mumbai flood this year too? BMC starts to find solution |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=5 May 2019 |access-date=11 May 2019 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107233405/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/will-mumbai-flood-this-year-too-bmc-starts-to-find-solutions/story-jWxMNBb5M37hj5MvC3kqQI.html |url-status=live}}</ref> ۽ غير منصوبا بند نيڪال نظام ۽ [[غير رسمي آبادي]]ون بار بار ايندڙ ٻوڏن جا اهم سبب سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="WEF">{{cite web|title= How Twitter is helping one Indian city map monsoon floods|url= https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|last= Srivastava|first= Roli|work= [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]]|date= 8 July 2022|access-date= 3 October 2022|archive-date= 3 October 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221003153927/https://www.weforum.org/agenda/2022/07/twitter-indian-city-map-monsoon-floods/|url-status= live}}</ref> [[2005ع ممبئي ٻوڏ]] ۾ 500 کان 1,000 تائين ماڻهو فوت ٿيا ۽ مالي نقصان {{USD}} 1.2 ارب ڊالرن تائين پهتو.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel">{{cite book|title=Adapting Cities to Climate Change|url=https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|pages=134–140|last3=Satterthwaite|first3=David|last2=Bicknell|first2=Jane|last1=Dodman|first1=David|publisher=Routledge|year=2012|isbn=9781136572548|access-date=3 October 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328163059/https://books.google.com/books?id=HX_i-QdqD0wC|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ ٻوڏن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ [[مهاراشٽر حڪومت]] هڪ ٻوڏ گهٽتائي منصوبي تي عمل ڪيو، جنهن ۾ ميٺي درياهه جي بحالي، نيڪال واري نظام جي نئين سر جوڙجڪ ۽ غير رسمي آبادين جي منتقلي شامل هئي.<ref name="WEF" /><ref name="david,david&Janel" /><ref name="LSC">{{cite journal|title=An assessment of the potential impact of climate change on flood risk in Mumbai|url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|pages=142–157|last13=Ranger|first13=Nicola|last12=Hallegatte|first12=Stéphane|last11=Bhattacharya|first11=Sumana|last10=Bachu|first10=Murthy|last9=Priya|first9=Satya|last8=Dhore|first8=K.|last7=Rafique|first7=Farhat|last6=Mathur|first6=P.|last5=Naville|first5=Nicolas|last4=Henriet|first4=Fanny|last3=Herweijer|first3=Celine|last2=Pohit|first2=Sanjib|last1=Corfee|first1=Morlot|publisher=[[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]|date=31 December 2010|issn=0165-0009|access-date=3 October 2022|journal=Climatic Change|archive-date=3 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003152426/https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/33459/|url-status=live}}</ref> {{center | {{Weather box | location = ممبئي ([[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، [[سانتاڪروز، ممبئي|سانتاڪروز]]) 1991–2020، انتهائي انگ 1951–2012 | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 37.4 | Feb record high C = 39.6 | Mar record high C = 41.7 | Apr record high C = 42.2 | May record high C = 41.0 | Jun record high C = 39.8 | Jul record high C = 36.2 | Aug record high C = 33.7 | Sep record high C = 37.0 | Oct record high C = 38.6 | Nov record high C = 37.6 | Dec record high C = 37.2 | year record high C = 42.2 | Jan high C = 31.2 | Feb high C = 31.7 | Mar high C = 33.1 | Apr high C = 33.4 | May high C = 33.7 | Jun high C = 32.5 | Jul high C = 30.4 | Aug high C = 30.2 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 33.6 | Nov high C = 34.1 | Dec high C = 32.6 | year high C = 32.3 | Jan mean C = 24.6 | Feb mean C = 25.3 | Mar mean C = 27.6 | Apr mean C = 28.8 | May mean C = 30.2 | Jun mean C = 29.3 | Jul mean C = 27.9 | Aug mean C = 27.8 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 29.0 | Nov mean C = 28.0 | Dec mean C = 25.8 | year mean C = | Jan low C = 16.9 | Feb low C = 18.1 | Mar low C = 21.1 | Apr low C = 24.2 | May low C = 27.0 | Jun low C = 26.6 | Jul low C = 25.5 | Aug low C = 25.2 | Sep low C = 24.9 | Oct low C = 23.9 | Nov low C = 21.4 | Dec low C = 18.4 | year low C = 22.8 | Jan record low C = 7.4 | Feb record low C = 8.5 | Mar record low C = 12.7 | Apr record low C = 16.9 | May record low C = 20.2 | Jun record low C = 19.8 | Jul record low C = 21.2 | Aug record low C = 19.4 | Sep record low C = 20.7 | Oct record low C = 16.7 | Nov record low C = 13.3 | Dec record low C = 10.6 | year record low C = 7.4 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 0.1 | Apr rain mm = 0.1 | May rain mm = 7.3 | Jun rain mm = 526.3 | Jul rain mm = 919.9 | Aug rain mm = 560.8 | Sep rain mm = 383.5 | Oct rain mm = 91.3 | Nov rain mm = 11.0 | Dec rain mm = 1.6 | year rain mm = 2502.3 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.0 | May rain days = 0.7 | Jun rain days = 14.0 | Jul rain days = 23.3 | Aug rain days = 21.4 | Sep rain days = 14.4 | Oct rain days = 3.9 | Nov rain days = 0.6 | Dec rain days = 0.2 | year rain days = 78.6 | time day = 17:30 [[هندستاني معياري وقت|IST]] | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 47 | Mar humidity = 51 | Apr humidity = 59 | May humidity = 65 | Jun humidity = 74 | Jul humidity = 81 | Aug humidity = 81 | Sep humidity = 76 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 54 | Dec humidity = 51 | year humidity = 63 | source 1 = [[هندستاني موسميات کاتو]]<ref name=IMDnormals>{{cite web |url=https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |publisher=India Meteorological Department |title=Climatological Information - Mumbai (Santacruz) (43003) |access-date=11 July 2022 |archive-date=21 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721003320/https://cdsp.imdpune.gov.in/extremes_1991_2020/?stn=43003 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |title=Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) |publisher=India Meteorological Department |date=December 2016 |page=M146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf |archive-date=5 February 2020 |url-status=live}}</ref> | source 2 = ٽوڪيو ڪلائيميٽ سينٽر (سراسري گرمي پد 1991–2020)<ref name=TCC1>{{cite web | url = https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | title = Normals Data: Bombay / Santacruz – India Latitude: 19.12°N Longitude: 72.85°E Height: 14 (m) | publisher = Japan Meteorological Agency | access-date = 1 December 2022 | archive-date = 20 March 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250320084703/https://ds.data.jma.go.jp/gmd/tcc/tcc/products/climate/normal/parts/NrmMonth_e.php?stn=43003 | url-status = live }}</ref> }} }} === آلودگي === [[هندستان ۾ فضائي آلودگي|فضائي آلودگي]] ممبئي ۾ هڪ اهم مسئلو آهي.<ref>{{cite web |last=Borwankari |first=Vinamrata |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |title=Air pollution killed 81,000 in Delhi & Mumbai, cost Rs 70,000 crore in 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529044308/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/air-pollution-killed-81000-in-delhi-mumbai-cost-rs-70000-crore-in-2015/articleshow/56656252.cms |archive-date=29 May 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=19 January 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |last=Chatterjee |first=Badri |url=http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |title=Mumbai breathes 2017's cleanest air; 'good' AQI after 6 months |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153636/http://www.hindustantimes.com/mumbai-news/mumbai-breathes-2017-s-cleanest-air-good-aqi-after-6-months/story-4YoZQvrZSFBNOOcf6tmKBK.html |archive-date=6 May 2017 |work=[[هندستان ٽائيمز]] |date=11 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |title=Air quality in Mumbai three times worse than Delhi |archive-url=https://web.archive.org/web/20170318200948/http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/air-quality-in-mumbai-3-times-worse-than-delhi-4568124/ |archive-date=18 March 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=14 March 2017 |access-date=30 June 2017}}</ref> 2013ع ۾ سالياني سراسري [[PM2.5]] ڪنسنٽريشن 63 μg/m³ هئي، جيڪا [[عالمي صحت تنظيم]] جي سالياني PM2.5 لاءِ سفارش ڪيل حد کان 6.3 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |title=Global Urban Ambient Air Pollution Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301221905/http://who.int/phe/health_topics/outdoorair/databases/cities/en/ |archive-date=1 March 2017 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=May 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref><ref name="guidelines">{{cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |title=WHO Air Quality Guidelines |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165807/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs313/en/ |archive-date=4 January 2016 |work=[[عالمي صحت تنظيم]] |date=September 2016 |access-date=8 April 2017}}</ref> [[هندستان حڪومت]] جو [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] هوا جي معيار جي مسلسل نگراني ڪري ٿو ۽ حقيقي وقت جا انگ اکر عوام لاءِ جاري ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://data.gov.in/ |title=Air Quality Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619153514/https://data.gov.in/ |archive-date=19 June 2016 |work=[[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] |access-date=30 June 2017}}</ref> ڊسمبر 2019ع ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]، [[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] جي [[ميڪ ڪيلوي اسڪول آف انجنيئرنگ]] سان گڏجي، ممبئي ۾ ايرو سول ۽ ايئر ڪوالٽي ريسرچ فيسليٽي قائم ڪئي ته جيئن هندستاني شهرن ۾ فضائي آلودگيءَ جو مطالعو ڪري سگهجي.<ref>{{cite web |url=https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |title=McKelvey Engineering, IIT Bombay partner to study air pollution |work=The Source |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي ان سينٽ لوئس]] |date=4 December 2019 |access-date=21 February 2020 |archive-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210529072244/https://source.wustl.edu/2019/12/new-partnership-brings-together-mckelvey-iit-bombay-to-study-air-pollution/ |url-status=live }}</ref> [[مرڪزي آلودگي ڪنٽرول بورڊ]] جي 2016ع واري رپورٽ موجب ممبئي هندستان جو سڀ کان وڌيڪ شور وارو شهر هو.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |title=Mumbai noisiest city, Delhi at number 4: Central Pollution Control Board |date=26 April 2016 |website=The Times of India |access-date=21 April 2024 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407175447/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Mumbai-noisiest-city-Delhi-at-number-4-Central-Pollution-Control-Board/articleshow/51985961.cms |url-status=live }}</ref> == آبادي ۽ سماج == {{See also|ممبئي جي آباديءَ ۾ واڌ}} {{Historical population |cols = 2 |source = [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي|ايم ايم آر ڊي اي]]<ref>{{harvnb|Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region|p=6|Ref=pemmr}}</ref> |footnote = [[هندستان حڪومت]] جي مردم شماريءَ جي انگن اکرن تي ٻڌل |1872 | 644405 |1881 | 773196 |1891 | 821764 |1901 | 812912 |1911 | 1018388 |1921 | 1244934 |1931 | 1268306 |1941 | 1686127 |1951 | 2966902 |1961 | 4152056 |1971 | 5970575 |1981 | 8243405 |1991 | 9925891 |2001 | 11914398 |2011 | 12442373 |align = right }} [[2011ع هندستاني مردم شماري|2011ع جي مردم شماري]] موجب ممبئي جي آبادي 12,442,373 هئي، جڏهن ته آباديءَ جي اندازي موجب ڪثافت لڳ ڀڳ {{cvt|20,482|PD/km2}} هئي ۽ هر ماڻهوءَ لاءِ سراسري رهائشي جاءِ لڳ ڀڳ {{cvt|4.5|m2}} هئي.<ref name="Census">{{cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai, census|work=Census 2011|access-date=1 June 2025|archive-date=24 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=The minimum city |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |newspaper=[[دي اڪانومسٽ]] |access-date=7 July 2012 |date=9 June 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو]] 2011ع ۾ 18,394,912 ماڻهن جو گهر هو.<ref name="extended UA 2011" /> شهر جو [[جنس تناسب]] هر 1,000 مردن جي مقابلي ۾ 853 عورتون هو، جيڪو قومي سراسري 914 عورتن في 1,000 مردن کان گهٽ هو. ٻارن جو جنس تناسب هر 1,000 ڇوڪرن جي مقابلي ۾ 913 ڇوڪريون هو.<ref name="Census"/> گهٽ جنس تناسب جو هڪ سبب وڏي تعداد ۾ مردن جو روزگار لاءِ شهر ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ پڻ آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |title=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city |date=8 September 2004 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |access-date=2 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> شهر جي خواندگيءَ جي شرح 89.73٪ هئي، جيڪا قومي سراسري 86.7٪ کان وڌيڪ هئي.<ref name="Census"/> 2008ع ۾ شهر ۾ 4.2 ملين گهراڻا هئا، جن جو انگ 2020ع تائين 6.6 ملين ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. سالياني 2 ملين رپين کان وڌيڪ آمدني رکندڙ گهراڻن جو حصو لڳ ڀڳ 10٪ ۽ 1 کان 2 ملين رپين جي وچ ۾ آمدني وارن گهراڻن جو حصو 2020ع تائين لڳ ڀڳ 15٪ هجڻ جو اندازو هو.<ref>{{cite web |url=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |title=Mumbai's New-Age Builders want a Room at the Top |work=[[فوربس]] |date=10 February 2010 |access-date=7 July 2012 |author=T Surendar |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0 |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2011ع جي مردم شماري موجب 1,135,514 گهراڻن ۾ 5,633,709 ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهندا هئا.<ref name="Census"/><ref>{{cite web |date=8 April 2020 |title=41.8% of Mumbai lives in slums |work=[[لائيو منٽ]] |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |access-date=15 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live |last1=Bhatia |first1=Sneha Alexander }}</ref><ref>{{cite news |title=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai |website=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=18 May 2020 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |access-date=15 October 2021 |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms |url-status=live }}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] شهر جي سڀ کان وڏي ڪچي آبادي آهي، جتي {{cvt|2.39|km2}} ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد علائقن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{harvnb|Davis|2006|p=31}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |title=Dharavi, Mumbai |publisher=Newschool |date=24 May 2012 |access-date=12 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/ |archive-date=11 January 2013}}</ref><ref name="Town">{{cite web |title=District Census Handbook -Mumbai Suburban |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |publisher=Directorate of Census Operation Maharashtra |access-date=20 May 2020 |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf |url-status=live }}</ref> 1991ع کان 2001ع واري ڏهاڪي دوران مهاراشٽر کان ٻاهرين علائقن مان ممبئي ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙن جو انگ 1.12 ملين هو، جيڪو شهر جي خالص آباديءَ جي واڌ جو 54.8٪ هو.<ref>{{cite web |url=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |page=2 |title=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06 |access-date=13 February 2008 |publisher=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, [[مهاراشٽر حڪومت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf |archive-date=16 February 2008 |url-status=dead}}</ref> === نسلي گروهه ۽ مذهب === {{further|مهاراشٽر ۾ مذهب}} {{bar box |title=ممبئي ۾ مذهب (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-16 Population By Religion - Maharashtra|url=https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS |format=xls|website=census.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230449/https://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW27C-01%20MDDS.XLS|archive-date=23 September 2015}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|65.99}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ اسلام|اسلام]]|darkgreen|20.65}} {{bar percent|[[مراٺي ٻڌ ڌرم وارا|ٻڌ ڌرم]]|gold|4.85}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ جين ڌرم|جين ڌرم]]|pink|4.10}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|darkblue|3.27}} {{bar percent|[[مهاراشٽر ۾ سک ڌرم|سک ڌرم]]|yellow|0.49}} {{bar percent|ٻيا يا اڻ ڄاڻايل|black|0.63}} }} 2011ع جي مردم شماري موجب [[هندو ڌرم]] ممبئي جو سڀ کان وڏو مذهب هو ۽ لڳ ڀڳ ٻه ٽيون آبادي ان سان وابسته هئي؛ ان کان پوءِ [[اسلام]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[عيسائيت]] ۽ [[سک ڌرم]] جو انگ هو.<ref name="Census"/><ref name="Religion"/> ممبئي جي قديم مسلمان برادرين ۾ [[دائودي بوهرا]]، اسماعيلي [[کوجا]] ۽ [[ڪونڪڻي مسلمان]] شامل آهن.<ref>{{harvnb|Bates|2003|p=266}}</ref> مقامي عيسائي برادرين ۾ [[بمبئي ايسٽ انڊين|ايسٽ انڊين ڪيٿولڪ]] شامل آهن، جن کي 16هين صديءَ دوران [[پورچوگيزي هندستان|پورچوگيزن]] عيسائيت ڏانهن آندو.<ref>{{harvnb|Baptista|1967|p=5}}</ref> [[ممبئي ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي برادري]] 18هين صديءَ دوران ممبئي ۾ آباد ٿي. ممبئي جي [[بني اسرائيل]] يهودي برادري، جيڪا ممبئي جي ڏکڻ واري [[ڪونڪن]] جي ڳوٺن مان لڏي آئي، روايتي طور انهن اسرائيلي يهودين جي اولاد سمجهي وڃي ٿي، جن جو جهاز شايد 175 ق.م ۾ [[انٽيوڪس چوٿون ايپي فانس]] جي دور ۾ ڪونڪن جي سامونڊي ڪناري وٽ تباهه ٿيو هو.<ref>{{cite web |first=Shalva |last=Weil |title=Background: A rich history now stained with blood |date=30 November 2008 |url=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |work=[[دي يروشلم پوسٽ]] |access-date=1 September 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood |archive-date=21 September 2013}}</ref> ممبئي دنيا جي سڀ کان وڏي [[پارسي]] [[زرتشت]] برادريءَ جو گهر آهي،<ref>{{cite web |title=More than Half of the World's Zoroastrians Call Mumbai, India Home |url=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |work=Smart Cities Dive |access-date=11 August 2022 |archive-date=11 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/ |url-status=live }}</ref> جنهن جو انگ لڳ ڀڳ 60,000 آهي، جيتوڻيڪ سندن آبادي تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.<ref>{{cite news |last1=Karkaria |first1=Bachi |title=Why is India's wealthy Parsi community vanishing? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |access-date=6 December 2016 |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=9 January 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331 |archive-date=20 November 2016}}</ref> پارسي ستين صديءَ ۾ [[فارسي سلطنت جي مسلمان فتح|فارس جي مسلمان فتح]] کان پوءِ [[وڏي ايران]] مان هندستان لڏي آيا.<ref>{{cite web |last= |first= |url=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |title=The world's successful diasporas |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/ |archive-date=15 January 2013 |work=Management Today |access-date=1 June 2013}}</ref> ممبئي جي نسلي بناوٽ ۾ [[مهاراشٽر وارا]] لڳ ڀڳ 32٪ ۽ [[گجراتي ماڻهو|گجراتي]] لڳ ڀڳ 20٪ آهن، جڏهن ته باقي آبادي هندستان جي ٻين علائقن مان آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{harvnb|Mehta|2004|p=99}}</ref> === ٻوليون === {{bar box |title=ممبئي جون ٻوليون (2011)<ref name="census2011-langreport">{{cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Maharashtra (Town level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=Census 2011 |publisher=[[هندستان جو رجسٽرار جنرل ۽ مردم شماري ڪمشنر]] |access-date=2 January 2024 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005055334/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10253/download/13365/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=C-16 Population By Mother Tongue |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |work=2011 Census of India |access-date=16 March 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224105547/https://censusindia.gov.in/2011census/C-16/DDW-C16-STMT-MDDS-2700.XLSX |url-status=live}}</ref> |titlebar=#FCD116 |left1=ٻولي |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[مراٺي ٻولي|مراٺي]]|red|35.4}} {{bar percent|[[هندي ٻولي|هندي]]|orange|24.8}} {{bar percent|[[اردو]]|green|11.7}} {{bar percent|[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]|pink|11.4}} {{bar percent|[[تامل ٻولي|تامل]]|darkblue|2.37}} {{bar percent|ٻيون|black|14.5}} }} [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ممبئي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. [[هندي ٻولي|هندي]] ٻئي نمبر تي، ان کان پوءِ [[اردو]] ۽ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="census2011-langreport"/><ref>{{harvnb|Pai|2005|p=1804}}</ref><ref name="51st Report CLMI"/> مراٺي ۽ انگريزي حڪومتي ڪم ڪار جون سرڪاري ٻوليون آهن.<ref name="51st Report CLMI">{{cite web |title=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |website=nclm.nic.in |publisher=[[اقليتي معاملن واري وزارت، هندستان حڪومت]] |date=15 July 2015 |access-date=15 February 2018 |page=152 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf |archive-date=16 February 2018}}</ref> انگريزي شهر جي [[اڇي ڪالر وارا مزدور|اڇي ڪالر واري افرادي قوت]] جي اهم ٻولي آهي. شهر جي گهٽين ۾ هنديءَ جي هڪ ڳالهائجندڙ صورت، جنهن کي ''[[بمبئي هندي]]'' چيو وڃي ٿو، پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=141}}</ref> ڪيترائي هندي ڳالهائيندڙ مزدور [[اتر پرديش]] ۽ [[بهار]] مان موسمي يا عارضي روزگار لاءِ ممبئي ايندا آهن.<ref>{{cite web |title=Mumbai's growing Hindi heartland |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |website=Indian Express |date=11 February 2019 |access-date=16 March 2020 |archive-date=26 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/ |url-status=live }}</ref> == معيشت == {{Main|ممبئي جي معيشت}} [[File:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|thumb|[[الٽامائونٽ روڊ]] تي آسمان ڇهندڙ عمارتون]] ممبئي کي هندستان جي مالي ۽ واپاري گاديءَ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ اهو ملڪ جي مجموعي [[مجموعي گهرو پيداوار]] جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="mmrda muip gdp"/><ref name="Mumbai global">{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |title=Mumbai a global financial centre? Of course! |last=Thomas |first=T. |work=[[ريڊف]] |date=27 April 2007 |access-date=31 May 2009 |location=New Delhi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm |archive-date=18 November 2008}}</ref><ref name="The Financial Express">{{cite news |url=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |title=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest |access-date=5 September 2009 |date=29 January 2008 |newspaper=[[دي فنانشل ايڪسپريس (هندستان)|دي فنانشل ايڪسپريس]] |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636 |archive-date=6 September 2009}}</ref> 2023–24ع ۾ ممبئي [[مهاراشٽر]] جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 19.8٪ حصو وڌو.<ref>{{cite web |title=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24 |url=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |work=[[مهاراشٽر حڪومت]] |access-date=1 June 2025 |archive-date=18 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf |url-status=live }}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر ملڪ جي مجموعي ٽيڪس آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو ۽ صنعتي پيداوار جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو فراهم ڪندو هو.<ref name="NMIAtender">{{cite web |title=Development of Mumbai International Airport (NMIA) |url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf |url-status=dead |archive-date=8 August 2014 |publisher=[[سٽي اينڊ انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن|سڊڪو]] |year=2013 |access-date=8 July 2015 |page=7}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mahajan |first1=Poonam |title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |access-date=21 June 2015 |work= [[ڊيلي نيوز اينڊ ايناليسس]] |date=26 July 2014 |location=Mumbai |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310 |archive-date=21 June 2015}}</ref> 2017–18ع ۾ [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي معيشت جو اندازو 368 ارب کان 400 ارب آمريڪي ڊالرن ([[قوت خريد برابري|پي پي پي]] ۽ [[ميٽروپوليٽن مجموعي پيداوار|ميٽرو جي ڊي پي]]) جي وچ ۾ لڳايو ويو، جنهن سان اهو هندستان جي ٻن سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ [[مجموعي گهرو پيداوار موجب شهرن جي فهرست|ميٽروپوليٽن علائقن]] مان هڪ بڻيو.<ref name="Mumbai_GDP">{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023|archive-date=19 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|url-status=live}}</ref><ref name="GQ">{{cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |work=GQ India |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ ممبئي ملڪ جي ڪارخانن ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جو 10٪ روزگار ڏيندو هو، صنعتي پيداوار جو 25٪، [[آمدني ٽيڪس]] جي وصولين جو 33٪، [[ڪسٽم ڊيوٽي]] جي وصولين جو 60٪، مرڪزي [[ايڪسائيز ٽيڪس]] جو 20٪ ۽ [[پرڏيهي واپار]] جو 40٪ حصو ڏيندو هو، جڏهن ته شهر مان {{INRConvert|40|b|lk=b|year=2006}} ڪارپوريٽ ٽيڪس طور پيدا ٿيندا هئا.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=51}}</ref> [[File:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|thumb|left|upright|[[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي]] 1970ع واري ڏهاڪي تائين ممبئي جي خوشحاليءَ جو وڏو دارومدار [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائل ملن]] ۽ [[سامونڊي بندرگاهه|بندرگاهه]] تي هو، پر پوءِ مقامي معيشت [[ماليات]]، [[انجنيئرنگ]]، هيرن جي پالش، [[صحت جي سار سنڀال]] ۽ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ پکڙجي وئي.<ref>{{harvnb|Swaminathan|Goyal|2006|p=52}}</ref> [[هندستان ۾ معاشي آزادڪاري|1991ع جي معاشي آزادڪاري]] کان پوءِ شهر معاشي اوسر جو هڪ نئون دور ڏٺو؛ 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري مالي شعبي ۾ تيزي آئي، جڏهن ته 2000ع واري ڏهاڪي ۾ [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]]، برآمدات، خدمتن ۽ آئوٽ سورسنگ جي شعبن ۾ واڌ ٿي.<ref>{{harvnb|Kelsey|2008|p=208}}</ref> 21هين صديءَ ۾ شهر جي معيشت جا اهم شعبا ماليات، قيمتي پٿر ۽ زيور، چمڙي جي پراسيسنگ، آءِ ٽي ۽ [[ڪاروباري عمل آئوٽ سورسنگ|آءِ ٽي اي ايس]]، ٽيڪسٽائل، پيٽروڪيميڪل، اليڪٽرانڪس جي پيداوار، گاڏيون ۽ تفريحي صنعت آهن.<ref name="ecoprofile">{{cite web |work=[[بريهن ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] |title=City Development Plan (Economic Profile) |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf |archive-date=25 November 2013 |access-date=25 August 2013}}</ref> بندرگاهن ۽ شپنگ جي صنعت پڻ چڱيءَ طرح قائم آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ipa.nic.in/oper.htm |title=Indian Ports Association, Operational Details |access-date=16 April 2009 |publisher=Indian Ports Association |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm |archive-date=10 April 2009}}</ref> مرڪزي ممبئي ۾ واقع [[ڌاراوي]] ۾ وڏي ريسائڪلنگ صنعت آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 15,000 هڪ ڪمري وارا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="gua">{{cite web |first=Dan |last=McDougall |title=Waste not, want not in the £700m slum |work=[[دي گارجين]] |location=UK |date=4 March 2007 |access-date=29 April 2009 |url=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling |archive-date=31 August 2013}}</ref> شهر هندستان جي ڪيترن ئي وڏن ڪاروباري گروهن ۽ [[فارچون گلوبل 500]] جي پنج ڪمپنين جو مرڪز آهي.<ref name="Mumbai global" /> هتي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]]، [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (بي ايس اي)، [[نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج آف انڊيا]] ۽ [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج بورڊ آف انڊيا]] جهڙا مالي ضابطه ڪندڙ ادارا پڻ واقع آهن. [[نريمان پوائنٽ]] ۽ [[باندره ڪرلا ڪمپليڪس]] ممبئي جا اهم مالي مرڪز آهن.<ref name="ecoprofile"/> 1875ع ۾ قائم ڪيل بي ايس اي، ايشيا جي سڀ کان پراڻي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي.<ref>{{cite web|url=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|title=Bombay Stock Exchange|work=[[فرسٽ پوسٽ]]|date=9 July 2025|access-date=1 August 2025}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي [[ارب پتين جي تعداد موجب شهرن جي فهرست|ارب پتين جي تعداد جي لحاظ کان دنيا جي مٿين ڏهن شهرن]] ۾ شامل هئي.<ref name="Mumbai_data">{{cite web |title=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires |url=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |last=Coudriet |first=Carter |work=[[فوربس]] |access-date=14 May 2020 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/ |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ 960 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي دولت سان،<ref name="GQ"/><ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report |date=26 February 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/ |archive-date=27 February 2017 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي هندستان جو سڀ کان شاهوڪار شهر ۽ دنيا جي امير ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Mumbai_info">* {{cite news |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |title=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires |first=Sudipto |last=Dey |work=[[بزنس اسٽينڊرڊ]] |date=10 October 2019 |access-date=17 August 2021 |archive-date=24 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008 |publisher=[[ماسٽر ڪارڊ]] |page=21 |access-date=28 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |author=Giacomo Tognini |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |title=World's Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home |work=[[فوربس]] |access-date=19 June 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/ |url-status=live }}</ref> {{As of|2008}}، [[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ]] ممبئي کي "[[گلوبلائيزيشن اينڊ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽورڪ#Alpha|الفا]]" [[عالمي شهر]] طور درجو ڏنو، جيڪو عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ٽئين سطح جي زمري ۾ اچي ٿو.<ref name="lboro2008">{{cite web |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=The World According to GaWC 2008 |website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC) |publisher=[[لفبرو يونيورسٽي]] |access-date=7 May 2009 |url-status=live |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archive-date=23 February 2011}}</ref> ممبئي آفيسن جي ڀاڙن جي لحاظ کان دنيا جي ٽئين سڀ کان مهانگي مارڪيٽ آهي ۽ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ هندستان جي تيز ترين شهرن مان پڻ شمار ٿي چڪي آهي.<ref name="World Bank and International Financial Corporation">{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india |title=Doing Business in India 2009 |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |access-date=8 June 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India |archive-date=18 October 2010}}</ref> [[File:Dharavi India.jpg|thumb|[[ڌاراوي]] دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي]] دولت جي ورڇ ۽ معاشي شموليت جي لحاظ کان ممبئي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غيربرابر شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |last=Chandar |first=Sanaya |date=24 November 2019 |title=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world |url=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |access-date=11 July 2024 |website=Scroll.in |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world |url-status=live }}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ وچين آمدني 20,000 روپيا (انڊين روپيا 36,000 يا US$470 جي برابر، 2019ع ۾) هئي، جڏهن ته سراسري آمدني انڊين روپيا هئي، جڏهن ته سراسري آمدني 40,000 روپيا (انڊين روپيا 72,000 يا US$950 جي برابر، 2019ع ۾) هئي. شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين نيري ڪالر وارن پيشائن سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن. شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite report |last1=Annez |first1=Patricia Clarke |last2=Bertaud |first2=Alain Charles |last3=Patel |first3=Bimal |last4=Phatak |first4=Vidyadhar K. |title=Working with the market: a new approach to reducing urban slums in India |work=Policy Research working paper |publisher=[[ورلڊ بئنڪ]] |location=Washington, D.C. |docket=WPS 5475 |page=34 |date=1 November 2010 |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935511468267317232 |access-date=30 June 2025}}</ref> شهر ۾ اڻ ماهر ۽ نيم ماهر خودروزگار ماڻهن ۽ ٻين [[نيري ڪالر وارا مزدور|نيري ڪالر وارن پيشائن]] سان لاڳاپيل ماڻهن جو وڏو انگ رهي ٿو، جن مان گهڻا ٻين علائقن مان لڏي ايندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|title=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|date=10 November 2025|access-date=1 January 2026|work=[[ٽائمز نائو]]|archive-date=12 December 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|title=Mumbai Sees Fewer Migrants As City's Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|date=18 January 2024|access-date=1 June 2025|work=[[آئوٽ لڪ (هندستاني رسالو)|آئوٽ لڪ]]|archive-date=18 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|url-status=live}}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 41.8٪ آبادي شهري ڪچين آبادين ۾ رهي ٿي، جڏهن ته اهي ڪچيون آباديون شهر جي ڪل ايراضيءَ جو فقط لڳ ڀڳ ست سيڪڙو والارين ٿيون.<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Sneha |last2=Bhatia |first2=Surbhi |date=9 April 2020 |title=Mapping Mumbai's slum challenge in coronavirus battle |url=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |work=[[منٽ (اخبار)|منٽ]] |access-date=14 October 2021 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html |url-status=live }}</ref><ref name="Slum">{{cite web |last=Ashar |first=Sandeep |date=10 May 2016 |title=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/ |archive-date=10 May 2016 |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]]}}</ref> ممبئي ۾ في ماڻهو رهائشي جاءِ جو مجموعي سراسري انگ {{cvt|8.3|m2}} آهي، جڏهن ته ڪچين آبادين ۾ اهو گهٽجي {{cvt|2.73|m2}} رهجي وڃي ٿو.<ref name="Slum"/> [[ڌاراوي]] ۾ لڳ ڀڳ هڪ ملين ماڻهو رهن ٿا ۽ اها دنيا جي وڏين ڪچين آبادين مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|title=The World's Largest Slums|work=Habitat for humanity|date=7 December 2017 |access-date=1 June 2025|archive-date=8 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|url-status=live}}</ref> 2019ع ۾ ممبئي جي مرڪزي شهري حصي ۾ هڪ ڪمري واري فليٽ جو وچين ڀاڙو لڳ ڀڳ 30,000 (US$390) هو. محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref name="Lewis">{{Cite web |last=Lewis |first=Noah |date=17 August 2019 |title=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai |url=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/ |access-date=11 July 2024 |work=The Globe|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|archive-date=13 September 2019}}</ref> محدود زمين ۽ تمام گهڻين قيمتن سبب ممبئي جا رهواسي اڪثر ننڍن گهرن ۾ رهن ٿا، جيڪي سندن ڪم جي هنڌن کان پري هوندا آهن، ۽ کين ڀريل عوامي ٽرانسپورٽ يا ٽريفڪ سان ڀريل رستن تي ڊگهو سفر ڪرڻو پوندو آهي. مضافاتي علائقن جا رهواسي مرڪزي واپاري علائقي ڏانهن سفر ڪرڻ ۾ پنهنجي ڏينهن جو نمايان حصو گذارين ٿا.<ref>{{harvnb|Datta|Jones|1999|loc=Low-Income Households and the Housing Problem in Mumbai, pp. 158–159}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظاميا === [[File:Municipal Corporation of Greater Mumbai 01.jpg|thumb|upright|[[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) جو هيڊڪوارٽر، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ادارو آهي.]] گريٽر ممبئي (يا بريهان ممبئي)، جيڪو {{cvt|603|km2|mi2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |title=Annual Report 2004-05 |url=http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |publisher=Maharashtra Pollution Control Board |access-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317135825/http://mpcb.gov.in/ereports/pdf/AnnualReport2004-05.pdf |archive-date=17 March 2015 |page=185}}</ref> [[ممبئي سٽي ضلعو|ممبئي سٽي]] ۽ [[ممبئي سبربن ضلعو|ممبئي سبربن]] ضلعن تي مشتمل آهي، ۽ ڏکڻ ۾ [[ڪولابا]] کان اتر ۾ [[ملنڊ]] ۽ [[دهيسر]] تائين، جڏهن ته اوڀر ۾ [[مانخرد]] تائين پکڙيل آهي. 2011ع جي مردم شماريءَ موجب ان جي آبادي 12,442,373 هئي.<ref name=census2011-gtmumcity>{{cite web |title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data |url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |website=Census 2011 India |publisher=Census Organization of India |access-date=11 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629002612/http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html |archive-date=29 June 2015}}</ref> ان جو انتظام [[بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن]] (BMC) هلائي ٿي، جنهن کي [[ميونسپل ڪارپوريشن آف گريٽر ممبئي]] به چيو وڃي ٿو، ۽ اڳ ۾ اها بمبئي ميونسپل ڪارپوريشن جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mloc"/> BMC شهر جي شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي ضرورتن جي ذميوار آهي.<ref name="mcmmm">{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/ |title=Official Website of Municipal Corporation of Greater Mumbai |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |access-date=18 July 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607124049/http://www.mcgm.gov.in/ |archive-date=7 June 2008}}</ref> BMC ڀارت جو سڀ کان امير شهري ادارو ۽ ايشيا جي امير ترين شهري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=16 January 2026 |title=Richest municipal bodies in India: Top 10 civic bodies ranked as BMC tops list with ₹74,000 cr budget - BusinessToday |url=https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |access-date=4 February 2026 |work=[[Business Today (India)|Business Today]] |archive-date=9 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209230849/https://www.businesstoday.in/india/story/richest-municipal-bodies-in-india-top-10-civic-bodies-ranked-as-bmc-tops-list-with-rs74000-cr-budget-511254-2026-01-16 |url-status=live }}</ref> [[وزارت هائوسنگ ۽ شهري معاملن]] موجب، BMC جي 2022–23ع ۾ آمدني 378.91 بلين (US$5.0 بلين) ۽ خرچ 338.25 بلين (US$4.4 بلين) هئا. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو. آمدنيءَ جو 17.1٪ حصو ٽيڪسن مان، 51.2٪ ٻين ذريعن مان، ۽ 31.8٪ سرڪاري گرانٽن مان حاصل ٿيو.<ref>{{cite web |title=Mumbai city finance |url=https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |work=[[Ministry of Housing and Urban Affairs]], [[Government of India]] |access-date=5 December 2024 |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011080031/https://www.cityfinance.in/municipal-data/city/mumbai |url-status=live }}</ref> BMC جي سربراهي ميئر ڪندو آهي، جيڪو اڍائي سالن جي مدي لاءِ ڪم ڪندو آهي ۽ ڪائونسلرن طرفان پاڻ مان [[اڻ سڌي چونڊ]] ذريعي چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=27|Ref=mumact}}</ref><ref name="mayorterm">{{cite news |title=Shiv Sena's Snehal Ambekar elected new Mumbai mayor |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |date=9 September 2014 |work=[[The Economic Times]] |location=Mumbai |access-date=5 July 2015 |quote=... جيئن شيو سينا جي سنيل پرڀو اڄ شهر جي ميئر طور پنهنجو اڍائي سالن جو مدو پورو ڪيو. امبيڪر، جنهن 226 ميمبرن واري ايوان ۾ 121 ووٽ حاصل ڪيا،... |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203732/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-09/news/53730851_1_deputy-mayor-sunil-prabhu-public-toilets |url-status=dead }}</ref> [[ممبئي جو ميونسپل ڪمشنر|ميونسپل ڪمشنر]] ميونسپل ڪارپوريشن جو چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر ۽ انتظامي شعبي جو سربراهه هوندو آهي. ڪمشنر، جيڪو [[انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس]] جو آفيسر هوندو آهي ۽ [[مهاراشٽر جي حڪومت|رياستي حڪومت]] طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي، انتظامي پاليسين تي عمل ڪرائڻ جو ذميوار هوندو آهي. ڪمشنر مقرر مدي لاءِ مقرر ٿيندو آهي، ۽ سندس اختيار قانون ۾ ڄاڻايل ۽ ڪارپوريشن يا اسٽينڊنگ ڪاميٽي طرفان سونپيل اختيارن تي مشتمل هوندا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.citymayors.com/government/india_government.html |title=Commissioner System |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102043915/http://citymayors.com/government/india_government.html |archive-date=2 January 2010}}</ref> 2014ع ۾ بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن کي ڀارت جي 21 شهرن مان بهترين حڪمراني ۽ انتظامي عملن جي لحاظ کان نائون نمبر ڏنو ويو؛ ان 10 مان 3.5 اسڪور حاصل ڪيو، جڏهن ته قومي اوسط 3.3 هئي.<ref>{{cite web |last1=Nair |first1=Ajesh |title=Annual Survey of India's City-Systems |url=http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |publisher=Janaagraha Centre for Citizenship and Democracy |access-date=7 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319003215/http://janaagraha.org/asics/images/Annual-Survey-of-Indias-City-Systems-2014.pdf |archive-date=19 March 2015}}</ref> [[File:Mumbai 03-2016 41 Bombay High Court.jpg|thumb|left|[[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] کي مهاراشٽر، [[گوا]] ۽ [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.|alt=وڻن سان گهيريل هڪ ڀوري عمارت، جنهن جي وچ ۾ ٽاور ۽ ڍلوان ڇتون آهن. ان جي اڳيان گاهه وارو ميدان ۽ ناريل جو وڻ آهي.]] [[ممبئي پوليس]] جي سربراهي [[ممبئي جو پوليس ڪمشنر|پوليس ڪمشنر]] ڪندو آهي، جيڪو [[انڊين پوليس سروس]] جو آفيسر هوندو آهي. ممبئي پوليس [[مهاراشٽر پوليس]] جو هڪ شعبو آهي ۽ رياستي حڪومت جي گهرو وزارت جي ماتحت ڪم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|p=2|Ref=mp}}</ref> شهر کي ست پوليس زونن ۽ سترهن [[ممبئي ٽريفڪ پوليس|ٽريفڪ پوليس]] زونن ۾ ورهايو ويو آهي،<ref name="trf">{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.2 Area and Divisions|Ref=plan}}</ref> ۽ هر زون جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر آف پوليس ڪندو آهي.<ref>{{harvnb|Office of the Commissioner of Police, Mumbai|pp=7–8|Ref=mp}}</ref> ممبئي ٽريفڪ پوليس، ممبئي پوليس جي ماتحت هڪ نيم خودمختيار ادارو آهي، جيڪو شهر ۾ ٽريفڪ جي انتظام جو ذميوار آهي. [[ممبئي فائر بريگيڊ]]، جيڪا ميونسپل ڪارپوريشن جي دائري اختيار هيٺ آهي، جي سربراهي چيف فائر آفيسر ڪندو آهي، جنهن جي مدد لاءِ چار ڊپٽي چيف فائر آفيسر ۽ ڇهه ڊويزنل آفيسر هوندا آهن.<ref name="trf" /> [[ممبئي ميٽروپوليٽن ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي]] [[ممبئي ميٽروپوليٽن علائقو|ممبئي ميٽروپوليٽن علائقي]] جي بنيادي ڍانچي جي ترقي ۽ رٿابندي جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] |date=26 January 1975 |access-date=30 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090307224202/http://www.mmrdamumbai.org/index.htm |archive-date=7 March 2009}}</ref> ممبئي [[بمبئي هاءِ ڪورٽ]] جو صدر مقام آهي، جنهن کي مهاراشٽر ۽ [[گوا]] رياستن ۽ [[مرڪزي انتظام هيٺ علائقو|مرڪزي انتظام هيٺ علائقي]] [[دادرا ۽ نگر حويلي ۽ دمن ۽ ديو]] تي عدالتي اختيار حاصل آهي.<ref>{{cite web |url=http://bombayhighcourt.nic.in/ |title=About Bombay High Court |access-date=27 January 2008 |publisher=[[Bombay High Court]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130075145/http://bombayhighcourt.nic.in/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻه هيٺيون عدالتون آهن: سول معاملن لاءِ ڪورٽ آف سمال ڪازز، ۽ فوجداري ڪيسن لاءِ [[سيشن ڪورٽ]]. شهر ۾ دهشتگردي جي ڪاررواين جي سازش يا مدد ڪرڻ جي الزام هيٺ ماڻهن جي مقدمن لاءِ هڪ خاص [[دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرميون (روڪٿام) قانون|دهشتگرد ۽ خلل وجهندڙ سرگرمين]] واري عدالت پڻ آهي.<ref>{{harvnb|Fuller|Bénéï|2001|p=47}}</ref> === سياست === [[File:1st INC1885.jpg|thumb|ممبئي ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو پهريون اجلاس (28–31 ڊسمبر 1885ع)|alt=روايتي ڀارتي لباس پهريل مرد تصوير لاءِ بيٺل آهن]] [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) جو باني اجلاس ڊسمبر 1885ع ۾ ممبئي ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{harvnb|100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985|loc=p. 4, "انڊين نيشنل ڪانگريس جي صد ساله تقريب، جيڪا ان جي جنم ڀومي بمبئي ۾ ملهائي پئي وڃي، هڪ منفرد واقعو آهي."|Ref=cng}}</ref> ان جو پهريون اجلاس 28 کان 31 ڊسمبر 1885ع تائين ممبئي ۾ ٿيو.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |title=Congress foundation day celebrated |date=29 December 2006 |access-date=12 November 2008 |work=The Hindu |location=Chennai, India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article3040262.ece |archive-date=4 September 2015}}</ref> شهر INC جي پهرين 50 سالن دوران ڇهه ڀيرا اجلاس جي ميزباني ڪئي، ۽ 20هين صديءَ دوران [[ڀارتي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو هڪ اهم مرڪز رهيو.<ref>{{harvnb|David|1995|p=215}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ علائقائي سياست جو اڀار ٿيو، ۽ [[شيو سينا (1966–2022)|شيو سينا]] 19 جون 1966ع تي [[بال ٺاڪري]] طرفان ممبئي ۾ [[مراٺي ماڻهو|مراٺي ماڻهن]] کي حاشيي تي رکڻ بابت ناراضگيءَ جي نتيجي ۾ قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Gogate |first1=Sudha |title=The Emergence of Regionalism in Mumbai |year=2014 |publisher=Popular Prakashan Pvt. |location=Mumbai |isbn=978-81-7991-823-4|chapter-url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |access-date=22 June 2015 |chapter=History of the Shiv Sena |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010804/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/shiv-senas-prehistory/article6370416.ece |archive-date=16 October 2015}}</ref> شيو سينا 1985ع ۾ ”مراٺي مقصد“ کان هٽي [[هندوتوا]] جي موقف ڏانهن وئي ۽ ساڳئي سال [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] (BJP) سان اتحاد ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |title=Bal Thackeray turned to Hindutva in 1985 to win elections: ex-Shiv Sena MP |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107052854/http://www.dnaindia.com/india/report-bal-thackeray-turned-to-hindutva-in-1985-to-win-elections-ex-shiv-sena-mp-2000407 |archive-date=7 November 2014 |date=7 July 2014}}</ref> ڀارت جي آزاديءَ کان وٺي 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪانگريس ممبئي جي سياست تي غالب رهي، جڏهن شيو سينا 1985ع جي ميونسپل چونڊن ۾ پهريون ڀيرو ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{harvnb|Phadnis|pp=86–87}}</ref> 1989ع ۾ BJP، [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ڪانگريس کي هٽائڻ لاءِ شيو سينا سان چونڊ اتحاد ڪيو. 1999ع ۾ ڪانگريس جا ڪيترائي ميمبر الڳ ٿي [[نيشنلسٽ ڪانگريس پارٽي]] (NCP) ٺاهي، پر پوءِ ڪانگريس سان اتحاد ڪري [[ڊيموڪريٽڪ فرنٽ (ڀارت)|ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] قائم ڪيو.<ref>{{harvnb|Rana|2006|pp=315–316}}</ref> ٻين پارٽين، جهڙوڪ [[مهاراشٽر نوَنرمان سينا]]، [[سماج وادي پارٽي]]، [[بهوجن سماج پارٽي]] ۽ [[آل انڊيا مجلس اتحاد المسلمين]] پڻ شهر جي مقامي ادارن جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ سيٽون کٽيون آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |date=29 April 2009 |work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]] |title=Stage Set for Third Phase Polls in Maharashtra |access-date=6 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109010731/http://www.outlookindia.com/news/article/Stage-Set-for-Third-Phase-Polls-in-Maharashtra/659150 |archive-date=9 January 2015}}</ref> هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[ڀارت ۾ چونڊون|ڀارتي قومي چونڊن]] ۾ ممبئي جي نمائندگي ڇهن پارلياماني تڪن ذريعي ٿئي ٿي: [[ممبئي اتر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر]]، [[ممبئي اتر اولهه (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اولهه]]، [[ممبئي اتر اوڀر (لوڪ سڀا تڪ)|اتر اوڀر]]، [[ممبئي اتر مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|اتر مرڪزي]]، [[ممبئي ڏکڻ مرڪزي (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ مرڪزي]] ۽ [[ممبئي ڏکڻ (لوڪ سڀا تڪ)|ڏکڻ]].<ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |title=List of Parliamentary Constituencies |publisher=[[Election Commission of India]] |page=7 |access-date=4 September 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009113307/http://eci.nic.in/eci_main/miscellaneous_statistics/ListofPC.pdf |archive-date=9 October 2010}}</ref> هر پارلياماني تڪ مان [[پارليامينٽ جو ميمبر، لوڪ سڀا|پارليامينٽ جو هڪ ميمبر]]، [[ڀارتي پارليامينٽ]] جي هيٺين ايوان ''[[لوڪ سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2019ع جون ڀارتي عام چونڊون|2019ع جي قومي چونڊن]] ۾ سڀ ڇهه پارلياماني تڪ BJP ۽ شيو سينا جي اتحاد کٽيا، ۽ ٻنهي پارٽين ٽي ٽي سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Maharashtra Lok Sabha Election Result 2019, Maharashtra Assembly and General Poll Result 2019 – IndiaToday {{!}} IndiaToday |url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |website=India Today |access-date=27 May 2020 |archive-date=22 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522203229/https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/maharashtra |url-status=dead }}</ref> [[File:Vidhan Bhavan aerial view.jpg|thumb|[[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي]]]] هر پنجن سالن ۾ ٿيندڙ [[مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي|مهاراشٽر رياستي اسيمبلي]] جي چونڊن ۾ ممبئي جي نمائندگي 36 اسيمبلي تڪن ذريعي ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |title=List of ACs and PCs |publisher=Chief Electoral Officer ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=4 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084439/http://ceo.maharashtra.gov.in/acs.php |archive-date=25 February 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |title=Maharashtra Assembly Election 2009 |access-date=18 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122084331/http://220.225.73.214/pdff/results.pdf |archive-date=22 November 2009}}</ref> هر اسيمبلي تڪ مان [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر (ڀارت)|قانون ساز اسيمبلي جو هڪ ميمبر]] مهاراشٽر جي ''[[ودھان سڀا]]'' لاءِ چونڊيو ويندو آهي. [[2024ع جي مهاراشٽر قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي رياستي اسيمبلي چونڊن]] ۾ 36 تڪن مان 15 BJP، 10 [[شيو سينا (UBT)]]، ڇهه شيو سينا، ٽي ڪانگريس، ۽ هڪ هڪ NCP ۽ هڪ آزاد اميدوار کٽيو.<ref>{{cite news |title=Mumbai election results Live updates: Aditya Thackeray registers landslide victory from Worli |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |date=24 October 2019 |work=[[India Today]] |access-date=27 May 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308041728/https://www.indiatoday.in/elections/story/maharashtra-assembly-elections-mumbai-constituencies-results-2019-vote-counting-live-updates-1612344-2019-10-24 |url-status=live }}</ref> BMC جي ڪارپوريٽرن جي چونڊ لاءِ هر پنجن سالن ۾ چونڊون ٿينديون آهن.<ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=6|Ref=mumact}}</ref> ڪارپوريشن ۾ [[ممبئي جون انتظامي ورهاستون|24 ميونسپل وارڊن]] جي نمائندگي ڪندڙ 227 سڌي طرح چونڊيل ڪائونسلر، ميونسپل انتظاميا بابت ڄاڻ رکندڙ پنج نامزد ڪائونسلر، ۽ هڪ اعزازي [[ممبئي جو ميئر|ميئر]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Corporation |access-date=15 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501232803/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlcorporation |archive-date=1 May 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314202555/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlmayoffice |archive-date=14 March 2008 |publisher=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] (BMC) |title=Mayor – the First Citizen of Mumbai |access-date=12 May 2009 |quote=ڪارپوريشن جي گڏجاڻين ۾ صدارت ڪندڙ اختيار طور، سندس ڪردار ڪارپوريشن هال جي چئن ڀتين تائين محدود هوندو آهي. پر اعزازي ڪردار شهر ۽ ملڪ کان گهڻو اڳتي دنيا جي ٻين حصن تائين پکڙيل هوندو آهي.}}</ref><ref>{{harvnb|The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888|p=3|Ref=mumact}}</ref> [[2026ع جي بريهان ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ|2026ع جي ميونسپل ڪارپوريشن چونڊن]] ۾ 227 سيٽن مان BJP–شيو سينا اتحاد 118 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان BJP 89 سيٽون کٽيون.<ref name="civic20102">{{cite news |title=BMC results: Saffron alliance wins BMC with 75 seats |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |date=17 February 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=3 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005738/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-bmc-results-saffron-alliance-wins-bmc-with-75-seats-1651270 |archive-date=15 June 2015}}</ref> == ٽرانسپورٽ == {{Main|ممبئي ۾ ٽرانسپورٽ}} === رستا === [[File:Bandra Worli Seal Link.jpg|thumb|[[باندرا-ورلي سي لنڪ]] [[ڀارت ۾ پاڻيءَ مٿان ڊگهن ترين پلن جي فهرست|ڀارت جي ڊگهن ترين سامونڊي پلن]] مان هڪ آهي]] ممبئي [[گولڊن ڪوآڊريليٽرل]] شاهراهي نظام جي چئن آخري مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{cite news|title=Govt declares Golden Quadrilateral complete|work=[[The Indian Express]]|date=7 January 2012|url=http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873/|access-date=9 January 2012|archive-date=8 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108133041/http://www.indianexpress.com/news/Govt-declares-Golden-Quadrilateral-complete/896873|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|title=National Highways Development Project Map|work=[[National Highways Authority of India]]|access-date=5 December 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304034111/http://www.nhai.org/gqmain_english.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> شهر [[چنائي]] ۽ [[دهلي]] سان [[نيشنل هاءِ وي 48 (ڀارت)|نيشنل هاءِ وي 48]] ذريعي ڳنڍيل آهي. [[نيشنل هاءِ وي 61 (ڀارت)|NH-61]] ۽ [[نيشنل هاءِ وي 66 (ڀارت)|NH-66]] شهر جي ٻاهرين علائقن مان شروع ٿين ٿا.<ref name="NH">{{cite report|url=https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|title=Details of National Highways|work=[[Ministry of Road Transport and Highways]]|access-date=1 April 2025|archive-date=30 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240630063939/https://morth.nic.in/sites/default/files/Details-of-National-Highways-as-on-31.03_1.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI |access-date=4 July 2008 |publisher=[[National Highways Authority of India]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |archive-date=25 February 2009}}</ref> [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] 2000ع ۾ کوليو ويو، ۽ اهو ڀارت جو پهريون [[ڀارت جا ايڪسپريس وي|ايڪسپريس وي]] هو.<ref>{{cite news |last=Dalal |first=Sucheta |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=India's first international-class expressway is just a month away |work=[[The Indian Express]] |date=1 April 2000 |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[ممبئي–ناگپور ايڪسپريس وي]] جون 2025ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news|author1=Kukreja, Sahil|title=PM Modi inaugurates 'Samruddhi Mahamarg' Mumbai-Nagpur expressway: How it'll benefit car owners|url=https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/articleshow/96146928.cms|work=[[The Times of India]]|date=11 December 2022|access-date=11 December 2022|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328164159/https://timesofindia.indiatimes.com/auto/news/pm-modi-inaugurates-samruddhi-mahamarg-mumbai-nagpur-expressway-how-itll-benefit-car-owners/amp_articleshow/96146928.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=17 April 2025 |title=Mumbai-Nagpur Samruddhi Expressway: Last Phase Of Mega Project Expected To Open In May: Report |url=https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |access-date=17 April 2025 |work=[[Times Now]] |archive-date=17 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417133611/https://www.timesnownews.com/mumbai/mumbai-nagpur-samruddhi-expressway-last-phase-of-mega-project-expected-to-open-in-may-report-article-151443248 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|author1=Phadke, Manasi|title=Shinde govt targets Dec 2023 finish for Nagpur-Mumbai Expressway, just ahead of state & LS polls|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|work=[[ThePrint]]|date=4 March 2023|access-date=11 March 2023|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311162556/https://www.msn.com/en-in/news/other/shinde-govt-targets-dec-2023-finish-for-nagpur-mumbai-expressway-just-ahead-of-state-ls-polls/ar-AA18cVqh?PC=EMMX01|url-status=live}}</ref> [[دهلي–ممبئي ايڪسپريس وي]]<ref>{{cite news |title=NHAI starts work on Rs 6,672 cr expressway |url=http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |last1=Kumar |first1=K.P. Narayana |last2=Chandran |first2=Rahul |date=6 March 2008 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |access-date=14 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117111028/http://www.livemint.com/Politics/NxqWRhBOMqO8P6x3Hra5eO/NHAI-starts-work-on-Rs6672-cr-expressway.html |archive-date=17 January 2013}}</ref> 2019ع کان تعمير هيٺ آهي ۽ ان جي مڪمل ٿيڻ جو منصوبو 2027ع تائين آهي.<ref>{{cite news|author1=Mishra, Saumya|title=Delhi-Mumbai Expressway to cut travel time by half; Rs 98,000 crore project likely to be completed by 2023 end|url=https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|work=[[Times Now]]|date=10 January 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212120736/https://www.timesnownews.com/delhi/delhi-mumbai-expressway-to-cut-travel-time-by-half-rs-98000-crore-project-likely-to-start-by-2023-end-article-96880738/amp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=PM Modi inaugurates 246-km first phase of Delhi-Mumbai Expressway|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/liveblog/97832803.cms|work=[[The Times of India]]|date=12 February 2023|access-date=12 February 2023|archive-date=12 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212024844/https://timesofindia.indiatimes.com/india/breaking-news-live-february-12/amp_liveblog/97832803.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=14 February 2025 |title=Delhi-Mumbai Expressway completion to be further delayed by 2 more years due to slow progress in Gujarat |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/mumbai-news/delhi-mumbai-expressway-completion-to-be-further-delayed-by-2-more-years-due-to-slow-progress-in-gujarat/articleshow/118238457.cms?from=mdr |access-date=17 April 2025 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389}}</ref> 2022ع ۾ رياستي حڪومت ڪونڪن سامونڊي ڪناري سان گذرندڙ ڪونڪن ايڪسپريس وي جي تجويز ڏني.<ref>{{cite news|title=CM now aims for Konkan expressway|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|work=[[The Hindustan Times]]|date=17 December 2022|access-date=13 March 2023|archive-date=13 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124340/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/cm-now-aims-for-konkan-expressway-101671218411627.html|url-status=live}}</ref> ممبئي ۾ لڳ ڀڳ {{cvt|1900|km}} عوامي رستا آهن.<ref name="Autos">{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |title=28,000 more autos to run riot on MMR streets |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415045359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-28000-more-autos-to-run-riot-on-mmr-streets-1830027 |archive-date=15 April 2014 |date=3 May 2013}}</ref> [[ايسٽرن فري وي (ممبئي)|ايسٽرن فري وي]]، جيڪو ڏکڻ ممبئي کي ٿاڻي سان ڳنڍي ٿو، 2013ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite web|title=Urban Transportation|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20%28Planning%20and%20Design%29/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|access-date=7 April 2014|work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |page=1|archive-date=2 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102070550/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Urban%20Transportation.pdf|url-status=dead}}</ref> [[سيون، ممبئي|سيون]] کان [[پنويل]] تائين [[سيون پنvel ايڪسپريس وي]] ۽ [[باندرا]] کان [[ڀايندر]] تائين [[ويسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] شهر جا ٻيا اهم شاهراهي رستا آهن.<ref>{{harvnb|Mumbai Plan|loc=1.10 Transport and Communication Network|Ref=plan}}</ref> [[باندرا-ورلي سي لنڪ]] پل، [[ماهيم ڪازوي]] سان گڏ، ڏکڻ ممبئي کي شهر جي اولهندي مضافات سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.msrdc.org/projects/bandra_worli.aspx |title=MSRDC – Project – Bandra Worli Sea Link |publisher=[[Maharashtra State Road Development Corporation]] |access-date=2 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415171242/http://www.msrdc.org/Projects/Bandra_worli.aspx |archive-date=15 April 2009 |url-status=live}}</ref> {{cvt|21.8|km}} ڊگهو [[ممبئي ٽرانس هاربر لنڪ]] 12 جنوري 2024ع تي افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ممبئي کي نوي ممبئي سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=Mumbai To Navi Mumbai travel time cut to 20 mins as Trans Harbour Link inaugurated |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |work=[[The Indian Express]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112141205/https://www.newindianexpress.com/nation/2024/jan/12/mumbai-to-navi-mumbai-travel-time-cut-to20-minsas-trans-harbour-link-inaugurated-2650412.html |url-status=live }}</ref> شهر ۾ رستي ذريعي داخل ٿيڻ لاءِ پنج [[ٽول پلازا|ٽول وارا]] داخلي نقطا آهن.<ref>{{cite news |title=Mumbai's five gateways may become toll-free |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=31 May 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602000054/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-s-five-gateways-may-become-toll-free-2090781 |archive-date=2 June 2015}}</ref> ممبئي جو ٽرانسپورٽ نظام دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن نظامن مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|loc=p. 2-1: "1991–2005ع دوران ڪارن ۾ 137٪، ٻن ڦيٿن وارين گاڏين ۾ 306٪، آٽو رڪشائن ۾ 420٪ ۽ ٽيڪسين ۾ 128٪ واڌ ٽريفڪ جي خطرناڪ حد تائين رش پيدا ڪئي آهي، جنهن سبب ممبئي کي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ رش وارن شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي."|Ref=exe}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |last=Khanna |first=Gaurav |access-date=28 August 2009 |title=7 Questions You Wanted to Ask About the Mumbai Metro |work=[[Businessworld]] |quote=رستن تي رش وڌيڪ خراب ٿي آهي، جيتوڻيڪ 88 سيڪڙو سفر عوامي ٽرانسپورٽ ذريعي ڪيا وڃن ٿا. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625151715/http://www.businessworld.in/index.php/7-Questions-You-Wanted-to-Ask.html |archive-date=25 June 2009}}</ref> {{As of|March 2014}}، ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 721,000 خانگي گاڏيون هيون.<ref>{{cite news |title=Only 10 public transport services for every 90 private vehicles in Mumbai |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |access-date=12 April 2014 |date=12 April 2014 |author=Somit Sen |author2=Manthan K Mehta |work=[[The Times of India]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412125904/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Only-10-public-transport-services-for-every-90-private-vehicles-in-Mumbai/articleshow/33624790.cms |archive-date=12 April 2014}}</ref> ڪاري ۽ پيلي رنگ جون ميٽر واريون [[ٽيڪسيون]] ۽ [[آٽو رڪشا]] ڀاڙي تي دستياب آهن.<ref name="Bus">{{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927192943/http://www.mmrdamumbai.org/docs/BRTS%20Note%20for%20web%20Page.doc |archive-date=27 September 2013 |format=DOC |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]]|title=Development of Bus Rapid Transit System (BRTS) in Mumbai |access-date=28 August 2009 |url-status=dead}}</ref> آٽو رڪشائن کي رڳو مضافاتي علائقن ۾ هلڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ هلڻ جي اجازت رکن ٿيون، پر گهڻو ڪري سٽي ضلعي ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="Taxi">{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |title=What's Mumbai without the black beetles? |date=24 August 2005 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |last=Ghose |first=Anindita |access-date=29 August 2009 |quote=ممبئي ۾ آٽو رڪشا رڳو مضافات ۾ ماهيم ڪريڪ تائين هلن ٿا. شايد هي سڀ کان مناسب انتظام آهي، ڇو ته آٽو ۽ ٽيڪسين لاءِ ساڳين مسافرن جي تلاش معاشي طور فائديمند ناهي. تنهنڪري مضافات ۾ آٽو رڪشائن جو غلبو آهي، جڏهن ته ڏکڻ ممبئي ۾ ٽيڪسيون غالب آهن. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728070112/http://www.dnaindia.com/speakup/report_what-s-mumbai-without-the-black-beetles_422 |archive-date=28 July 2011}}</ref> قانوني طور ٽيڪسين ۽ گهٽ خرچ وارين آٽو رڪشائن لاءِ [[دٻايل قدرتي گئس]] تي هلڻ لازمي آهي.<ref name="Taxi"/><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |title=Taxi, auto fares may dip due to CNG usage |date=22 April 2004 |work=[[The Times of India]] |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804041631/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taxi-auto-fares-may-dip-due-to-CNG-usage/articleshow/631726.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> {{As of|2005}}، شهر ۾ 56,459 ڪاري ۽ پيلي ٽيڪسيون<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–9|Ref=exe}}</ref> ۽ {{as of|May 2013|lc=y}} 106,000 آٽو رڪشا هئا.<ref name="Autos"/> رائيڊ هيلنگ خدمتون [[اولا ڪنزيومر|اولا]]، [[ريپيڊو (ڪمپني)|ريپيڊو]] ۽ [[اوبر]] پڻ شهر ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Ola, Uber, Rapido Drivers On Indefinite Strike In Mumbai. Here's Why |url=https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808205654/https://www.ndtv.com/india-news/why-are-uber-ola-and-rapido-drivers-on-indefinite-strike-in-mumbai-8905176 |archive-date=8 August 2025 |access-date=1 March 2026 |work=[[NDTV]]}}</ref> ==== بس ==== [[File:Mumbai-BEST-Kinglong-Bus.jpg|alt=روٽ 56 تي BEST بس|thumb|[[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] طرفان هلائي ويندڙ عوامي بس]] عوامي بس ٽرانسپورٽ نظام [[بريهان ممبئي اليڪٽرڪ سپلاءِ اينڊ ٽرانسپورٽ]] (BEST) هلائي ٿي. 2008ع ۾ بسن روزانو 5.5 ملين کان وڌيڪ مسافر کنيا، ۽ BEST بس خدمتن ۽ ممبئي جي مقامي ريل نيٽ ورڪ گڏجي لڳ ڀڳ 88٪ مسافر ٽريفڪ سنڀالي.<ref name="Bus"/> 2015ع ۾ بس مسافرن جو انگ گهٽجي 2.8 ملين ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Mumbai: BEST ridership falls further |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |first=Ateeq |last=Shaikh |date=27 September 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=6 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003232953/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-best-ridership-falls-further-2129038 |archive-date=3 October 2015}}</ref> مختصر کان وچولي مفاصلي تائين سفر لاءِ بسن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{harvnb|Metropolitan planning and management in the developing world|1993|p=[https://books.google.com/books?id=SD4I3CEtDz0C&pg=PA49 49]|Ref=UNB}}</ref> عوامي بسون سڄي شهر کي ڍڪين ٿيون ۽ [[ميرا-ڀايندر]]، نوي ممبئي ۽ ٿاڻي جي ڪجهه حصن تائين به هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://bestundertaking.com/trans_func.asp |title=Organisational Setup |publisher=[[Brihanmumbai Electric Supply and Transport]] |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604204123/http://www.bestundertaking.com/trans_func.asp |archive-date=4 June 2009 |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ BEST 390 رستن تي 4,608 بسون هلائيندي هئي.<ref name="Bus"/><ref>{{cite web |url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16-05-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar00403&format=&publabel=TOI |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406013750/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=4&edlabel=TOIM&mydateHid=16 |url-status=dead |archive-date=6 April 2012 |title=BEST Buses |work=[[The Times of India]] |date=16 May 2011 |access-date=22 July 2011 }}</ref> ان جي بس فليٽ ۾ سنگل ڊيڪر، ڊبل ڊيڪر، ويسٽيبيول، لو-فلور ۽ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون شامل آهن، جيڪي ڊيزل، دٻايل قدرتي گئس يا [[برقي بس|بجلي]] تي هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |title=Composition of Bus Fleet |access-date=12 October 2006 |publisher=BEST |archive-url=https://web.archive.org/web/20060718003152/http://www.bestundertaking.com/trans_engg.asp |archive-date=18 July 2006 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=22 February 2023 |title=India's first double-decker electric bus receives grand welcome in Mumbai |url=https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615010808/https://www.livemint.com/news/india/indias-first-double-decker-electric-bus-receives-grand-welcome-in-mumbai-11677023221571.html |archive-date=15 June 2024 |access-date=17 April 2025 |work=[[Live Mint]] |url-status=live }}</ref> اڳ واريون BEST بسون ڳاڙهي رنگ جون هونديون هيون ۽ لنڊن جي [[AEC روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن جي طرز تي ٻڌل هيون.<ref>{{cite news |title=BEST buses, the new killer on the prowl? |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |date=4 June 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=8 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709175844/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-best-buses-the-new-killer-on-the-prowl-1697804 |archive-date=9 July 2015}}</ref> BEST 1998ع ۾ ايئر ڪنڊيشنڊ بسون متعارف ڪرايون.<ref>{{cite news |title=A timeline of BEST buses in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |date=29 June 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=11 March 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111419/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-a-timeline-of-best-buses-in-mumbai-1854866 |archive-date=2 April 2015}}</ref> [[مهاراشٽر اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن]] جون بسون ممبئي کي مهاراشٽر جي ٻين شهرن ۽ پاڙيسري رياستن سان ڳنڍيندڙ بين الشهري ٽرانسپورٽ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite news |title=Soon, computer-aided training for MSRTC drivers |url=http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |first=Mewati |last=Sitaram |date=29 December 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531164905/http://www.dnaindia.com/india/report-soon-computer-aided-training-for-msrtc-drivers-2047712 |archive-date=31 May 2015}}</ref> === ريل === [[File:Rapid transit map of Mumbai.jpg|thumb|ممبئي جو ريلوي نقشو]] [[ممبئي سبربن ريلوي]]، جنهن کي عام طور ”لوڪل“ چيو وڃي ٿو، شهر جي ٽرانسپورٽ نظام جي ريڙهه جي هڏي آهي.<ref name="Outlook">{{cite book |title=Outlook |url=https://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |access-date=8 July 2012 |date=July 2008 |publisher=Hathway Investments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054807/http://books.google.com/books?id=5zhWAAAAYAAJ |archive-date=27 May 2013}}</ref> ان کي [[سينٽرل ريلوي زون|سينٽرل]] ۽ [[ويسٽرن ريلوي زون|ويسٽرن ريلوي]]، جيڪي [[انڊين ريلويز]] جا زون آهن، هلائين ٿا.<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Making Rail Commuting Easier in Mumbai |last=Kumar |first=Akshey |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805142529/http://pib.nic.in/feature/feyr2001/fsep2001/f240920011.html |archive-date=5 August 2011}}</ref> 2007ع ۾ ممبئي جي مضافاتي ريل نظام روزانو 6.3 ملين مسافر کڻندو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |title=Overview of existing Mumbai suburban railway |access-date=7 July 2008 |publisher=Mumbai Rail Vikas Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620033027/http://www.mrvc.indianrail.gov.in/overview.htm |archive-date=20 June 2008}}</ref> مضافاتي ريل نيٽ ورڪ {{cvt|319|km}} تائين پکڙيل آهي، ۽ 2010ع ۾ روزانو 2,226 ٽرين خدمتون هلنديون هيون.<ref>{{Cite web |url=http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306161840/http://203.176.113.182/MRVC/intr.html |url-status=dead |archive-date=6 March 2010 |title=Welcome to Official Website of Mumbai Railway Vikas Corporation |date=6 March 2010}}</ref> رش واري وقت ٽرينون اڪثر تمام گهڻيون ڀريل هونديون آهن؛ 1,700 مسافرن جي مقرر گنجائش رکندڙ ٻارهن ڪوچن واريون ٽرينون لڳ ڀڳ 4,500 مسافر کڻنديون آهن.<ref>{{harvnb|Environment and urbanization|2002|p=[https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC&pg=PA160 160]|Ref=n450}}</ref> موجوده ريل نيٽ ورڪ تي رش گهٽائڻ لاءِ [[ممبئي مونوريل]] ۽ [[ممبئي ميٽرو]] شروع ڪيا ويا. مونوريل هڪ ئي رستي تي هلندي آهي ۽ فيبروري 2014ع جي شروعات ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |title=Mumbai monorail to be inaugurated on Saturday |date=30 January 2014 |access-date=30 January 2014 |last=Gupta |first=Saurabh |work=[[NDTV]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131061547/http://www.ndtv.com/article/cities/mumbai-monorail-to-be-inaugurated-on-saturday-477248 |archive-date=31 January 2014}}</ref> ممبئي ميٽرو جي [[لائين 1 (ممبئي ميٽرو)|پهرين لائين]] جون 2014ع ۾ کولي وئي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |title=Maharashtra CM Prithivraj Chavan flags off Mumbai Metro |work=[[The Times of India]] |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213001656/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Maharashtra-CM-Prithivraj-Chavan-flags-off-Mumbai-Metro/articleshow/36238569.cms |archive-date=13 February 2016}}</ref> ان کان پوءِ ممبئي ميٽرو جون ڪيتريون ئي لائينون جزوي يا مڪمل طور هلڻ شروع ٿي ويون آهن. ممبئي [[انڊين ريلويز]] جي ٻن زونن جو هيڊڪوارٽر آهي: سينٽرل ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] تي آهي، ۽ ويسٽرن ريلوي، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[چرچ گيٽ]] تي آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–14|Ref=exe}}</ref> ممبئي انڊين ريلويز جي نيٽ ورڪ جي وڏن اسٽيشنن سان چڱي طرح ڳنڍيل آهي. ڊگهي مفاصلي واريون ٽرينون ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[دادر ريلوي اسٽيشن|دادر]]، [[لوڪمانيه تلڪ ٽرمينس]]، [[ممبئي سينٽرل]] ۽ [[باندرا ٽرمينس]] ريلوي اسٽيشنن تان هلن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |title=Terminal Facilities in Metropolitanc Cities |publisher=[[Ministry of Railways (India)|Ministry of Railways]] |page=14 |access-date=28 August 2009 |quote=ممبئي جي بندرگاهي شهر کي پنج مسافر ٽرمينل خدمتون ڏين ٿا، جن ۾ ڇترپتي شيواجي ٽرمينل (CST)، ممبئي سينٽرل، دادر، باندرا ۽ لوڪمانيه تلڪ ٽرمينل شامل آهن. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110529070718/http://164.100.24.208/ls/CommitteeR/Railways/21streport.pdf |archive-date=29 May 2011}}</ref> {{As of|2026}}، ميٽرو جون چار لائينون هلندڙ آهن ۽ اٺ رٿيل آهن.<ref>{{cite web |access-date=1 February 2026 |title=Mumbai Metro: Route, Map, Metro Lines, Stations List and Latest Updates |work=Infra Info Hub |date=15 July 2025 |url=https://infrainfohub.com/mumbai-metro/ }}</ref> <gallery widths="200px" heights="160px"> File: Western-Railway-Medha-EMU.jpg|[[ممبئي سبربن ريلوي]] جي هڪ ٽرين File:Mumbai Metro at Gundavali Station.jpg|[[ممبئي ميٽرو]] 2014ع ۾ کولي وئي File:Mumbai Monorail train.jpg|[[ممبئي مونوريل]] هڪ ئي لائين تي هلندي آهي </gallery> === هوائي آمدرفت === [[File:MumbaiAirportT2.JPG|thumb|[[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي]] [[ڇترپتي شيواجي مهاراج انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] شهر جو مکيه هوائي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ان 52.8 ملين مسافر سنڀاليا، ۽ مسافر ٽريفڪ جي لحاظ کان اهو ڀارت جو ٻيو مصروف ترين هوائي اڏو آهي.<ref>{{cite report |url=http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |title=AAI traffic figures |access-date=14 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116110757/http://www.aai.aero/traffic_news/nov2k10annex3.pdf |archive-date=16 January 2013 |work=[[Airports Authority of India]] }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |title=Passenger footfall at Mumbai airport rises 16% to 52.8 million in FY24 |work=[[Business Standard]] |access-date=11 May 2024 |date=22 April 2024 |archive-date=11 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240511163531/https://www.business-standard.com/industry/news/passenger-footfall-at-mumbai-airport-rises-16-to-52-8-million-in-fy24-124042200988_1.html |url-status=live }}</ref> 2006ع ۾ جديدڪاري ۽ واڌاري جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هوائي اڏي جي سالياني گنجائش وڌائي 40 ملين مسافرن تائين پهچائڻ هو،<ref>{{cite web |url=http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |title=Chhatrapati Shivaji International Airport (CSIA)- Masterplan |publisher=Csia.in |access-date=19 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221021450/http://www.csia.in/knowyourairport/aboutcsia.aspx |archive-date=21 December 2011}}</ref> ۽ نئون T2 ٽرمينل فيبروري 2014ع ۾ کوليو ويو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |title=With maiden Air India flight, T2 opens to public |work=[[Daily News & Analysis]] |date=13 February 2014 |access-date= 28 July 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141006115312/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-with-maiden-air-india-flight-t2-opens-to-public-1961614 |archive-date= 6 October 2014}}</ref> [[نوي ممبئي انٽرنيشنل ايئرپورٽ]]، جيڪو رائيگڊ ضلعي جي [[الوي]] مضافاتي علائقي ۾ تعمير ڪيو ويو، ڊسمبر 2025ع ۾ کوليو ويو ۽ ميٽروپوليٽن علائقي جي ٻئي بين الاقوامي هوائي اڏي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |title=Work on Navi Mumbai airport may start next year |work=[[The Hindu]] |date=19 December 2006 |access-date=16 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150103114405/http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/article1755254.ece |archive-date=3 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Navi Mumbai airport to see international flights from day 1 of ops |url=https://www.thehindubusinessline.com/books/reviews/business-economy/navi-mumbai-airport-to-see-international-flights-from-day-1-of-ops/article70132035.ece |work=[[Business Line]] |date=6 October 2025 |access-date=11 October 2025}}</ref> [[جوهو ايروڊروم]] ۾ [[بمبئي فلائنگ ڪلب]]، سرڪاري ملڪيت واري [[پون هنس]] طرفان هلندڙ هڪ [[هيلي پورٽ]] ۽ خانگي اڏامون شامل آهن.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |title=MIAL eyes Juhu airport |work=[[MiD DAY]] |date=7 June 2007 |access-date=14 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802194057/http://archive.mid-day.com/news/2007/jun/194964.htm |archive-date=2 August 2014 |url-status=dead}}</ref> === آبي آمدرفت === [[File:Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg|thumb|[[جواهر لال نهرو بندرگاهه]] ڀارت جي مصروف ترين بندرگاهه آهي]] {{main|ممبئي ۾ آبي آمدرفت}} ممبئي کي ٻه وڏيون بندرگاهون خدمتون ڏين ٿيون: [[ممبئي بندرگاهه]] ۽ [[جواهر لال نهرو بندرگاهه]]، جيڪا ڪريڪ جي ٻئي پاسي نوي ممبئي ۾ واقع آهي.<ref>{{harvnb|Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR|pp=2–12|Ref=exe}}</ref> ممبئي بندرگاهه هڪ قدرتي بندرگاهه آهي ۽ ان وٽ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون آهن.<ref>{{harvnb|Chittar|1973|loc=p. 65: "هن بندرگاهه کي دنيا جي بهترين قدرتي بندرگاهن مان هڪ حاصل آهي ۽ شهر جي عام ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وسيع ويٽ ۽ ڊرائي ڊاڪ سهولتون موجود آهن."}}</ref> 26 مئي 1989ع تي ڪم شروع ڪندڙ جواهر لال نهرو بندرگاهه ڀارت جي مصروف ترين وڏين بندرگاهن مان هڪ آهي،<ref>{{cite press release |url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |work=[[Press Information Bureau]] |title=Laudable Achievement of JNPT |date=7 January 2003 |access-date=29 August 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005230020/http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rjan2003/07012003/r070120037.html |archive-date=5 October 2009}}</ref> ۽ ملڪ جي ڪل ڪنٽينرائيزڊ سامان جو لڳ ڀڳ 50٪ سنڀالي ٿي.<ref>{{cite web |title=Jawaharlal Nehru Port, India – Top-Ranked Container Gateway |url=https://www.unisco.com/international-ports/jawaharlal-nehru-india |access-date=4 December 2025 |work=UNIS }}</ref> ممبئي جي مقامي آبي ٽرانسپورٽ ۾ فيريون، ننڍيون ٻيڙيون ۽ ڪيٽاماران شامل آهن. فيري خدمتون سرڪاري ادارن ۽ خانگي ڀائيوارن طرفان هلائيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Transportation from Alibaug |url=http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |publisher=Raigad District Authority |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009122502/http://raigad.nic.in/htmldocs/transportation.htm |archive-date=9 October 2014}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[گيٽ وي آف انڊيا]] ۽ نوي ممبئي جي [[سي بي ڊي بيلاپور]] وچ ۾ ٿوري عرصي لاءِ [[هوورڪرافٽ]] خدمتون هليون، پر مناسب [[آبي ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو|بنيادي ڍانچي]] جي کوٽ ۽ مقامي مهاڻن جي مخالفت سبب اهي بند ڪيون ويون.<ref>{{cite news |title=Navi Mumbai mulls hovercraft services |url=http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |date=3 November 2011 |work=[[Sify]] |location=Navi Mumbai |access-date=3 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215722/http://www.sify.com/news/navi-mumbai-mulls-hovercraft-services-news-national-llcwkhfijcisi.html |archive-date=24 September 2015}}</ref> [[مزگائون]] جي [[فيري وارف]] تان هلندڙ فيريون شهر ڀرسان ٻيٽن تائين پهچ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |title=Cruise terminal plan gets MoU push |last=Sonawane |first=Rakshit |date=13 May 2007 |access-date=27 August 2009 |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] |quote=جڏهن ته آرٿر بندر ننڍين ٻيڙين لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ هي بندر بارج ٽريفڪ لاءِ ڪم اچي ٿو، فيري وارف مورا، منڊوا، ريواس ۽ اورن بندرگاهن لاءِ خدمتون فراهم ڪري ٿو. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101920/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=236291 |archive-date=16 January 2013}}</ref> شهر [[ويسٽرن نيول ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي ۽ [[انڊين نيوي]] جو هڪ اهم اڏو آهي.<ref name="mloc" /> == شهري سهولتون == [[File:Eastern Express Highway Mumbai May 2023.jpg|thumb|[[ايسٽرن ايڪسپريس هاءِ وي]] ڀرسان [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ]]]] ميونسپل ڪارپوريشن شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جي ڇهن ڍنڍن ۽ آبي ذخيرن مان پيئڻ جو پاڻي شهر کي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980521/14150784.html |title=BMC Inc. will now sell bottled water |work=[[The Indian Express]] |date=21 May 1998 |access-date=13 June 2009 |archive-url=http://archive.indianexpress.com/Storyold/33467/ |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |title=It will be years before Mumbai surmounts its water crisis |last=Sawant |first=Sanjay |work=[[DNA (newspaper)|Daily News and Analysis]] (DNA) |date=23 March 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108035059/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_it-will-be-years-before-mumbai-surmounts-its-water-crisis_1086577 |archive-date=8 November 2009}}</ref> تانسا ڍنڍ اولهندي مضافات ۽ سٽي ضلعي جي ڪجهه حصن کي پاڻي فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |title=Tansa water mains to be replaced |work=[[The Times of India]] |date=1 August 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804005809/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Tansa-water-mains-to-be-replaced/articleshow/2247432.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> ڍنڍ مان حاصل ڪيل پاڻي [[ڀانڊوپ]] ۾ فلٽر ڪيو وڃي ٿو، جتي ايشيا جو سڀ کان وڏو پاڻي فلٽريشن پلانٽ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Right to Information Act-2005 Information Booklet |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20%28T%20Ward%29/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |publisher=[[Municipal Corporation of Greater Mumbai]] |year=2013 |orig-year=2012 |access-date=15 June 2015 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122755/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Wards/Assistant%20Commissioner%20(T%20Ward)/RTI%20Manuals/T_RTI_E01.pdf |archive-date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Water contamination complaints double, Bhandup hit hard |url=https://timesofindia.indiatimes.com/water-contamination-complaints-double-bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |date=4 July 2008 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=16 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624081154/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Water-contamination-complaints-double-Bhandup-hit-hard/articleshow/3197203.cms |archive-date=24 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Wajihuddin |first=Mohammed |url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |title=Make way for Mulund, Mumbai's newest hotspot |work=Mumbai Newsline |publisher=[[Indian Express Group]] |date=4 May 2003 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116101949/http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=50939 |archive-date=16 January 2013}}</ref> پاڻي کي زيرزمين سرنگهن ذريعي فلٽريشن سهولت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |date=20 February 2008 |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |title=Country's first water tunnel to come up in Mumbai |access-date=21 February 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002824/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-countrys-first-water-tunnel-to-come-up-in-mumbai-1151960 |archive-date=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=BMC completes water tunnel project |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |first=Linah |last=Baliga |date=26 January 2014 |work=[[The Times of India]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/BMC-completes-water-tunnel-project/articleshow/29418851.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> 2009ع ۾ شهر کي روزانو 3.5&nbsp;بلين ليٽر پاڻي جي ضرورت هئي، جنهن مان 700&nbsp;ملين ليٽر پاڻي چوري، غيرقانوني ڪنيڪشن ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿيندو هو.<ref>{{cite web |title=Now, a toll-free helpline to check water leakage, theft |work=[[The Indian Express]] |date=22 October 2009 |url=http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |access-date =22 October 2009 |url-status=live |archive-url =https://web.archive.org/web/20150904001826/http://archive.indianexpress.com/news/now-a-tollfree-helpline-to-check-water-lea/531630/ |archive-date =4 September 2015}}</ref> 2005ع ۾ شهر روزانو {{cvt|7,800|t}} ڪچرو پيدا ڪندو هو، جنهن مان {{cvt|40|t}} [[پلاسٽڪ آلودگي|پلاسٽڪ فضلو]] هو،<ref>{{cite news |last=Nevin |first=John |url=http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |title=Plastic ban: 1 lakh to be jobless |work=[[Rediff]] |date=27 August 2005 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032332/http://www.rediff.com/money/2005/aug/27plastic.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ۽ اهو اتر اولهه ۾ [[گورائي]]، اتر اوڀر ۾ [[ملنڊ]] ۽ اوڀر ۾ [[ديونار ڊمپنگ گرائونڊ|ديونار]] جي ڊمپنگ گرائونڊن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite news |url=http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |title=How BMC cleans up the city |work=[[MiD DAY]] |date=26 August 2002 |access-date=13 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004042/http://archive.mid-day.com/news/2002/aug/29797.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> سيوريج جي صفائي [[ورلي]] ۽ [[باندرا]] ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ باندرا ۽ ورلي وٽ ترتيبوار {{cvt|3.4|km}} ۽ {{cvt|3.7|km}} ڊگهن ٻن الڳ سامونڊي آئوٽ فالز ذريعي نيڪال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/india |title=Bombay Sewage Disposal |work=[[The World Bank]] |access-date=12 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629050630/http://www.worldbank.org/en/country/india |archive-date=29 June 2012}}</ref> سٽي ضلعي ۾ بجلي BEST ورهائي ٿي، جڏهن ته مضافات ۾ مهاراشٽر اسٽيٽ اليڪٽرِسٽي ڊسٽريبيوشن ڪمپني ([[مهاويتارن]])، [[اڊاني ٽرانسميشن]] ۽ [[ٽاٽا پاور]] بجلي فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |last=Dasgupta |first=Devraj |title=Stay in island city, do biz |work=[[The Times of India]] |date=26 April 2007 |access-date=13 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Stay-in-island-city-do-biz/articleshow/1956009.cms |archive-date=4 September 2015}}</ref><ref>{{cite web |date=31 July 2018 |title=Adani to buy Reliance Energy for ₹18,800 cr. |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230320100201/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/adani-to-buy-reliance-energy-for-18800-cr/article24556753.ece/amp/ |archive-date=20 March 2023 |access-date=20 March 2023 |work=[[The Hindu]]}}</ref> بجليءَ جي فراهميءَ واريون گهڻيون تارون [[زير زمين بجليءَ جون تارون|زير زمين]] آهن، جيئن غيرقانوني استعمال، چوري ۽ ٻيا نقصان گهٽائي سگهجن.<ref>{{cite news |title=Reliance Energy curbs power theft |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |first=Ashwin |last=Aghor |date=10 December 2009 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925050410/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-reliance-energy-curbs-power-theft-1322058 |archive-date=25 September 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=To curb power theft, Maharashtra explores underground supply network across state |url=http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |first=Dhaval |last=Kulkarni |date=11 March 2015 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=India |access-date=29 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925005358/http://www.dnaindia.com/india/report-to-curb-power-theft-maharashtra-explores-underground-supply-network-across-state-2084774 |archive-date=25 September 2015}}</ref> رڌ پچاءَ لاءِ گئس مختلف سرڪاري تيل ڪمپنين طرفان وڪرو ٿيندڙ [[مائع پيٽروليم گئس]] جي سلنڊرن جي صورت ۾ ۽ مها نگر گئس لميٽيڊ طرفان پائيپن وسيلي فراهم ٿيندڙ [[مائع قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جي صورت ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite news |title=Cooking gas cylinders to be sold at petrol pumps |url=http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |date=24 July 2013 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615204630/http://www.dnaindia.com/india/report-cooking-gas-cylinders-to-be-sold-at-petrol-pumps-1865090 |archive-date=15 June 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=Piped gas becomes more attractive for the kitchen |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |first=Promit |last=Mukherjee |date=14 September 2014 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=2 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615203513/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-piped-gas-becomes-more-attractive-for-the-kitchen-1740662 |archive-date=15 June 2015}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[ايم ٽي اين ايل]]، جنهن وٽ 2000ع تائين فڪسڊ لائين ۽ سيلولر خدمتن تي هڪ هٽي هئي، فڪسڊ لائين سان گڏ موبائل [[وائرليس لوڪل لوپ|WLL]] خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿي.<ref>{{harvnb|Campbell|2008|p=143|Ref=in08}}</ref> موبائل فون ڪوريج وسيع آهي، ۽ مکيه سروس فراهم ڪندڙن ۾ [[ڀارتي ايئرٽيل]]، [[جيو|ريلائنس جيو]]، MTNL ۽ [[ووڊافون آئيڊيا]] شامل آهن.<ref>{{cite news |last1=Somayaji |first1=Chitra |last2=Bhatnagar |first2=Shailendra |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |title=Reliance Offers BlackBerry in India, Vies With Bharti |work=[[Bloomberg News]] |date=13 June 2009 |access-date=13 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a_3Aeo82P.Kg&refer=canada |archive-date=25 October 2012}}</ref> ممبئي، نوي ممبئي ۽ [[ڪلياڻ]] جي [[ٽيليفون ايڪسچينج]]ن جي خدمت واري علائقي سميت، هڪ ميٽرو ٽيليڪام سرڪل طور درجابندي ڪيل آهي.<ref>{{cite web |title=Details of service area |url=http://www.dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |publisher=Department of Telecommunications, [[Government of India]] |access-date=12 June 2015 |format=Word Document |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319104536/http://dot.gov.in/sites/default/files/list%20of%20unifiedaccess%20licensees_0.doc |archive-date=19 March 2015}}</ref> مختلف آپريٽر براڊبينڊ انٽرنيٽ ۽ وائرليس انٽرنيٽ رسائي فراهم ڪن ٿا، ۽ {{As of|2014|lc=y}}، ممبئي ۾ 16.4&nbsp;ملين استعمال ڪندڙن سان ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ انٽرنيٽ استعمال ڪندڙ هئا.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |title=Internet surfers: Mumbai scores, Bangalore falls |work=[[The Economic Times]] |date=7 November 2014 |access-date=7 November 2014 |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051256/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-04/news/55757553_1_internet-and-mobile-association-iamai-user-base |url-status=dead }}</ref> == تعليم == {{See also|ممبئي جي تعليمي ادارن جي فهرست#اسڪول|ممبئي جي ڪاليجن جي فهرست}} === اسڪول === ممبئي ۾ ميونسپل ڪارپوريشن طرفان هلندڙ ميونسپل اسڪول، سرڪاري امداد يافته اسڪول ۽ خانگي اسڪول شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |date=24 September 2006 |title=City has 43 one-teacher schools |work=[[MiD DAY]] |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004316/http://archive.mid-day.com/news/2006/sep/144108.htm |archive-date=9 January 2015 |url-status=dead}}</ref> اسڪولن ۾ عام طور مراٺي يا انگريزي کي بنيادي تدريسي ٻولي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |date=5 May 2006 |title=Now, schools can teach in 2 languages |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807060715/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Now-schools-can-teach-in-2-languages/articleshow/1516877.cms?referral=PM |archive-date=7 August 2014}}</ref> {{As of|2026}}، BMC 1,135 اسڪول هلائيندي هئي، جيڪي لڳ ڀڳ 293,000 شاگردن کي مفت تعليم فراهم ڪندا هئا. انهن اسڪولن ۾ اٺ ٻولين—مراٺي، هندي، گجراتي، اردو، انگريزي، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۽ [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]—۾ تعليم ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite web|url=https://bmceducation.in/ |title=About the Department of Education |access-date=1 March 2026 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |title=City Development (Education) |access-date=25 August 2013 |work=[[Brihanmumbai Municipal Corporation]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005074234/http://mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Education.pdf |archive-date=5 October 2012}}</ref> === اعليٰ تعليم === [[10+2+3 منصوبي]] تحت شاگرد ڏهه سال اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٻه سال [[جونيئر ڪاليج]] ۾ پڙهن ٿا، جتي هو ٽن شعبن مان هڪ چونڊين ٿا: آرٽس، ڪامرس يا سائنس.<ref>{{Cite web |url=http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |date=19 June 2008 |title=Are you cut out for Arts, Science or Commerce? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090614091337/http://www.rediff.com/getahead/2008/jun/19trans.htm |archive-date=14 June 2009}}</ref> ان کان پوءِ انهن ٽن شعبن مان ڪنهن هڪ ۾ ڊگري ڪورس يا انجنيئرنگ، قانون ۽ طب جهڙو پروفيشنل ڊگري ڪورس ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |last=Sharma |first=Archana |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |date=4 June 2004 |title=When it comes to courses, MU dishes up a big buffet |work=[[The Times of India]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804034139/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/When-it-comes-to-courses-MU-dishes-up-a-big-buffet/articleshow/718303.cms?referral=PM |archive-date=4 August 2014}}</ref> گهڻا ڪاليج [[ممبئي يونيورسٽي]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪا 1857ع ۾ قائم ٿي ۽ ڀارت جي اهم يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref name="Old">{{cite web |url=https://www.jagranjosh.com/colleges/oldest-colleges-in-mumbai-clga-1870000381-1 |title=Oldest colleges in Mumbai |work=[[Jagran Josh]] |access-date=9 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/photo/best-universities-in-india-2013-mumbai-university-369879-2013-05-23|title=Best Universities 2013: University of Mumbai|work=[[India Today]]|date=15 March 1978|access-date=16 July 2013}}</ref> 2012ع ۾ ''[[بزنس انسائيڊر]]'' ان کي دنيا جي مٿين 50 انجنيئرنگ اسڪولن ۾ 41هين نمبر تي رکيو،<ref>{{cite web |title=The World's Best Engineering Schools |url=http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |work=[[Business Insider]] |access-date=5 June 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605050037/http://www.businessinsider.com/the-worlds-best-engineering-schools-2012-6?op=1 |archive-date=5 June 2013}}</ref> 2013ع ۾ ''[[انڊيا ٽوڊي]]'' جي ڀارت جي بهترين يونيورسٽين جي فهرست ۾ پنجين نمبر تي رکيو ويو،<ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/magazine/education/story/20130603-india-best-universities-ranking-private-sector-survey-763646-1999-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710021738/http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html |url-status=dead |title=India Today ranks India's Best Universities for 2013 |first=Dhiraj |last=Nayyar |date=30 November 1999 |archive-date=10 July 2015 |work=[[India Today]]}}</ref> ۽ 2013ع جي [[QS ورلڊ يونيورسٽي رينڪنگز]] ۾ ڀارت جي مٿين يونيورسٽين مان ڏهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |title=QS University Rankings: BRICS 2013 |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217061019/http://www.topuniversities.com/university-rankings/brics-rankings/2013#sorting=rank+country=+stars=false+search= |archive-date=17 December 2013 |date=12 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |title=Top Universities in India |work=Top Universities |access-date=28 July 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704075931/http://www.topuniversities.com/university-rankings-articles/brics-rankings/top-universities-india |archive-date=4 July 2015 |date=16 December 2013}}</ref> [[ولسن ڪاليج، ممبئي|ولسن ڪاليج]] شهر جو پهريون ڪاليج هو، جيڪو 1832ع ۾ قائم ٿيو. [[گرانٽ ميڊيڪل ڪاليج ۽ سر جي جي گروپ آف هاسپيٽلز|گرانٽ گورنمينٽ ميڊيڪل ڪاليج]] 1845ع ۾، [[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] 1855ع ۾ ۽ [[ايلفنسٽن ڪاليج]] 1856ع ۾ کوليا ويا. [[ويرماتا جيجابائي ٽيڪنالاجيڪل انسٽيٽيوٽ]] شهر جو پهريون انجنيئرنگ ادارو هو، جيڪو 1887ع ۾ کوليو ويو.<ref name="Old"/> [[آءِ آءِ ٽي بمبئي|انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي بمبئي]]<ref>{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |date=22 December 2006 |title=IIT flights return home |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109005035/http://www.dnaindia.com/speak-up/report-iit-flights-return-home-1070723 |archive-date=9 January 2015}}</ref> ۽ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪيميڪل ٽيڪنالاجي]] شهر جي اهم انجنيئرنگ ادارن مان آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |title=Admission process for autonomous engg colleges to start today |date=11 June 2008 |access-date=9 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219174721/http://www.expressindia.com/latest-news/admission-process-for-autonomous-engg-colleges-to-start-today/321286/ |archive-date=19 December 2011 |url-status=dead |work=[[The Indian Express]]}}</ref> ممبئي ۾ ڪيترائي نمايان بزنس اسڪول پڻ آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ ممبئي|IIM ممبئي]]، [[جمنالال بجاج انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[نرسي مونجي انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اسٽڊيز]]، [[ايس پي جين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ريسرچ]] ۽ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف سوشل سائنسز]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |last=Bansal |first=Rashmi |url=http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |date=8 November 2004 |title=Is the 'IIM' brand invincible? |work=[[Rediff]] |access-date=9 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120718194025/http://in.rediff.com/getahead/2004/nov/08rash.htm |archive-date=18 July 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-s-best-b-schools/story/business-today-b-school-rankings-2025-top-10-private-mba-colleges-in-india-2828036-2025-11-29|title=Top 10 private b-schools in India|work=[[India Today]]|date=29 November 2025|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.shiksha.com/mba/articles/mba-colleges-in-india-with-low-fees-blogId-23533|title=Best Colleges for MBA in India with Low Fees and Good Placements|work=Shiksha|access-date=1 March 2026}}</ref> [[سر جي. جي. اسڪول آف آرٽ]] ممبئي جو سڀ کان پراڻو فنونِ لطيفه جو ادارو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |title=JJ School seeks help from new friends |date=6 October 2002 |first=Nina |last=Martyris |work=[[The Times of India]] |access-date=13 May 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522012912/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/JJ-School-seeks-help-from-new-friends/articleshow/24305727.cms?referral=PM |archive-date=22 May 2015}}</ref> شهر ۾ [[ٽاٽا انسٽيٽيوٽ آف فنڊامينٽل ريسرچ]] ۽ [[ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر]] پڻ موجود آهن، جن مان ڀاڀا ائٽامڪ ريسرچ سينٽر [[ٽرومبي]] ۾ [[CIRUS]] نيوڪليئر ريسرچ ريئڪٽر هلائيندو هو.<ref>{{cite news |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |date=24 November 2006 |title=University ties up with renowned institutes |work=[[Daily News and Analysis]] (DNA) |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106112417/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-university-ties-up-with-renowned-institutes-1065998 |archive-date=6 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |title=CIRUS reactor |publisher=[[Bhabha Atomic Research Centre]] |access-date=12 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070709060317/http://www.barc.ernet.in/webpages/reactors/cirus.html |archive-date= 9 July 2007}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> File:University Mumbai convoc hall.jpg|[[ممبئي يونيورسٽي]] File:IITBMainBuildingCROP.jpg|[[آءِ آءِ ٽي بمبئي]] File:Government_Law_College,_Mumbai.jpg|[[گورنمينٽ لا ڪاليج، ممبئي|گورنمينٽ لا ڪاليج]] File:NITIE Admin Block.jpg|[[آءِ آءِ ايم ممبئي]] </gallery> == ثقافت == {{Main|ممبئي جي ثقافت}} [[File:Mumbai 03-2016 70 Asiatic Society Library.jpg|thumb|[[ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.|alt=هڪ اڇي عمارت، جنهن جي سامهون ٽڪنڊي شڪل وارو مهاڙو ۽ ويڪريون ڏاڪڻيون آهن]] [[File:Chowpatti Beach (Girgaum Chowpatty).jpg|thumb|[[گرگائون چوپاٽي]] سامونڊي ڪنارو. شهر جا سامونڊي ڪنارا مشهور سياحتي ماڳ آهن.]] ممبئي جي ثقافت روايتي ۽ عالمي نوعيت جي تهوارن، کاڌي، وندر ۽ رات جي زندگيءَ جو ميل پيش ڪري ٿي. شهر ۾ ڪيترين ثقافتن، مذهبن ۽ کاڌي پيتي جي روايتن جو گڏيل وجود آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هتي مختلف قسمن جا ريسٽورنٽ، سئنيما گهر، ٿيئٽر، راندين جا مقابلا ۽ عجائب گهر موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Breckenridge |first=Carol Appadurai |title=Consuming Modernity: Public Culture in a South Asian World |year=1995 |publisher=University of Minnesota Press |pages=90–91 |isbn=978-0-8166-2306-8 |url=https://books.google.com/books?id=LN4MN35b-r4C}}</ref> ممبئي کي [[ڀارتي سئنيما]] جي جنم ڀومي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |title=Beginners' Bollywood |date=28 September 2005 |work=The Age |location=Sydney |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906120745/http://www.theage.com.au/news/arts/beginners-bollywood/2005/09/27/1127804471297.html |archive-date=6 September 2008}}</ref><ref>{{harvnb|Vilanilam|2005|p=[https://books.google.com/books?id=kvQtoquTT6kC 130]}}</ref> هتي ڪيترائي سئنيما گهر آهن، جن ۾ بالي ووڊ، مراٺي ۽ هالي ووڊ جون فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. [[ممبئي انٽرنيشنل فلم فيسٽيول]]<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |title=Matchbox journeys |first=Saraswathy |last=Nagarajan |date=10 September 2006 |work=The Hindu |access-date=11 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405203521/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/article3232563.ece |url-status=live }}</ref> ۽ [[فلم فيئر ايوارڊز]] جي تقريب، جيڪي ڀارت جي هندي فلم صنعت جا سڀ کان پراڻا ۽ نمايان فلمي ايوارڊ آهن، ممبئي ۾ منعقد ٿينديون آهن.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment?frommovies=1 |title=Filmfare Awards gets new sponsor |date=11 January 2006 |work=The Times of India |access-date=11 September 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122053815/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/?frommovies=1 |archive-date=22 November 2012}}</ref> جيتوڻيڪ [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ٿيل گهڻا پروفيشنل ٿيئٽر گروپ 1950ع واري ڏهاڪي تائين ختم ٿي ويا هئا، تنهن هوندي به ممبئي ۾ مراٺي، هندي، انگريزي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ هڪ سگهاري ”ٿيئٽر تحريڪ“ جي روايت ترقي ڪئي.<ref name=multitheater>{{Harvnb|Chaudhuri|2005|pp=4–6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gilder |first=Rosamond |title=The New Theatre in India: An Impression |journal=[[Theatre Journal|Educational Theatre Journal]] |volume=9 |issue=3 |pages=201–204 |date=October 1957 |issn=0192-2882 |doi=10.2307/3203529 |jstor=3203529}}</ref> جديد فن سرڪاري مالي سهڪار سان هلندڙ فن گاهن ۽ خانگي تجارتي گيلرين ٻنهي ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو. سرڪاري سهڪار وارن ادارن ۾ [[جهانگير آرٽ گيلري]] ۽ [[نيشنل گيلري آف ماڊرن آرٽ]] شامل آهن. 1833ع ۾ تعمير ٿيل [[ايشياٽڪ سوسائٽي آف بمبئي|ممبئي جي ايشياٽڪ سوسائٽي]] شهر جي سڀ کان پراڻين [[عوامي لائبريري|عوامي لائبريرين]] مان هڪ آهي.<ref>{{harvnb|David|1995|p=232}}</ref> [[ڇترپتي شيواجي مهاراج واستو سنگراهاليا]]، جنهن کي اڳ پرنس آف ويلز ميوزيم سڏيو ويندو هو، [[ڏکڻ ممبئي]] ۾ واقع هڪ مشهور عجائب گهر آهي، جتي ڀارتي تاريخ سان لاڳاپيل ناياب قديم شيون محفوظ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.bombaymuseum.org/ |title=Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya |access-date=30 January 2007 |publisher=Prince of Wales Museum of Western India, Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070201210616/http://bombaymuseum.org/ |archive-date=1 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[جيجاماتا اديان]] نالي هڪ چڙيا گهر آهي، جنهن کي اڳ وڪٽوريا گارڊنز سڏيو ويندو هو؛ ان سان گڏ هڪ باغ پڻ موجود آهي. شهر جي ادبي روايتن کي [[بڪر پرائز]] ماڻيندڙ ليکڪن جهڙوڪ [[سلمان رشدي]] ۽ [[اروند اڊيگا]] عالمي سطح تي نمايان ڪيو آهي. [[مراٺي ادب]] کي ممبئي سان لاڳاپيل ليکڪن جهڙوڪ موهن آپٽي، [[اننت ڪنيڪر]] ۽ [[گنگاڌر گڊگل]] جي لکڻين ۾ جديد شڪل ملي، ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ هر سال [[ساھتيه اڪيڊمي ايوارڊ]] ڏنو وڃي ٿو، جيڪو ڀارت جي [[ساھتيه اڪيڊمي|نيشنل اڪيڊمي آف ليٽرز]] طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |title=Sahitya Akademi: awards and fellowships |year=1999 |publisher=Sahitya Akademi |access-date=8 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080520022941/http://sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa1.htm |archive-date=20 May 2008}}</ref> ممبئي جا رهواسي اولهندي ۽ [[ڀارتي تهوار|ڀارتي تهوار]] ٻنهي کي ملهائين ٿا. [[گڻيش چترٿي]] ممبئي جو سڀ کان وڏو ۽ اهم تهوار آهي؛ ان جي موقعي تي شهر ۾ لڳ ڀڳ 5,000 [[گڻپتي]] پنڊال لڳايا وڃن ٿا. ٻين مشهور تهوارن ۾ [[ديوالي]]، [[هولي]]، [[نوراتري]]، [[ڪرسمس]]، [[رکشا بندھن]]، [[مڪر سنڪرانتي]]، [[دسهرا]]، [[اسلامي عيدون|عيد]]، [[درگا پوجا]]، [[رام نومي]]، [[شيواجي جينتي]] ۽ [[مها شوراتري]] شامل آهن. [[ڪالا گهودا آرٽس فيسٽيول]] هڪ اهڙي نمائش آهي، جنهن ۾ موسيقي، ناچ، ٿيئٽر ۽ فلم جي شعبن سان لاڳاپيل فنڪارن جا ڪم پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.kalaghodaassociation.com/ |title=Kala Ghoda Arts Festival |publisher=Kala Ghoda Association |access-date=6 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417023334/http://www.kalaghodaassociation.com/ |archive-date=17 April 2008}}</ref> بان گنگا فيسٽيول ٻن ڏينهن وارو موسيقيءَ جو ميلو آهي، جيڪو هر سال جنوري ۾ ممبئي جي تاريخي [[بان گنگا ٽينڪ]] وٽ [[مهاراشٽر ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] (MTDC) طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي. هڪ ڏند ڪٿا موجب اهو سنسڪرت مهاڪهاڻي [[رامائڻ]] جي [[رام]] ۽ [[لڪشمڻ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |last=Bharatvarsh |first=TV9 |date=30 March 2023 |title=Mumbai: मुंबई का वो पवित्र स्थान, जहां आए थे कभी श्रीराम; बहुत पुरानी क्या है कहानी? |url=https://www.tv9hindi.com/state/maharashtra/mumbai-walkeshwar-banganga-places-revisited-where-once-lord-shri-ram-and-lakshman-had-visited-au154-1795073.html |access-date=10 November 2025 |website=TV9 Bharatvarsh |language=hi}}</ref> اهڙيءَ طرح هندو ڌرم ۾ ان کي [[پرشورام]] سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو. بان گنگا ٽينڪ جي ڪناري تي [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] نالي هڪ مندر آهي، جيڪو پرشورام کي وقف ڪيل آهي.<ref name="MTDCpullout">{{cite news |title=MTDC will not pull out of Elephanta, Banganga fests |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |first=Ahustosh |last=Shukla |date=8 November 2008 |work=[[Daily News and Analysis]] |location=Mumbai |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150901064217/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-mtdc-will-not-pull-out-of-elephanta-banganga-fests-1204562 |archive-date=1 September 2015}}</ref><ref name="MTDCBanganga">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |title=The Banganga Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120805052147/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Banganga_Festival.html |archive-date=5 August 2012}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sengar |first=Resham SengarResham |title=Banganga Tank in Mumbai - a place associated with an epic legend |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/banganga-tank-in-mumbai-a-place-associated-with-an-epic-legend/articleshow/68010448.cms |access-date=10 November 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> [[File:Parshuram Mandir, Walkeshwar.jpg|thumb|ڏکڻ ممبئي جي مالابار هِل واري والڪيشور علائقي ۾ بان گنگا ٽينڪ کان [[پرشورام مندر، والڪيشور|پرشورام مندر]] جو منظر]] [[ايلفنٽا ٻيٽ]] تي هر سال فيبروري ۾ ملهايو ويندڙ ايلفنٽا فيسٽيول ڀارتي ڪلاسيڪي ناچ ۽ موسيقيءَ لاءِ وقف آهي ۽ ملڪ جي مختلف حصن مان فنڪارن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.<ref name="MTDCpullout" /><ref name="MTDCElephanta">{{cite web |url=http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=../MaharashtraTourism/MTDC_Festival/Elephanta_Festival.html |title=The Elephanta Festival |access-date=7 February 2008 |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220194302/http://www.maharashtratourism.gov.in/MTDC/HTML/MaharashtraTourism/Default.aspx?strpage=..%2FMaharashtraTourism%2FMTDC_Festival%2FElephanta_Festival.html |archive-date=20 February 2007}}</ref> شهر ۽ رياست سان خاص لاڳاپيل سرڪاري موڪلن ۾ 1 مئي تي [[مهاراشٽر ڏينهن]] شامل آهي، جيڪو 1 مئي 1960ع تي مهاراشٽر رياست جي قيام جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |title=Mumbai celebrates Maharashtra Day |date=1 May 2009 |newspaper=The Times of India |access-date=6 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228044157/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-celebrates-Maharashtra-Day/articleshow/4471265.cms?referral=PM |archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |last=Krishnan |first=Ananth |title='Vote at Eight' campaign |date=24 March 2009 |access-date=6 July 2009 |location=Chennai, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714002936/http://www.hindu.com/2009/03/24/stories/2009032450711300.htm |work=[[The Hindu]] |archive-date=14 July 2011}}</ref> ۽ [[گُڙي پڊوا]] شامل آهي، جيڪو [[مراٺي ماڻهو|مراٺين]] لاءِ نئين سال جو ڏينهن آهي. [[ممبئي جي سامونڊي ڪنارن جي فهرست|سامونڊي ڪنارا]] شهر جا اهم سياحتي ماڳ آهن. ممبئي جي اهم سامونڊي ڪنارن ۾ [[گرگائون چوپاٽي]]، [[جوهو سمنڊ ڪنارو]]، دادر چوپاٽي، گورائي سمنڊ ڪنارو، [[ماروي سمنڊ ڪنارو]]، ورسوا سمنڊ ڪنارو، مادھ سمنڊ ڪنارو، [[اڪسا سمنڊ ڪنارو]] ۽ [[منوري]] سمنڊ ڪنارو شامل آهن.<ref>{{cite news |title=BMC to transfer beach cleaning works |date=24 August 2013 |url=http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |work=[[The Asian Age]] |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053256/http://www.asianage.com/mumbai/bmc-transfer-beach-cleaning-works-516 |archive-date=21 September 2013}}</ref> گرگائون چوپاٽي ۽ جوهو سمنڊ ڪناري کان سواءِ گهڻا سامونڊي ڪنارا ترڻ لاءِ مناسب ناهن.<ref>{{cite news |first=Bhavika |last=Jain |title=8 out of city's 10 beaches unsafe |date=10 May 2011 |url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |work=[[Hindustan Times]] |access-date=27 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055224/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/8-out-of-city-s-10-beaches-unsafe/Article1-695594.aspx |archive-date=21 September 2013}}</ref> ايسل ورلڊ گورائي سمنڊ ڪناري ڀرسان واقع هڪ ٿيم پارڪ ۽ تفريحي مرڪز آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.esselworld.com/ |title=About Essel World |publisher=[[Essel World]] |access-date=29 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130164441/http://www.esselworld.com/ |archive-date=30 January 2008}}</ref> جنهن ۾ ايشيا جو سڀ کان وڏو ٿيم واٽر پارڪ، واٽر ڪنگڊم، پڻ شامل آهي.<ref>{{harvnb|O'Brien|2003|p=143}}</ref> [[اڊليبز اميجيڪا]] اپريل 2013ع ۾ کوليو ويو ۽ [[ممبئي–پوني ايڪسپريس وي]] ڀرسان خوپولي شهر ويجهو واقع آهي.<ref name="founderimagica">{{cite news |last=Sharma |first=Samidha |title=Adlabs founder bets big on theme parks |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |newspaper=[[The Times of India]] |date=27 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010803/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Adlabs-founder-bets-big-on-theme-parks/articleshow/17379493.cms |archive-date=16 October 2015}}</ref> == اڏاوت == {{Main|ممبئي جي اڏاوت}} {{See also|ممبئي جون ورثي واريون عمارتون|ممبئي جي اوچين عمارتن جي فهرست}} [[File:Mumbaicityskyline.jpeg|thumb|[[باندرا]] کان ڏٺل [[ورلي]] ۽ [[دادر]] جو شهري منظر]] شهر جي اڏاوت ۾ [[گوٿڪ ريوائول اڏاوت|گوٿڪ ريوائول]]، [[انڊو-ساراسيني اڏاوت|انڊو-ساراسيني]]، [[آرٽ ڊيڪو]] ۽ ٻين جديد طرزِ تعميرن جو ميلاپ ملي ٿو. برطانوي دور جون گهڻيون عمارتون، جهڙوڪ [[وڪٽوريا ٽرمينس]] ۽ [[ممبئي يونيورسٽي]]، گوٿڪ ريوائول طرز ۾ تعمير ڪيون ويون.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |archive-url=https://archive.today/20150103114347/http://www.thehindu.com/mag/2004/07/25/stories/2004072500330200.htm |url-status=dead |archive-date=3 January 2015 |title=Rainswept glory |date=24 July 2004 |access-date=7 July 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> انهن جي اڏاوتي خاصيتن ۾ يورپي اثرن جا ڪيترائي روپ شامل آهن، جهڙوڪ جرمن گيبل، ڊچ ڇتيون، سوئس ڪاٺ جو ڪم، رومانس محراب، ٽيوڊر ونڊوز، ۽ روايتي ڀارتي عنصر.<ref name="Profile">{{harvnb|Morris|Winchester|2005|p=212}}</ref> شهر ۾ انڊو-ساراسيني طرز جون ڪجهه اهم عمارتون به آهن، جهڙوڪ [[گيٽ وي آف انڊيا]].<ref>{{Cite news |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |title=Mumbai's entrance -the 'Gateway' to be more tourist-friendly |date=4 March 2007 |work=The Hindu |access-date=7 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306090243/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/002200703041014.htm |archive-date=6 March 2007 |location=Chennai, India}}</ref> [[ميرين ڊرائيو، ممبئي|ميرين ڊرائيو]] ۽ [[اوول ميدان]] جي اولهه طرف آرٽ ڊيڪو طرز جون عمارتون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. [[ميامي]] کان پوءِ ممبئي دنيا ۾ آرٽ ڊيڪو عمارتن جو ٻيو وڏو مرڪز آهي. نون مضافاتي علائقن ۾ جديد عمارتون وڌيڪ نمايان آهن. ڀارت ۾ سڀ کان وڌيڪ [[فلڪ بوس عمارتون]] ممبئي ۾ آهن؛ {{As of|2009|lc=y}} شهر ۾ 956 فلڪ بوس عمارتون موجود هيون ۽ 272 تعمير هيٺ هيون. ممبئي هيريٽيج ڪنزرويشن ڪميٽي (MHCC) 1995ع ۾ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهر جي ورثي وارين عمارتن جي تحفظ لاءِ خاص ضابطا ۽ ذيلي قانون ترتيب ڏئي ٿي. ممبئي ۾ ٽي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهن: ڇترپتي شيواجي ٽرمينس، [[ايلفنٽا غارون]] ۽ [[ممبئي جو وڪٽورين ۽ آرٽ ڊيڪو اينسمبل]].<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in |title=India: World heritage sites centre |access-date=9 August 2007 |publisher=[[UNESCO]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502200152/https://whc.unesco.org/en/statesparties/in/ |archive-date=2 May 2012}}</ref> ڏکڻ ممبئي ۾ نوآبادياتي دور جون عمارتون ۽ سوويت طرز جون آفيسون موجود آهن.<ref name="economist">{{cite news |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city |title=Is the world's weirdest property market strangling the city that hosts it? |newspaper=The Economist |date=9 June 2012 |access-date=6 July 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584 |archive-date=17 July 2012}}</ref> اوڀر ۾ ڪارخانا ۽ ڪجهه ڪچي آباديون آهن. اولهه سامونڊي ڪناري تي پراڻيون ڪپڙي جون ملون ڊاهي انهن جي جاءِ تي فلڪ بوس عمارتون تعمير ڪيون ويون آهن. شهر ۾ {{cvt|100|m}} کان وڌيڪ اوچائي واريون 237 عمارتون آهن، جڏهن ته شنگھائي ۾ 327 ۽ نيويارڪ ۾ 855 اهڙيون عمارتون آهن.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20120109061808/http://www.emporis.com/statistics/most-skyscraper-cities-worldwide "Cities with the most skyscrapers {{!}} Statistics"]}}. EMPORIS.</ref><ref name="economist" /> === شهري منظر === [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|[[بيڪ بي، ممبئي|بيڪ بي]] جي پار شهري منظر]] ممبئي جو شهري منظر ڪيترين اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن تي مشتمل آهي، جن مان گهڻيون 21هين صديءَ ۾ ٺهيون آهن. 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري تعميراتي سرگرمي ڪجهه وقت لاءِ سست ٿي وئي، جنهن کان پوءِ فلڪ بوس تعميرن ۾ ٻيهر واڌ آئي. خاص طور 2000ع کان پوءِ، جڏهن [[پريل|لوئر پريل]] علائقو تيزيءَ سان ترقي ڪرڻ لڳو، شهر جي افقي پکيڙ بدران عمودي واڌ وڌيڪ نمايان ٿي.<ref>{{cite web|title=Mumbai|url=https://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615005107/http://www.emporis.com/city/102037/mumbai-india|archive-date=15 June 2015|url-status=usurped}}</ref> ممبئي جي اوچين عمارتن ۾ تجارتي عمارتن جي ڀيٽ ۾ رهائشي عمارتون وڌيڪ آهن. محدود زميني وسيلن ۽ شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ ممبئي جي عمودي ترقي جا اهم سبب آهن.<ref>{{Cite news |title=Mumbai has 77% tall buildings in India |work=[[The Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html | access-date=15 August 2023 |archive-date=15 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815075348/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/mumbai-dominates-indian-skyline-with-77-share-of-tall-buildings-ranks-17th-worldwide-report-101687979905261.html |url-status=live }}</ref> {{As of|2023}}، ڀارت جي لڳ ڀڳ 77٪ اوچين عمارتن جو مقام ممبئي هو، ۽ شهر ۾ جائيداد جون قيمتون ڀارت جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻيون هيون.<ref>{{cite news |title=Mumbai stands tall among Indian cities |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |access-date=15 August 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717195050/https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/high-rises-mumbai-stands-tall-among-indian-cities/articleshow/101348550.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> جون 2023ع تائين ممبئي ۾ لڳ ڀڳ 250 اوچيون عمارتون هيون، جن مان 100 کان وڌيڪ مڪمل ٿي چڪيون هيون ۽ 90 کان وڌيڪ تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |date=28 June 2023 |title=Over 100 tall buildings in Mumbai, 90 more under construction: CII-CBRE |url=https://www.zeebiz.com/real-estate/news-cii-cbre-anshuman-magazine-council-on-tall-buildings-and-urban-habitat-india-kolkata-mumbai-south-east-asia-gurugram-noida-chennai-bengaluru-hyderabad-242125 |access-date=17 April 2025 |work=Zee Business}}</ref> == کاڌو == {{Main|ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ}} ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ شهر جي اهم ثقافتي سڃاڻپن مان هڪ آهي. اهو اهڙو کاڌو آهي جيڪو گهٽي وينڊرن، هٿ گاڏين ۽ ننڍن عارضي اسٽالن تان وڪرو ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ اسٽريٽ فوڊ ڀارت جي تقريبن هر حصي ۾ عام آهي، پر ممبئي پنهنجي گهٽيءَ جي کاڌي لاءِ خاص شهرت رکي ٿو. شهر ۾ مختلف معاشي طبقن جا ماڻهو تقريبن سڄو ڏينهن روڊ ڪناري موجود اسٽالن تان کاڌو کائين ٿا، ۽ گهڻن ماڻهن جي نظر ۾ ممبئي جو اسٽريٽ فوڊ ذائقي جي لحاظ کان باقاعده ريسٽورنٽن سان مقابلو ڪري ٿو. گهٽي وينڊرن کي شهر جي کاڌي جي ثقافت جي واڌاري ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. اسٽريٽ فوڊ عام طور ريسٽورنٽن جي ڀيٽ ۾ سستو هوندو آهي، ۽ کاڌي جا اسٽال خاص طور مصروف هنڌن، جهڙوڪ ڪاليجن، ريلوي اسٽيشنن، بازارن ۽ واپاري علائقن ڀرسان وڏي تعداد ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ممبئي جي اسٽريٽ فوڊ کي 2026ع ۾ ''Time Out'' جي “World's Best Street Food Cities” فهرست ۾ ڏهون نمبر ڏنو ويو. ممبئي ان فهرست ۾ شامل ٽن ڀارتي شهرن مان هڪ هو؛ ٻين ۾ جئپور 15هين ۽ دهلي 19هين نمبر تي هئا. == ميڊيا == {{See also|ممبئي جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} [[File:Film City.jpg|thumb|[[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] جي داخلي دروازي تي تختي]] [[بالي ووڊ]]، ممبئي ۾ قائم هندي فلمي صنعت، هر سال لڳ ڀڳ 150 کان 200 فلمون تيار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Ganti|2004|p=3}}</ref> ”بالي ووڊ“ نالو بمبئي ۽ [[آمريڪي سئنيما|هالي ووڊ]] جي نالن مان ٺهيو آهي.<ref>{{Cite news |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |title=Bollywood Trawls London for Talent as Students Balk at Banking |access-date=26 May 2009 |date=26 November 2008 |last=Lundgren |first=Kari |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025044110/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a6JQLLVfORXM&refer=europe |archive-date=25 October 2012}}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي ۾ بالي ووڊ جي مقبوليت پرڏيهه ۾ پڻ وڌي. ان سان فلم سازي معيار، سينماٽوگرافي، نون قسم جي ڪهاڻين ۽ خاص اثرن توڙي اينيميشن جهڙين فني ترقيات جي لحاظ کان نون مرحلن تائين پهتي.<ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |title=Bollywood filmmakers experimenting with new genre of films |date=17 July 2008 |access-date=10 June 2009 |newspaper=The Times of India |archive-date=12 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912051317/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-08-17/news/28418701_1_bollywood-filmmakers-bollywood-releases-hyderabad-blues |url-status=dead }}</ref> گوريگائون ۾ قائم اسٽوڊيوز، جن ۾ [[فلم سٽي، ممبئي|فلم سٽي]] پڻ شامل آهي، گهڻين فلمي شوٽنگن ۽ سيٽن لاءِ اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite news |last=Deshpande |first=Haima |url=http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |title=Mumbai's Film City may be home to world cinema |date=5 March 2001 |access-date=14 May 2009 |newspaper=The Indian Express |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116132018/http://indianexpress.com/article/news-archive/web/inaccessible-maya-throws-open-doors-to-her-mlas/ |archive-date=16 January 2014}}</ref> [[File:Times of India Building.jpg|thumb|left|''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]'' جي پهرين آفيس [[ڇترپتي شيواجي ٽرمينس]] جي سامهون آهي، جتي اخبار جو بنياد پيو هو.<ref name="televisionpoint2006">{{cite web |url=http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |title=The Times of India turns the Times of Colour |publisher=Televisionpoint.com |date=26 April 2006 |access-date=16 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012225524/http://www.televisionpoint.com/news2006/newsfullstory.php?id=1146042260 |archive-date=12 October 2007}}</ref>]] ممبئي مان ڪيترين ئي [[ڀارتي اخبارون|اخبارن]] جون اشاعتون، ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون هلن ٿيون. شهر ۾ مراٺي روزاني اخبارن جي پڙهندڙن جو حصو سڀ کان وڏو آهي، ۽ اهم [[مراٺي ٻوليءَ جون اخبارون|مراٺي اخبارن]] ۾ ''[[مهاراشٽر ٽائمز]]''، ''[[نوا ڪال|نواڪال]]''، ''[[لوڪمت]]''، ''[[لوڪ ستا]]''، ''ممبئي چوفر''، ''[[سامنا]]'' ۽ ''[[سڪال]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |title=IRS Q2, 2010: Negligible decline of daily readers in Greater Mumbai |publisher=Afaqs.com |date=1 September 2010 |access-date=15 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815164813/http://www.afaqs.com/news/story.html?sid=28137_IRS+Q2+2010:+Negligible+decline+of+daily+readers+in+Greater+Mumbai |archive-date=15 August 2011}}</ref> ممبئي مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن ۾ ''[[دي ٽائمز آف انڊيا]]''، ''[[هندستان ٽائمز]]'' ۽ ''[[دي انڊين ايڪسپريس]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web |first1=Shuchi |last1=Bansal |last2=Mathai |first2=Palakunnathu G. |url=http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//money/2005/apr/06spec1.htm |title=Mumbai's media Mahabharat |date=6 April 2005 |access-date=14 May 2009 |publisher=Rediff |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032345/http://www.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fmoney%2F2005%2Fapr%2F06spec1.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> ايشيا جي سڀ کان پراڻي اخبار ''[[بمبئي سماچار]]'' 1822ع کان گجراتي ٻوليءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي.<ref>{{cite news |last=Rao |first=Subha J. |url=http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://www.thehindu.com/yw/2004/10/16/stories/2004101600260300.htm |url-status=dead |archive-date=4 September 2015 |title=Learn with newspapers |date=16 October 2004 |access-date=14 May 2009 |work=[[The Hindu]] |location=Chennai, India}}</ref> پهرين مراٺي اخبار ''بمبئي درپن'' [[بال شاستري ڄامڀيڪر]] 1832ع ۾ قائم ڪئي.<ref name="PubliclifeMSG">{{cite web |title=Public life and voluntary social service organisations |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |publisher=Maharashtra State Gazetteers |access-date=1 June 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228045933/https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/greater_bombay/publiclife.html |archive-date=28 December 2016}}</ref> هي ميٽروپولس ڪيترين بين الاقوامي ميڊيا ڪمپنين جو پڻ مرڪز آهي، جتي ڪيترائي نيوز چينل ۽ ڇپائيءَ جا ادارا ڪم ڪن ٿا. قومي ٽيليويزن نشرياتي اداري [[دوردرشن]] جا ٻه مفت زميني چينل موجود آهن، جڏهن ته ٽي وڏا ڪيبل نيٽ ورڪ گهڻن گهرن تائين خدمتون پهچائين ٿا.<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/archive/1999/07/26/page/3/ |title=IN-fighting among cable operators |date=26 July 1999 |access-date=10 June 2009 |work=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |title=What is CAS? What is DTH? |date=5 September 2006 |access-date=10 June 2009 |website=Rediff News |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616115954/http://www.rediff.com/money/2006/sep/05iycu.htm |archive-date=16 June 2009}}</ref> ممبئي ۾ نمايان DTH تفريحي خدمتن ۾ [[ڊش ٽي وي]] ۽ [[ٽاٽا اسڪائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |title=Tata Sky on Insat 4A |access-date=10 August 2008 |website=LyngSat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080809014755/http://www.lyngsat.com/packages/tatasky.html |archive-date=9 August 2008}}</ref> ممبئي ۾ ٻارهن ريڊيو اسٽيشنون آهن، جن مان نو [[فريڪوئنسي ماڊوليشن|ايف ايم]] بينڊ تي ۽ ٽي [[آل انڊيا ريڊيو]] جون اسٽيشنون [[ايمپليٽيوڊ ماڊوليشن|اي ايم]] بينڊ تي نشريات ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |title=Radio stations in Maharashtra, India |access-date=18 January 2008 |publisher=Asiawaves |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227054433/http://www.asiawaves.net/india/maharashtra-radio.htm#mumbai-radio |archive-date=27 February 2007}}</ref> ممبئي ۾ [[تجارتي نشريات|تجارتي ريڊيو]] فراهم ڪندڙ خدمتون پڻ دستياب آهن.<!--نوٽ: ممبئي يا ڀارت ۾ سيٽلائيٽ ريڊيو اسٽيشنن بابت قابلِ اعتماد ذريعا محدود آهن. --> [[ڀارت سرڪار|مرڪزي سرڪار]] طرفان 2006ع ۾ شروع ڪيل [[ڪنڊيشنل ايڪسيس سسٽم]] کي ممبئي ۾ محدود موٽ ملي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي لاڳاپيل ٽيڪنالاجي [[ڊائريڪٽ براڊڪاسٽ سيٽلائيٽ|ڊائريڪٽ-ٽو-هوم]] ٽرانسميشن سروس سان سخت مقابلو درپيش هو.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |title=Few takers for CAS in Mumbai |access-date=22 January 2008 |date=20 December 2006 |newspaper=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904001826/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Few-takers-for-CAS-in-Mumbai/articleshow/856609.cms?referral=PM |archive-date=4 September 2015}}</ref> == رانديون == [[File:Wankhede Stadium (86312941).jpeg|thumb|[[وانکيدي اسٽيڊيم]]]] [[File:Wug0reym7cv91.jpg|thumb|[[ممبئي فٽبال ارينا]]]] [[ڪرڪيٽ]] ممبئي ۾ ٻين سڀني راندين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقبول آهي. شهر ۾ [[بورڊ آف ڪنٽرول فار ڪرڪيٽ اِن انڊيا]] (BCCI)<ref>{{cite web |title=About BCCI |publisher=[[Board of Control for Cricket in India]] (BCCI) |url=http://bcci.tv/bcci/bccitv/ |access-date=16 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004002106/http://www.bcci.tv/bcci/bccitv/ |archive-date=4 October 2010}}</ref> ۽ [[انڊين پريميئر ليگ]] (IPL) جا مرڪزي دفتر پڻ آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |archive-url=https://archive.today/20121208175436/http://www.investmentkit.com/latestnews/2010/04/15/i-t-raids-at-ipl-headquarter-at-bcci-in-mumbai-reports-ndtv-2/ |url-status=dead |archive-date=8 December 2012 |title=IT Raids at IPL Headquarter at BCCI in Mumbai, reports NDTV &#124; InvestmentKit.com Articles |publisher=Investmentkit.com |date=15 April 2010 |access-date=5 May 2010}}</ref> ممبئي جي [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ|فرسٽ ڪلاس]] ٽيم [[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] 41 ڀيرا [[رانجي ٽرافي]] کٽي چڪي آهي، جيڪو ڪنهن به ٽيم جو سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite news |last=Makarand |first=Waingankar |title=Attacking pattern of play has delivered |date=18 January 2009 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/article376845.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225003653/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Attacking-pattern-of-play-has-delivered/article16353485.ece |url-status=live }}</ref> شهر جي [[ممبئي انڊينس]] ٽيم انڊين پريميئر ليگ ۾ حصو وٺي ٿي. ممبئي ۾ ٻه بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم، [[وانکيدي اسٽيڊيم]] ۽ [[برابورن اسٽيڊيم]] آهن. ڀارت ۾ پهريون ٽيسٽ ڪرڪيٽ ميچ ممبئي جي [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيو ويو هو.<ref>{{Cite web |url=https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |title=Wankhede Stadium, Mumbai details, matches, stats |website=Cricbuzz |access-date=25 July 2021 |archive-date=25 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725183136/https://m.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues/81/wankhede-stadium |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Seth |first=Ramesh |title=Brabourne&nbsp;– the stadium with a difference |date=1 December 2006 |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |access-date=8 June 2009 |location=Chennai, India |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406051359/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article3027508.ece |url-status=live }}</ref> شهر ۾ هينئر تائين منعقد ٿيل سڀ کان وڏو ڪرڪيٽ مقابلو [[2011 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ فائنل|2011ع آءِ سي سي ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ جو فائنل]] هو، جيڪو وانکيدي اسٽيڊيم ۾ کيڏيو ويو. ممبئي ۽ [[لنڊن]] دنيا جا رڳو ٻه اهڙا شهر آهن، جن ورلڊ ڪپ فائنل سان گڏ [[2006 آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي فائنل|آءِ سي سي چيمپئنز ٽرافي جو فائنل]] پڻ ميزباني ڪيو؛ 2006ع جو اهو فائنل [[برابورن اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيو ويو.<ref name="TSMH">{{Cite news |url=http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |title=Aussies claim elusive trophy |work=The Sydney Morning Herald |access-date=18 June 2009 |date=6 November 2006 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315085415/http://www.smh.com.au/news/cricket/aussies-claim-elusive-trophy/2006/11/06/1162661575823.html |archive-date=15 March 2011}}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] شهر ۾ هڪ ٻي مشهور راند آهي، ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ]] توڙي انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] کي وڏي پيماني تي ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last=g=Bubna |first=Shriya |title=Forget cricket, soccer's new media favourite |date=7 July 2006 |work=Rediff News |url=http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |access-date=9 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806032327/http://www.rediff.com/money/2006/jul/07fifa.htm |archive-date=6 August 2011}}</ref> [[انڊين سپر ليگ]] (ISL) جي [[ممبئي سٽي ايف سي]] پنهنجي گهريلو ميچون [[ممبئي فٽبال ارينا]] ۾ کيڏي ٿي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|title=Mumbai City on course to become ISL 'Invincibles'|access-date=21 January 2023|work=timesofindia.com|date=21 January 2023|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122142615/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/mumbai-city-on-course-to-become-isl-invincibles/articleshow/97192372.cms|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[آءِ-ليگ 2]] جو ڪلب [[ممبئي ڪنڪري ايف سي]] [[ڪوپريج گرائونڊ]] کي پنهنجي گهريلو ميدان طور استعمال ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |title=Kenkre FC's I-League dreams: 21 years in the making |website=freepressjournal.in |access-date=16 December 2021 |archive-date=8 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208150044/https://www.freepressjournal.in/sports/football/kenkre-fcs-i-league-dreams-21-years-in-the-making |url-status=live }}</ref> ممبئي جي پهرين پروفيشنل [[آمريڪي فٽبال]] [[فرينچائز (راندين)|فرينچائز]]،<ref>{{cite news |url=https://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |title='They Need TV Product': Why American Football Is Coming To India – TIME NewsFeed |magazine=Time |date=4 August 2011 |access-date=15 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125025255/http://newsfeed.time.com/2011/08/04/they-need-tv-product-why-american-football-is-coming-to-india/ |archive-date=25 November 2011}}</ref> [[ممبئي گليڊيئيٽرز]]، 2012ع جي آخر ۾ پنهنجي پهرين سيزن جون ميچون [[پوني]] ۾ کيڏيون.<ref>{{cite news |title=Gridiron league launched in India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |access-date=17 July 2012 |newspaper=The Times of India |date=5 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803195529/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Gridiron-league-launched-in-India/articleshow/9495133.cms?referral=PM |archive-date=3 August 2014}}</ref> [[فيلڊ هاڪي]] ۾ ممبئي [[ورلڊ سيريز هاڪي]] جي [[ممبئي ميرينز]] ۽ [[هاڪي انڊيا ليگ]] جي [[ممبئي ميجيشنز]] جو گهر رهيو آهي. شهر ۾ هاڪي جون ميچون [[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] ۾ کيڏيون وينديون آهن.<ref name="marines">{{cite news |title=Mumbai Marines down Chennai Cheetahs |url=http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |date=31 March 2012 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150603014947/http://sports.ndtv.com/hockey/news/187788-mumbai-marines-down-chennai-cheetahs |archive-date=3 June 2015}}</ref><ref name="magicians">{{cite news |title=HIL: Police assure tight security for matches in Mumbai |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |date=15 January 2013 |agency=[[Press Trust of India]] |location=Mumbai |access-date=31 May 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602205544/http://www.dnaindia.com/sport/report-hil-police-assure-tight-security-for-matches-in-mumbai-1789087 |archive-date=2 June 2015}}</ref> انڊين بيڊمنٽن ليگ (IBL)، جيڪا هاڻي [[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، 2013ع جي پنهنجي پهرين ايڊيشن کان ممبئي سان لاڳاپيل رهي آهي؛ ان جو پهريون فائنل ممبئي جي [[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.realtimecommunicationsworld.com/indian-badminton-league/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505015857/http://www.iblschedule.com/2013/05/indian-badminton-league-2013-from-14.html |url-status=dead |title=Indian Badminton League |archive-date=5 May 2014}}</ref> [[رگبي يونين|رگبي]] پڻ ممبئي ۾ وڌندڙ مقبوليت رکندڙ راند آهي، ۽ ان جون ليگ ميچون جون کان نومبر تائين [[بمبئي جمخانه]] ۾ کيڏيون وڃن ٿيون.<ref name="rugbyhost">{{cite news |title=Mumbai to host Asian men's rugby |url=http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |date=10 October 2012 |work=[[Daily News and Analysis]] |access-date=29 September 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005082118/http://www.dnaindia.com/sport/report-mumbai-to-host-asian-men-s-rugby-1751235 |archive-date=5 October 2015}}</ref> هر فيبروري ۾ ممبئي جي [[مها لڪشمي ريس ڪورس]] تي [[ڊربي (گهوڙن جي ڊوڙ)|ڊربي]] گهوڙن جون ڊوڙون منعقد ٿين ٿيون. [[يونائيٽيڊ بريوريز گروپ|ميڪڊويلز]] ڊربي پڻ فيبروري ۾ ممبئي جي [[رائل ويسٽرن انڊيا ٽرف ڪلب|ٽرف ڪلب]] ۾ ٿيندي آهي.<ref>{{Cite news |last=Pal |first=Abir |title=Mallya, Diageo fight for McDowell Derby |date=17 January 2007 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/mallya-diageo-fight-for-mcdowell-derby/articleshow/1233374.cms |access-date=8 June 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024032334/http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-Diageo-fight-for-McDowell-Derby/articleshow/1233374.cms |archive-date=24 October 2012}}</ref> مارچ 2004ع ۾ ممبئي گرانڊ پري [[ايف 1 پاوربوٽ ريسنگ|ايف 1 پاوربوٽ ورلڊ چيمپئن شپ]] جو حصو هئي،<ref>{{cite news |title=Mumbai to host F-1 powerboat race |url=http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |access-date=22 June 2015 |publisher=NDTV |date=17 December 2003 |location=Mumbai |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623002055/http://sports.ndtv.com/formula-1/news/17340-mumbai-to-host-f-1-powerboat-race- |archive-date=23 June 2015}}</ref> ۽ 2008ع ۾ [[فورس انڊيا]] ايف 1 ٽيم جي ڪار پڻ شهر ۾ متعارف ڪرائي وئي.<ref>{{Cite news |url=http://uk.reuters.com/article/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |title=Motor racing-Force India F1 team to launch 2008 car in Mumbai |date=25 January 2008 |access-date=27 January 2008 |publisher=Reuters UK |first=Alan |last=Baldwin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624051820/http://uk.reuters.com/article/2008/01/25/motor-racing-forceindia-idUKL2521523620080125 |archive-date=24 June 2011}}</ref> 2004ع ۾ سالياني [[ممبئي ميراٿن]] کي ”[[دي گريٽسٽ ريس آن ارٿ]]“ جي حصي طور شروع ڪيو ويو. ممبئي 2006ع ۽ 2007ع ۾ [[ڪنگ فشر ايئرلائينز ٽينس اوپن]] جي پڻ ميزباني ڪئي، جيڪو [[ايسوسيئيشن آف ٽينس پروفيشنلز|اي ٽي پي ورلڊ ٽور]] جي [[انٽرنيشنل سيريز ٽورنامينٽس|انٽرنيشنل سيريز]] جو مقابلو هو.<ref>{{Cite news |work=CBS Sports |title=Bangalore replaces Mumbai on ATP Tour circuit |url=http://www.cbssports.com/writers/columns |date=20 May 2008 |access-date=28 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120515/http://www.cbssports.com/writers/columns |archive-date=2 October 2013}}</ref> ممبئي 15 کان 17 آڪٽوبر 2023ع تائين [[141هين آءِ او سي سيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Explained: Why The 141st IOC Session In Mumbai Could Be Significant For India |url=https://www.forbesindia.com/article/news/explained-why-the-141st-ioc-session-in-mumbai-could-be-significant-for-india/88907/1 |access-date=17 April 2025 |website=Forbes India}}</ref> '''ممبئي جون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام |- |[[ممبئي ڪرڪيٽ ٽيم]] |[[رانجي ٽرافي]] [[وجي هزارے ٽرافي]] [[سيد مشتاق علي ٽرافي]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |1930 |- |[[مهاراشٽر فٽبال ٽيم]] |[[سنتوش ٽرافي]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] | – |1941 |- |[[ممبئي انڊينس]] |[[انڊين پريميئر ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |[[وانکيدي اسٽيڊيم]] [[برابورن اسٽيڊيم]] |2008 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |- |[[ممبئي گليڊيئيٽرز]] |[[ايليٽ فٽبال ليگ آف انڊيا]] |[[آمريڪي فٽبال]] | – |2012 |- |[[ممبئي راڪيٽس]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |- |[[ممبئي سٽي ايف سي]] |[[انڊين سپر ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ممبئي فٽبال ارينا]] |2014 |- |[[يو ممبا]] |[[پرو ڪبڊي ليگ]] |[[ڪبڊي]] |[[سردار ولڀ ڀائي پٽيل انڊور اسٽيڊيم]] |2014 |- |[[ممبئي ٽينس ماسٽرز]] |[[چيمپئنز ٽينس ليگ]] |[[ٽينس]] |[[ڪلينا اسٽيڊيم]] |2014 |- |ممبئي اسٽارز |[[ايليٽ پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] | – |2023 |} '''ممبئي جون اڳوڻيون علائقائي ۽ پروفيشنل راندين جون ٽيمون''' {| class="wikitable" |- !ٽيم/ڪلب !ٽورنامينٽ/ليگ !راند !ميدان !قيام !خاتمو |- |ممبئي چيمپس |[[انڊين ڪرڪيٽ ليگ]] |[[ڪرڪيٽ]] |لاڳو ناهي |2007 |2009 |- |[[ممبئي ميرينز]] |[[ورلڊ سيريز هاڪي]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2011 |2013 |- |[[ممبئي ميجيشنز]] |[[هاڪي انڊيا ليگ]] |[[فيلڊ هاڪي]] |[[مهندرا هاڪي اسٽيڊيم]] |2012 |2014 |- |[[ممبئي ماسٽرز]] |[[پريميئر بيڊمنٽن ليگ]] |[[بيڊمنٽن]] |[[نيشنل اسپورٽس ڪلب آف انڊيا]] |2013 |2016 |- |[[ممبئي ايف سي]] |[[آءِ-ليگ]] |[[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] |[[ڪوپريج گرائونڊ]] |2007 |2017 |- |[[ممبئي چيلينجرز]] |[[يو بي اي پرو باسڪيٽ بال ليگ]] |[[باسڪيٽ بال]] |– |2015 |2017 |} {{clear}} == بين الاقوامي لاڳاپا == === جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر === ذريعو: ''[[هندستان ٽائمز]]''<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |title=BMC plans 'sister city square' to celebrate Mumbai's bond with its 15 sister cities |newspaper=[[Hindustan Times]] |date=6 March 2022 |access-date=2 December 2022 |archive-date=3 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203044959/https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/bmc-plans-sister-city-square-to-celebrate-mumbai-s-bond-with-its-15-sister-cities-101646579820018.html |url-status=live }}</ref> {{columns-list|colwidth=22em| * {{flagdeco|Russia}} [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، روس (1963) * {{flagdeco|Japan}} [[يوڪوهاما]]، جاپان (1965) * {{flagdeco|Germany}} [[شٽٽگارٽ]]، جرمني (1968) * {{flagdeco|United States}} [[هونولولو]]، آمريڪا (1970) * {{flagdeco|United States}} [[لاس اينجلس]]، آمريڪا (1972) * {{flagdeco|United States}} [[نيو يارڪ شهر]]، آمريڪا (1975) * {{flagdeco|South Korea}} [[بوسان]]، ڏکڻ ڪوريا (1977) * {{flagdeco|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا (1995) * {{flagdeco|Fiji}} [[نادي، فجي|نادي]]، فجي (1996) * {{flagdeco|Turkey}} [[ازمير]]، ترڪي (1997) * {{flagdeco|Romania}} [[گالاچي]]، رومانيا (2005) * {{flagdeco|Madagascar}} [[انتاناناريوو]]، مڊگاسڪر (2008) * {{flagdeco|Croatia}} [[زگريب]]، ڪروشيا (2009) * {{flagdeco|Spain}} [[بارسلونا]]، اسپين (2012) * {{flagdeco|Ukraine}} [[اوڊيسا]]، يوڪرين (2013) * {{flagdeco|China}} [[شنگھائي]]، چين (2014) }} == پڻ ڏسو == * [[ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] * [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ڀارت جي شهرن جي فهرست]] * [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارن شهري مجموعن جي فهرست]] * [[ڀارت جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست]] * {{annotated link|INS Mumbai}} == حوالا == {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Baptista |first=Elsie Wilhelmina |title=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein |year=1967 |publisher=Bombay East Indian Association}} * {{Cite book |last=Bates |first=Crispin |year=2003 |title=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora |isbn=978-81-250-2482-8 |publisher=Orient Blackswan}} * {{Cite book |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |last1=Brunn |first1=Stanley |last2=Williams |first2=Jack Francis |first3=Donald |last3=Zeigler |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |year=2003 |edition=Third |ref=bru |isbn=978-0-06-381225-3}} * {{Cite book |title=International Telecommunications Law [2008] |volume=II |last=Campbell |first=Dennis |year=2008 |publisher=Lulu Enterprises Incorporated |isbn=978-1-4357-1699-5 |ref=in08}} * {{Cite book |title=Census of India, 1961 |publisher=Office of the Registrar General (India) |year=1962 |volume=5 |ref=cent}} * {{Cite book |last1=Carsten |first1=F.L. |title=The New Cambridge Modern History (The ascendancy of France 1648–88) |volume=V |publisher=Cambridge University Press Archive |isbn=978-0-521-04544-5 |year=1961}} * {{Cite book |last1=Chaudhuri |first1=Asha Kuthari |title=Mahesh Dattani: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&q=Mahesh+Dattani++By+Asha+Kuthari+Chaudhuri |access-date=26 April 2009 |series=Contemporary Indian Writers in English |year=2005 |publisher=Foundation Books |isbn=978-81-7596-260-6 |chapter=Introduction: Modern Indian Drama |chapter-url=https://books.google.com/books?id=-jxGSsKqfHgC&pg=PA10-IA6 }} * {{Cite book |title=The Port of Bombay: a brief history |last=Chittar |first=Shantaram D. |publisher=[[Bombay Port Trust]] |year=1973}} * {{Cite book |last1=Datta |first1=Kavita |first2=Gareth A. |last2=Jones |year=1999 |title=Housing and finance in developing countries |isbn=978-0-415-17242-4 |publisher=Routledge |edition=illustrated |series=Volume 7 of Routledge studies in development and society}} * {{Cite book |title=History of Bombay, 1661–1708 |last=David |first=M. D. |publisher=[[University of Mumbai]] |year=1973}} * {{Cite book |title=Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India |last=David |first=M. D. |publisher=Himalaya Publishing House |year=1995}} * {{Cite book |last=Davis |first=Mike |author-link=Mike Davis (scholar) |title=Planet of Slums [" Le pire des mondes possibles : de l'explosion urbaine au bidonville global "] |publisher=La Découverte |location=Paris |year=2006 |isbn=978-2-7071-4915-2}} * {{Cite book |title=Bombay: The Cities Within |last1=Dwivedi |first1=Sharada |author-link1=Sharada Dwivedi |last2=Mehrotra |first2=Rahul |publisher=Eminence Designs |year=2001 |isbn=978-81-85028-80-4}} * {{Cite book |title=Environment and urbanization |volume=v. 14, no. 1 |publisher=International Institute for Environment and Development |date=April 2002 |url=https://books.google.com/books?id=0DBhYWmqpDoC |isbn=978-1-84369-223-2 |access-date=29 August 2009 |ref=n450 }} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613120814/http://mmrdamumbai.org/docs/escts.pdf |archive-date=13 June 2010 |access-date=28 August 2009 |title=Executive Summary on Comprehensive Transportation Study for MMR |publisher=MMRDA |ref=exe |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Farooqui |first=Amar |title=Opium city: the making of early Victorian Bombay |publisher=Three Essays Press |year=2006 |isbn=978-81-88789-32-0}} * {{Cite book |last=Fortescue |first=J.W. |year=2008 |title=A History of the British Army |volume=III |isbn=978-1-4437-7768-1 |publisher=Read Books}} * {{Cite book |last1=Fuller |first1=Christopher John |last2=Bénéï |first2=Véronique |title=The everyday state and society in modern India |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2001 |isbn=978-1-85065-471-1}} * {{Cite book |last1=Ganti |first1=Tejaswini |title=Bollywood: a guidebook to popular Hindi cinema |chapter-url=https://books.google.com/books?id=GTEa93azj9EC&pg=PA3 |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28854-5 |chapter=Introduction |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bollywoodguidebo0000gant }} * {{Cite book |title=Greater Bombay District Gazetteer |series=Maharashtra State Gazetteers |volume=v. 27, no. 1 |year=1960 |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |ref=bom}} * {{Cite book |last=Ghosh |first=Amalananda |title=An Encyclopaedia of Indian Archaeology |publisher=Brill |year=1990 |isbn=978-81-215-0088-3}} * {{Cite book |last1=Guha |year=2007 |first1=Ramachandra |author-link1=Ramachandra Guha |title=India after Gandhi |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019881-7|title-link=India after Gandhi}} * {{Cite book |last=Hansen |first=Thomas Blom |year=2001 |title=Wages of violence: naming and identity in postcolonial Bombay |isbn=978-0-691-08840-2 |url=https://books.google.com/books?id=-y3iNt0djbQC |publisher=Princeton University Press |access-date=16 August 2009 }} * {{Cite book |last=Huda |first=Anwar |year=2004 |title=The Art and Science of Cinema |isbn=978-81-269-0348-1 |url=https://books.google.com/books?id=JIwxhDGO-mUC |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |access-date=11 June 2008 }} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |title=The Essential Guide to Bollywood |year=2005 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-378-7 |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas }} * {{Cite book |title=Marketing in the 21st Century: New world marketing |last=Keillor |first=Bruce David |publisher=Praeger |volume=1 |isbn=978-0-275-99276-7 |year=2007}} * {{Cite book |last=Kelsey |first=Jane |title=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements |year=2008 |isbn=978-0-415-44821-5 |publisher=Taylor & Francis}} * {{Cite book |title=Muslims in the Deccan: a historical survey |last=Khalidi |first=Omar |publisher=Global Media Publications |isbn=978-81-88869-13-8 |year=2006}} * {{Cite book |title=Politics in India |last=Kothari |first=Rajni |author-link=Rajni Kothari |year=1970 |publisher=Orient Longman}} * {{Cite book |last=Krishnamoorthy |first=Bala |title=Environmental Management: Text And Cases |isbn=978-81-203-3329-1 |publisher=PHI Learning Pvt. Ltd. |year=2008}} * {{Cite book |last=Kumari |first=Asha |title=Hinduism and Buddhism |year=1990 |publisher=Vishwavidyalaya Prakashan |isbn=978-81-7124-060-9}} * {{Cite book |title=Lok Sabha debates |year=1998 |publisher=Lok Sabha Secretariat |location=New Delhi |ref=lsd}} * {{Cite book |last=Machado |first=José Pedro |title=Dicionário Onomástico Etimológico da Língua Portuguesa |language=pt |chapter=Bombaim |publisher=Editorial Confluência |volume=I |year=1984}} * {{Cite book |last=Mehta |first=Suketu |title=Maximum City: Bombay Lost and Found |year=2004 |publisher=Alfred A Knopf |isbn=978-0-375-40372-9 |url=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht }} * {{Cite book |title=Metropolitan planning and management in the developing world: spatial decentralization policy in Bombay and Cairo |publisher=United Nations Centre for Human Settlements |year=1993 |isbn=978-92-1-131233-1 |ref=UNB}} * {{Cite book |title=The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442 |last=Misra |first=Satish Chandra |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |year=1982 |ref=misra}} * {{Cite book |last1=Morris |first1=Jan |last2=Winchester |first2=Simon |title=Stones of empire: the buildings of the Raj |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2005|orig-year=1983 |edition=reissue, illustrated |isbn=978-0-19-280596-6}} * {{cite web |url=http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |title=Mumbai Plan |publisher=Department of Relief and Rehabilitation ([[Government of Maharashtra]]) |ref=plan |access-date=29 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |archive-date=10 March 2009 }} * {{Cite book |last=Naravane |first=M. S. |year=2007 |title=Battles of the honourable East India Company: making of the Raj |isbn=978-81-313-0034-3 |publisher=APH Publishing}} * {{Cite book |last=O'Brien |first=Derek |title=The Mumbai Factfile |publisher=Penguin Books |isbn=978-0-14-302947-2 |year=2003}} * {{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |format=PDF, 1.18 [[Megabyte|MB]] |title=Office of the Commissioner of Police, Mumbai |publisher=[[Mumbai Police]] |access-date=15 June 2009 |ref=mp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711160718/http://www.mumbaipolice.org/right_of_information/Right_of_Information.pdf |archive-date=11 July 2009 }} * {{Cite book|editor1-last=Patel|editor1-first=Sujata|editor2-last=Masselos|editor2-first=Jim |title=Bombay and Mumbai. The City in Transition |chapter=Bombay and Mumbai: Identities, Politics and Populism |year=2003 |publisher=The Oxford University Press |location=Delhi |isbn=978-0-19-567711-9}} * {{Cite book |year=2005 |chapter-url=http://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |last=Pai |first=Pushpa |editor=Cohen, James |editor2=McAlister, Kara T. |editor3=Rolstad, Kellie |editor4=MacSwan, Jeff |title=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism |chapter=Multilingualism, Multiculturalism and Education: Case Study of Mumbai City |publisher=Cascadilla Press |pages=1794–1806 |access-date=5 September 2009 |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421131016/https://www.lingref.com/isb/4/141ISB4.PDF |url-status=live }} * {{Cite book |title=The mangroves in Salsette Island near Bombay |last1=Patil |first1=R.P. |publisher=Proceedings of the Symposium on Mangrove Forest |year=1957 |location=Calcutta}} * {{Cite book |last=Phadnis |first=Aditi |title=Business Standard Political Profiles: Of Cabals and Kings |publisher=[[Business Standard]] |author-link=Aditi Phadnis}} * {{cite web |url=http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090711113422/http://www.mmrdamumbai.org/docs/Population%20and%20Employment%20profile%20of%20MMR.pdf |archive-date=11 July 2009 |title=Population and Employment profile of Mumbai Metropolitan Region |publisher=[[Mumbai Metropolitan Region Development Authority]] (MMRDA) |access-date=4 June 2010 |ref=pemmr |url-status=dead }} * {{Cite book |title=Proceedings of the Indian National Science Academy |publisher=[[Indian National Science Academy]] |year=1999 |volume=65 |ref=proc}} * {{Cite book |last=Rana |first=Mahendra Singh |year=2006 |title=India votes: Lok Sabha & Vidhan Sabha elections 2001–2005 |isbn=978-81-7625-647-6 |publisher=Sarup & Sons}} * {{Cite book |last1=Rohli |first1=Robert V. |last2=Vega |first2=Anthony J. |title=Climatology |publisher=Jones & Bartlett Publishers |year=2007 |edition=illustrated |isbn=978-0-7637-3828-0}} * {{Cite book |title=History of Medieval India |last1=Saini |first1=A.K. |last2=Chand |last3=Hukam |publisher=Anmol Publications |isbn=978-81-261-2313-1 |ref=maratha}} * {{Cite book |title=Maharashtra |last=Singh |first=K.S. |author2=B.V. Bhanu |author3=B.R. Bhatnagar |author4=Anthropological Survey of India |author5=D. K. Bose |author6=V.S. Kulkarni |author7=J. Sreenath |publisher=Popular Prakashan |volume=XXX |isbn=978-81-7991-102-0 |year=2004 |ref=prabhu}} * {{Cite book |title=Researches in Indo-Portuguese history |volume=2 |publisher=Publication Scheme |year=1998 |last=Shirodkar |first=Prakashchandra P. |isbn=978-81-86782-15-6}} * {{Cite book |title=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal |last1=Swaminathan |first1=R. |first2=Jaya |last2=Goyal |publisher=Macmillan India in association with Observer Research Foundation |year=2006}} * {{Cite book |title=The children of Israel: the Bene Israel of Bombay |last=Strizower |first=Schifra |publisher=B. Blackwell |year=1971}} * {{Cite book |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |series=Gazetteers of the Bombay Presidency |publisher=Gazetteer Department ([[Government of Maharashtra]]) |volume=2 |year=1978 |ref=bi}} * {{cite web |url=http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |title=The Mumbai Municipal Corporation Act, 1888 |publisher=State Election Commissioner ([[Government of Maharashtra]]) |access-date=3 May 2009 |ref=mumact |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705222724/http://stateelection.maharashtra.gov.in/pdf/THE%20MUMBAI%20MUNICIPAL%20CORPORATION%20ACT_1888.pdf |archive-date=5 July 2007 }} * {{cite book |first1=Mathew |last1=Kurian |first2=Patricia |last2=McCarney |title=Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method |year=2010 |publisher=Springer |ref={{sfnref|Peri-urban water and sanitation services policy, planning and method|2010}}|location=Dordrecht|isbn=978-90-481-9425-4}} * {{Cite book |last=Vilanilam |first=John V. |edition=illustrated |year=2005 |title=Mass communication in India: a sociological perspective |isbn=978-0-7619-3372-4 |publisher=SAGE}} * {{Cite book |last1=Wasko |first1=Janet |title=How Hollywood works |year=2003 |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-6814-6}} * {{Cite book |title=WMO bulletin |publisher=[[World Meteorological Organization]] |year=2000 |volume=49 |ref=wmo}} * {{Cite book |title=An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change |last=Yimene |first=Ababu Minda |publisher=Cuvillier Verlag |year=2004 |isbn=978-3-86537-206-2 |ref=yakg}} * {{Cite book |last1=Yule |first1=Henry |last2=Burnell |first2=A. C. |year=1996|orig-year=1939 |title=A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases: Hobson-Jobson |isbn=978-0-7007-0321-0 |publisher=Routledge |edition=2}} * {{Cite book |last1=Zakakria |first1=Rafiq |last2=Indian National Congress |title=100 glorious years: Indian National Congress, 1885–1985 |publisher=Reception Committee, Congress Centenary Session |year=1985 |ref=cng |author-link2=Indian National Congress}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{official website}} * {{GovPubs|Mumbai}} * {{Britannica|72526}} * {{OSM relation|7888990}} * [https://mumbaicity.gov.in/about-district/ ممبئي شهر، مهاراشٽر حڪومت] {{Geographic location |Centre = ممبئي |North = [[گجرات]]<br />[[مڌيا پرديش]] |East = [[تلنگانا]]<br />[[ڇتيس ڳڙهه]] |South = [[ڪرناٽڪ]]<br />[[گوا]] |West = ''[[عربي سمنڊ]]'' }} {{Navboxes |title = ممبئي سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Mumbai topics}} {{Tourist attractions in Mumbai}} {{Maharashtra}} {{State and Union Territory capitals of India}} {{Million-plus agglomerations in India}} {{Mumbai metropolitan area}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book=Mumbai |portal1=Geography |portal2=Cities |portal3=India |commons=yes |commons-search=Category:Mumbai |n=yes |n-search=Category:Mumbai |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes |d-search=Q1156}} {{Authority control}} [[زمرو:ممبئي| ]] [[زمرو:ممبئي شهر ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:مهاراشٽر جا شهر]] <!--رياستي گاديءَ وارو شهر--> [[زمرو:ڀارت جا گاديءَ وارا شهر]]<!--مهاراشٽر رياست جي هاڻوڪي گادي--> [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جا آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ڀارت جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:عربي سمنڊ جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:1507ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:اڳوڻيون پرتگالي نوآباديون]] [[زمرو:ڀارت ۾ 1507ع جون قيامون]] [[زمرو:ميگا شهر]] {{حوالا}} [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:انڊيا ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 4oes13t0zu9t151ykg6kge6zdvc5jyv 0 11501 409989 337993 2026-09-06T03:25:04Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Blackbuck1-Kirthar_National_Park.jpg|Blackbuck1-Kirthar_National_Park.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]] because: CSD G2 or F7. 409989 wikitext text/x-wiki [[فائل:Kirthar park.jpg|تصغیر|ڪیرتھر پارڪ جو ھک منظر]] '''کيرٿر نیشنل پارڪ''' 3,087 چورس ڪلوميٽر (1,192 چورس ميل) ۾ پکڙيل پاڪستان جو هڪ قومی پارڪ آھی جیڪا صوبي سنڌ جي ضلعي ڄامشورو ۾ کيرٿر جبل واري سلسلي ۾ واقع آهي. هي پارڪ، حيدرآباد کان، 130 ڪلوميٽر ۽ ٿاڻو بولا خان کان 80 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي وقع آهي. ٿاڻو احمد خان کان پوءِ کيرٿر ڏانهن اچڻ لاِ رستو پهاڙي، پيچري نما، ۽ کڙٻڙ آهي ۽ اڪثر هندن تي ان رستي جي ڀرسان وڏيون وڏيون کايون به موجود آهن. اهو سال 1974ع ۾ قائم ڪيو ويو. پارڪ قدرت جو هڪڙو حيرت جهڙو جهان آهي جنهن ۾ دنيا جي ناياب نسل جا سرهہ(ibex)، گڊ (urial)، چيتا، پٽي ٿيل هائينا، هندستاني بگھڙ، هني بيجر، چنڪارا ۽ هرن آل جال پهاڙن جي کليل فضائن ۾ پوري آزاديءَ سان رهن ٿا. بليڪ بڪ کي ٻيهر متعارف ڪرائڻ واري منصوبي لاءِ محفوظ جاء ۾ رکيو ويو آهي.<ref>Michael J. B. Green: ''IUCN directory of South Asian protected areas.'' Iucn-World Conservation Union (December 1990). {{ISBN|2-8317-0030-2}}</ref> کيرٿر نئشنل پارڪ جو ڪجهه حصو ضلعي ڄامشورو ۽ ڪجهه حصو ڪراچي ضلعي ۾ آهي ۽ هن عجيب و غريب پارڪ کي 1972ع ۾ ملڪ جي اُن وقت جي وزيراعظم [[ذولفقار علي ڀٽو]] صاحب جي دور ۾ [[اقوام متحده]] جي بين الاقوامي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، ۽ اُن لسٽ ۾ هاڻي هن پارڪ سميت دنيا جا صرف چار اهڙا وڏا قدرتي پارڪ رجسٽرڊ آهن. کيرٿر نئشنل پارڪ، سنڌ سرڪار جي فاريسٽ ۽ وائلڊ لائف کاتي جي موجوده سُڄاڻ ۽ سرگرم سيڪريٽري محترم سائين شمس الحق ميمڻ صاحب جي ڪڙي نظر واري مسلسل چوڪسيءَ ۽ اعليٰ انتظامن باعث، سياحن لاءِ هاڻي صحيح معنيٰ ۾ هڪ ڏسڻ جهڙي جاءِ بنجي چڪو آهي ۽ سندن ايامڪاريءَ واري هن عرصي دوران هي پارڪ نه فقط رهزن ۽ چور شڪارين کان گهڻيءَ حد تائين محفوظ آهي، پر سندن پاران سخت تحفظ سبب چئن پنجن سالن جي مقابلي ۾ ناياب نسل جا اُهي جانور، جيڪي محض ڪجهه سَون جي تعداد ۾ وڃي بچيا هئا، هاڻي انهن جو انگ اٺن هزارن جي لڳ ڀڳ ٿي ويو آهي، جن ۾ [[سرهه]](Ibex) پنج هزار ۽ [[گڊ]] (Urial) ۽ هرڻ ٽي ٽي هزار ریکارڈ ڪيا ويا آهن. اندازو آهي ته انهن جانورن کي پهاڙن ۾ آزاديءَ سان گهمندي فرندي ڏسڻ لاءِ سال دوران هڪ سو پنجاهه سياح ايندا رهيا آهن. سرهه (Sindh Ibex) شڪل شبيهه ۽ هڏ ڪاٺ ۾ پهاڙي ٻڪر يا هرڻ وانگر ٿيندو آهي. اُن جو رنگ پهاڙن جي رنگ سان مشابهه يعني، برائون، ٿئي ۽ جسم چلڪڻو ۽ پري کان [[ريشم]] جي ٿانو وانگر ڏيکائي ڏيندو آهي. سڱ سرهه جا ڪارا، پٺتي ۽ گولائيءَ مائل ۽ اوچا ٿيندا آهن، ۽ ان جي منڍيءَ جو مائونڊ ٺهرائي شڪار جا شوقين ماڻهو، پنهنجن اوطاقن جي ديوارين تي ٽرافي طور سجائيندي، فخر محسوس ڪندا آهن. وائيلڊ لائيف ڊپارٽمينٽ کان اڳواٽ پرمٽ کان سواءِ، ڪنهن جانور جو شڪار ته ڇا، [[کيرٿر جي رينج]] مان ڪنهن سُڪل وڻ وڍڻ جي به اجازت ڪانهي. شڪار لاءِ سال ۾ فقط هڪ دفعو سيزن مقرر آهي. ان کان سواءِ شوقيه شڪاري هتي شڪار نٿا ڪري سگهن. سرھہ سڀاو جي لحاظ کان پهاڙ جي مڇيءَ وانگر آھن. کيرٿر جي هن آب هوا کان ٻاهر، زندگي، هو گذاري ئي ڪونه سگهندو آهي، هنن پهاڙن مان ڪڍي اُن کي مصنوعي ماحول ۾ پالڻ جي ڪيئي دفعا ڪوشش به ڪئي وئي آهي، پر بچي نٿو، مريو وڃي! مطلب ته پالتو نا آهي. نهايت ڊڄڻو جانور آهي ۽ گوليءَ جي ٺڪاءُ ته پري جي ڳالهه ٿي، انسان جي پيرن جي ڇاپ يا بوءِ باس تي ئي ڀؤ ۾ لڪي، ڇَپ هڻي، ڪٿي گھفائن ۾ وڃي ويهي رهندو آهي، ۽ ڏينهن جا ڏينهن، اُتان نڪرندو ئي ڪونهي۔ کيرٿر جي[[سياحت]] لاءِ موسم اڌ آڪٽوبر کان ويندي نومبر کان مارچ جي وچ تائين نهايت موزون هوندي آهي، جو مئي مهيني کان پوءِ پهاڙ تپڻ شروع ٿيندو آهي، پر هنن اڻلڀ جانورن کي ڏسڻ لاءِ ،شوقين سياح، اهڙن گرم ڏينهن ۾ به ايندا آهن، جو گرميءَ سبب جانور پاڻيءَ جي تلاش ۾، هيڏانهن هوڏانهن سرگردان هوندا آهن ۽ سولائيءَ سان نظر اچي ويندا آهن. کيرٿر جي حدن اندر مختلف ذاتين وارا ويهه هزار کن ماڻهو آباد آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏيڍ سئو همراهه [[وائيلڊ لائيف ڊپارٽمينٽ]] ۾ جانور ۽ پکين کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ چوڪسيءَ ۽ نگهداشت واري ڪم لاءِ مقرر ٿيل آهن. [[ڪوهستان]] جي هن رينج ۾ پاڻي زمين مان 35 کن فوٽن تان مليو ٿو وڃي (۽ ڪٿان مٺو ٿو نڪري ته ڪٿان ٻاڙو). جانورن ۽ پکين کي پائيپ لائين جي ذريعي. هنن جي مخصوص ٿا ڪن تائين پاڻي پهچائڻ جو انتظام، وائيلڊ لائيف کاتي پاران ڪيل آهي (۽ سچ پچ ته ڏاڍو سُٺو ڪيل آهي!) کيرٿر ۾ شڪار جا قاعدا قانون هن طرح آهن ته مادي ڪنهن به جانور جي ناهي مارڻي ننڍا جانور به مارڻ جي اجازت ڪانهي. شڪار صرف چاليهن انچن کان وڏن سڱن واري جانور جو مقرر آهي ۽ ان کان گهٽ جو قطعي نه! پيٽرولنگ، کيرٿر نئشنل پارڪ جي چوويهه ئي ڪلاڪ ٿئي ٿي. ۽ ان لاءِ ٽي گاڏيون ڏينهن، رات چوڪسيءَ ۾ چوطرف ڦرنديون رهن ٿيون، ۽ ڪو به چور شڪاري اُنهن جي تيز نظر کان بچي نٿو سگهي.<ref> نصير مرزا-- کيرٿر-ياترا-- (A Visit to Khirthar National Park)رسالو:مهراڻ 1999 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> == تصويرون == <gallery> فائل:Kirthar park gazelle.jpg|<!--[[Chinkara]] gazelle in the Park--> فائل:Cold water Spring in Kirthar National Park, Sindh, Pakistan.jpg| فائل:Kirthar park hill and goat.jpg|<!--Sindh wild goats on a hill--> فائل:Camp inside Kirthar park.jpg| فائل:Kirthar park hiking.jpg| فائل:Kirthar park lake.jpg| فائل:Kirthar park view 2.jpg| فائل:Kirthar park view from hill.jpg| فائل:Ranikot view.jpg|<!--Ranikot--> فائل:Taung tombs in Kirthar National Park.jpg|<!--Taung--> </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:قومي پارڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ قومي پارڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي پارڪ]] 780tu8u7m9fx4fc9ilycleew3bw601j 828 14765 409993 381057 2026-09-06T04:16:12Z Intisar Ali 8681 409993 Scribunto text/plain -- [[Module:Convert]] لاءِ تبديليءَ جي ڊيٽا. -- هي ماڊيول mw.loadData() وسيلي رڳو پڙهڻ لاءِ لوڊ ڪيو ويندو آهي، -- تنهنڪري هر صفحي تي صرف هڪ ڀيرو لوڊ ٿئي ٿو. -- ٻي وڪي تي نقل ڪرڻ بابت هدايتن لاءِ ڏسو: -- [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] -- -- هيٺيان ڊيٽا جدول استعمال ٿين ٿا: -- all_units هر يونٽ جون سڀ خاصيتون، default output سميت -- default_exceptions default output جا استثنا -- ('kg' ۽ 'g' جا default مختلف آهن) -- link_exceptions لنڪن جا استثنا -- ('kg' ۽ 'g' جا لنڪ مختلف آهن) -- -- اهي جدول هڪ script ذريعي ٺاهيا وڃن ٿا، جيڪو اهڙي وڪي متن واري صفحي کي -- پڙهي ٿو جتي هر يونٽ جون گهربل خاصيتون بيان ٿيل آهن؛ -- ڏسو [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي فني ڊيٽا ۾ تبديلي نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ script ذريعي -- -- وڪي صفحي جو متن پڙهي ٺاهي ويندي آهي (مٿيون نوٽ ڏسو). -- -- سنڌي لوڪلائيزيشن ۾ رڳو ڏيکاريل نالا ۽ مناسب لنڪ لوڪلائيز ڪيا ويا آهن. -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "گري", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "گري (يونٽ)", }, ["rad"] = { _name1 = "ريڊ", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "ريڊ (يونٽ)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", name1_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ چورس", symbol = "cm/s²", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "گال (يونٽ)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "فوٽ في سيڪنڊ چورس", name2 = "فوٽ في سيڪنڊ چورس", symbol = "ft/s²", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "معياري ڪشش ثقل", name2 = "معياري ڪشش ثقل", symbol = "''g''₀", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name1 = "جي-فورس", name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "جي-فورس", }, ["km/hs"] = { name1 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name1_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name2 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name2_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ في سيڪنڊ", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "تعجيل", }, ["km/s2"] = { name1 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", name1_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", name2 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", name2_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ چورس", symbol = "km/s²", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "تعجيل", }, ["m/s2"] = { name1 = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", name1_us = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2 = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", name2_us = "ميٽر في سيڪنڊ چورس", symbol = "m/s²", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "ميل في ڪلاڪ في سيڪنڊ", name2 = "ميل في ڪلاڪ في سيڪنڊ", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "تعجيل", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "هزار چورس فوٽ", name2 = "هزار چورس فوٽ", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "چورس فوٽ", }, ["a"] = { _name1 = "آر", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "هيڪٽر#آر", }, ["acre"] = { name1 = "ايڪڙ", name2 = "ايڪڙ", symbol = "ايڪڙ", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { name1 = "آرپنٽ", name2 = "آرپنٽ", symbol = "آرپنٽ", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "ڪيورڊا", name2 = "ڪيورڊا", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "ڊيڪيئر", name2 = "ڊيڪيئر", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { name1 = "دونم", name2 = "دونم", symbol = "دونم", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { name1 = "دونم", name2 = "دونم", symbol = "دونم", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "دونم", }, ["ha"] = { name1 = "هيڪٽر", name2 = "هيڪٽر", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "هيڪٽر", name2 = "هيڪٽر", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "آئرش ايڪڙ", name2 = "آئرش ايڪڙ", symbol = "آئرش&nbsp;ايڪڙ", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "آئرش ايڪڙ", }, ["m2"] = { _name1 = "چورس ميٽر", _name1_us= "چورس ميٽر", _symbol = "m²", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "چورس ميٽر", }, ["pondemaat"] = { name1 = "پونڊيماٽ", name2 = "پونڊيماٽ", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = "پونڊيماٽ", }, ["pyeong"] = { name1 = "پيونگ", name2 = "پيونگ", symbol = "پيونگ", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name1 = "رائي", name2 = "رائي", symbol = "رائي", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "رائي (يونٽ)", }, ["rood"] = { name1 = "روڊ", name2 = "روڊ", symbol = "روڊ", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "روڊ (يونٽ)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "چورس فوٽ", name2 = "چورس فوٽ", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "چورس فوٽ", name2 = "چورس فوٽ", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "چورس انچ", name2 = "چورس انچ", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "چورس ميل", name2 = "چورس ميل", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "چورس ناٽيڪل ميل", name2 = "چورس ناٽيڪل ميل", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "ناٽيڪل ميل", }, ["sqperch"] = { name1 = "پرچ", name2 = "پرچ", symbol = "پرچ", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "راڊ (يونٽ)#ايراضي ۽ مقدار", }, ["sqverst"] = { name1 = "چورس ورسٽ", name2 = "چورس ورسٽ", symbol = "چورس ورسٽ", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "ورسٽ", }, ["sqyd"] = { name1 = "چورس گز", name2 = "چورس گز", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name1 = "تسوبو", name2 = "تسوبو", symbol = "تسوبو", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "جاپاني ماپ جا يونٽ#ايراضي", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft²", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in²", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi²", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd²", }, ["m2/ha"] = { name1 = "چورس ميٽر في هيڪٽر", name1_us = "چورس ميٽر في هيڪٽر", name2 = "چورس ميٽر في هيڪٽر", name2_us = "چورس ميٽر في هيڪٽر", symbol = "m²/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "بنيادي ايراضي", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "چورس فوٽ في ايڪڙ", name2 = "چورس فوٽ في ايڪڙ", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "بنيادي ايراضي", }, ["cent"] = { name1 = "سينٽ", name2 = "سينٽ", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "سينٽ (ڪرنسي)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ايمپيئر ڪلاڪ", name2 = "ايمپيئر ڪلاڪ", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "ڪولم", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "ڪولم", }, ["e"] = { name1 = "بنيادي برقي چارج", name2 = "بنيادي برقي چارج", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "گرام-مول", name2 = "گرام-مول", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol"] = { name1 = "گرام-مول", name2 = "گرام-مول", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol"] = { name1 = "ڪلو مول", name2 = "ڪلو مول", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "پائونڊ-مول", name2 = "پائونڊ-مول", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "پائونڊ-مول", name2 = "پائونڊ-مول", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "مول", name2 = "مول", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "مول (يونٽ)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "ڪلوگرام في ليٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ليٽر", name2 = "ڪلوگرام في ليٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ليٽر", symbol = "kg(CO₂)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "اخراجي گئس", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", name2 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "اخراجي گئس", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name1_us = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2 = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2_us = "گرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", symbol = "g/dm³", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "ڪثافت", }, ["g/L"] = { name1 = "گرام في ليٽر", name1_us = "گرام في ليٽر", name2 = "گرام في ليٽر", name2_us = "گرام في ليٽر", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["g/mL"] = { name1 = "گرام في ملي ليٽر", name1_us = "گرام في ملي ليٽر", name2 = "گرام في ملي ليٽر", name2_us = "گرام في ملي ليٽر", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["g/ml"] = { name1 = "گرام في ملي ليٽر", name1_us = "گرام في ملي ليٽر", name2 = "گرام في ملي ليٽر", name2_us = "گرام في ملي ليٽر", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", symbol = "kg/dm³", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "ڪثافت", }, ["kg/L"] = { name1 = "ڪلوگرام في ليٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ليٽر", name2 = "ڪلوگرام في ليٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ليٽر", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "ڪثافت", }, ["kg/l"] = { name1 = "ڪلوگرام في ليٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ليٽر", name2 = "ڪلوگرام في ليٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ليٽر", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "ڪثافت", }, ["kg/m3"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر", symbol = "kg/m³", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "ڪثافت", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ گز", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ گز", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "ڪثافت", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "پائونڊ في امپيريل گيلن", name2 = "پائونڊ في امپيريل گيلن", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "ڪثافت", }, ["lb/in3"] = { name1 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", name2 = "پائونڊ في ڪيوبڪ انچ", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", name2 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "ڪثافت", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي بشل", name2 = "پائونڊ في آمريڪي بشل", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "بشل", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", name2 = "پائونڊ في آمريڪي گيلن", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "ڪثافت", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "پائونڊ ماس في ڪيوبڪ انچ", name2 = "پائونڊ ماس في ڪيوبڪ انچ", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["mg/L"] = { name1 = "ملي گرام في ليٽر", name1_us = "ملي گرام في ليٽر", name2 = "ملي گرام في ليٽر", name2_us = "ملي گرام في ليٽر", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "ڪثافت", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "اونس في ڪيوبڪ انچ", name2 = "اونس في ڪيوبڪ انچ", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "ڪثافت", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "ڪثافت", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "بورڊ آف ٽريڊ يونٽ", name2 = "بورڊ آف ٽريڊ يونٽ", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "ڪلو واٽ ڪلاڪ", }, ["bboe"] = { name1 = "تيل جي برابر هڪ بيرل", name2 = "تيل جي برابر بيرل", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "تيل جي برابر هڪ بيرل", name2 = "تيل جي برابر بيرل", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", symbol = "BTU_39°F", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (39°F)", symbol = "Btu_39°F", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", symbol = "BTU_59°F", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (59°F)", symbol = "Btu_59°F", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", symbol = "BTU_60°F", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (60°F)", symbol = "Btu_60°F", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", symbol = "BTU_63°F", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (63°F)", symbol = "Btu_63°F", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ISO)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ISO)", symbol = "BTU_ISO", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", symbol = "BTU_IT", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (IT)", symbol = "Btu_IT", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", symbol = "BTU_mean", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (اوسط)", symbol = "Btu_mean", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["BTU-th"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", symbol = "BTU_th", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Btu-th"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ (ٿرموڪيميائي)", symbol = "Btu_th", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Cal"] = { name1 = "ڪيلوري", name2 = "ڪيلوري", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "ڪيلوري", name2 = "ڪيلوري", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "ڪيلوري (15°C)", name2 = "ڪيلوري (15°C)", symbol = "Cal₁₅", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["cal-15"] = { name1 = "ڪيلوري (15°C)", name2 = "ڪيلوري (15°C)", symbol = "cal₁₅", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "ڪيلوري", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "Cal_IT", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["cal-IT"] = { name1 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "cal_IT", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "ڪيلوري", }, ["Cal-th"] = { name1 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "Cal_th", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["cal-th"] = { name1 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "cal_th", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "ڪيلوري", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "سيلسيس حرارتي يونٽ (بين الاقوامي جدول)", name2 = "سيلسيس حرارتي يونٽ (بين الاقوامي جدول)", symbol = "CHU_IT", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "قدرتي گئس جو ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "قدرتي گئس جو ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "قدرتي گئس جو ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "قدرتي گئس جا ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["Eh"] = { name1 = "هارٽري", name2 = "هارٽري", symbol = "''E''_h", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { name1 = "ارگ", name2 = "ارگ", symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "اليڪٽران وولٽ", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "اليڪٽران وولٽ", }, ["foe"] = { name1 = "فو", name2 = "فو", symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "فو (يونٽ)", }, ["ftlb"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊ", name2 = "فوٽ-پائونڊ", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊ فورس", name2 = "فوٽ-پائونڊ فورس", symbol = "ft⋅lb_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊ فورس", name2 = "فوٽ-پائونڊ فورس", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "فوٽ-پائونڊل", name2 = "فوٽ-پائونڊل", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو گرام", name2 = "ٽي اين ٽي جا گرام", symbol = "ٽي اين ٽي جو گرام", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["Gtoe"] = { name1 = "تيل جي برابر گيگاٽن", name2 = "تيل جي برابر گيگاٽن", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "تيل جي برابر ٽن", }, ["GtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا گيگاٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["GtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا گيگاٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو گيگاٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["GW.h"] = { name1 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["GWh"] = { name1 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "گيگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["hph"] = { name1 = "هارس پاور-ڪلاڪ", name2 = "هارس پاور-ڪلاڪ", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "هارس پاور", }, ["inlb"] = { name1 = "انچ-پائونڊ", name2 = "انچ-پائونڊ", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "انچ-پائونڊ فورس", name2 = "انچ-پائونڊ فورس", symbol = "in⋅lb_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inlbf"] = { name1 = "انچ-پائونڊ فورس", name2 = "انچ-پائونڊ فورس", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "انچ-اونس فورس", name2 = "انچ-اونس فورس", symbol = "in⋅oz_f", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["inozf"] = { name1 = "انچ-اونس فورس", name2 = "انچ-اونس فورس", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "فوٽ-پائونڊ (توانائي)", }, ["J"] = { _name1 = "جول", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "جول", }, ["kBOE"] = { name1 = "تيل جي برابر ڪلو بيرل", name2 = "تيل جي برابر ڪلو بيرل", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "تيل جي برابر بيرل", }, ["kcal"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري", name2 = "ڪلو ڪيلوري", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kcal-15"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري (15°C)", name2 = "ڪلو ڪيلوري (15°C)", symbol = "kcal₁₅", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ڪلو ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "kcal_IT", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kcal-th"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ڪلو ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "kcal_th", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "ڪيلوري", }, ["kerg"] = { name1 = "ڪلو ارگ", name2 = "ڪلو ارگ", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "ارگ", }, ["kgTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوگرام", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوگرام", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوگرام", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "ڪلوٽن", name1_us = "ڪلوٽن", name2 = "ڪلوٽن", name2_us = "ڪلوٽن", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["ktoe"] = { name1 = "تيل جي برابر ڪلوٽن", name2 = "تيل جي برابر ڪلوٽن", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "تيل جي برابر ٽن", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["ktTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["kW.h"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري", name2 = "ميگا ڪيلوري", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal"] = { name1 = "ملي ڪيلوري", name2 = "ملي ڪيلوري", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري (15°C)", name2 = "ميگا ڪيلوري (15°C)", symbol = "Mcal₁₅", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal-15"] = { name1 = "ملي ڪيلوري (15°C)", name2 = "ملي ڪيلوري (15°C)", symbol = "mcal₁₅", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ميگا ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "Mcal_IT", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "ملي ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", name2 = "ملي ڪيلوري (بين الاقوامي ٻاڦ جدول)", symbol = "mcal_IT", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "ميگا ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ميگا ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "Mcal_th", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ڪيلوري", }, ["mcal-th"] = { name1 = "ملي ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", name2 = "ملي ڪيلوري (ٿرموڪيميائي)", symbol = "mcal_th", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "ڪيلوري", }, ["Merg"] = { name1 = "ميگا ارگ", name2 = "ميگا ارگ", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "ارگ", }, ["merg"] = { name1 = "ملي ارگ", name2 = "ملي ارگ", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "ارگ", }, ["MMBtu"] = { name1 = "هڪ ملين برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "هڪ ملين برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "ميگاٽن", name1_us = "ميگاٽن", name2 = "ميگاٽن", name2_us = "ميگاٽن", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["Mtoe"] = { name1 = "تيل جي برابر ميگاٽن", name2 = "تيل جي برابر ميگاٽن", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "تيل جي برابر ٽن", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["mtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا مليٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["mtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا مليٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو مليٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MW.h"] = { name1 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["mW.h"] = { name1 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["MWh"] = { name1 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ميگا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["mWh"] = { name1 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ملي واٽ-ڪلاڪ", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", name2 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "ڪواڊريلين برطانوي حرارتي يونٽ", name2 = "ڪواڊريلين برطانوي حرارتي يونٽ", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "ڪواڊ (يونٽ)", }, ["Ry"] = { name1 = "رڊبرگ", name2 = "رڊبرگ", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "رڊبرگ مستقل", }, ["scf"] = { name1 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "معياري ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "ٽن", name1_us = "ٽن", name2 = "ٽن", name2_us = "ٽن", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["th"] = { name1 = "ٿرمي", name2 = "ٿرمي", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "يونٽن جي تبديلي#توانائي", }, ["thm-EC"] = { name1 = "ٿرم (EC)", name2 = "ٿرم (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "ٿرم", }, ["thm-UK"] = { name1 = "ٿرم (برطانيا)", name2 = "ٿرم (برطانيا)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "ٿرم", }, ["thm-US"] = { name1 = "ٿرم (آمريڪا)", name1_us = "ٿرم (آمريڪا)", name2 = "ٿرم (آمريڪا)", name2_us = "ٿرم (آمريڪا)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "ٿرم", }, ["toe"] = { name1 = "تيل جي برابر ٽن", name2 = "تيل جي برابر ٽن", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["tTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TtonTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽيراٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TtTNT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ٽيراٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ٽيراٽن", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TW.h"] = { name1 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["TWh"] = { name1 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", name2 = "ٽيرا واٽ-ڪلاڪ", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["W.h"] = { name1 = "واٽ-ڪلاڪ", name2 = "واٽ-ڪلاڪ", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["Wh"] = { name1 = "واٽ-ڪلاڪ", name2 = "واٽ-ڪلاڪ", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["μerg"] = { name1 = "مائڪرو ارگ", name2 = "مائڪرو ارگ", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "ارگ", }, ["μW.h"] = { name1 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["μWh"] = { name1 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", name2 = "مائڪرو واٽ-ڪلاڪ", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "اليڪٽران وولٽ", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "اليڪٽران وولٽ", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "ڪلو ڪيلوري في مول", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "جول في مول", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", name1_us = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", name2_us = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ڪلوميٽر", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ميل", name2 = "ڪلو واٽ-ڪلاڪ في 100 ميل", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", name1_us = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", name2 = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", name2_us = "ميگا جول في 100 ڪلوميٽر", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["mpge"] = { name1 = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", name2 = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "گيسولين جي برابر ميل في گيلن", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "برطانوي حرارتي يونٽ في پائونڊ", name2 = "برطانوي حرارتي يونٽ في پائونڊ", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "برطانوي حرارتي يونٽ", }, ["cal/g"] = { name1 = "ڪيلوري في گرام", name2 = "ڪيلوري في گرام", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "گيگا جول في ڪلوگرام", name2 = "گيگا جول في ڪلوگرام", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "مخصوص توانائي", }, ["J/g"] = { name1 = "جول في گرام", name2 = "جول في گرام", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "مخصوص توانائي", }, ["kcal/g"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري في گرام", name2 = "ڪلو ڪيلوري في گرام", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "ڪلو جول في گرام", name2 = "ڪلو جول في گرام", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "مخصوص توانائي", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "ڪلو جول في ڪلوگرام", name2 = "ڪلو جول في ڪلوگرام", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "مخصوص توانائي", }, ["ktonTNT/MT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ميٽرڪ ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن في ميٽرڪ ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["ktTNT/t"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ڪلوٽن في ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن في ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MtonTNT/MT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ميٽرڪ ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن في ميٽرڪ ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["MtTNT/MT"] = { name1 = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ٽن", name2 = "ٽي اين ٽي جا ميگاٽن في ٽن", symbol = "ٽي اين ٽي جو ميگاٽن في ٽن", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "ٽي اين ٽي برابر", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "ٽيرا جول في ڪلوگرام", name2 = "ٽيرا جول في ڪلوگرام", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "مخصوص توانائي", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "سيورٽ", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "سيورٽ", }, ["rem"] = { _name1 = "ريم", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "روئنٽگن ايڪويولينٽ مين", }, ["g/km"] = { name1 = "گرام في ڪلوميٽر", name1_us = "گرام في ڪلوميٽر", name2 = "گرام في ڪلوميٽر", name2_us = "گرام في ڪلوميٽر", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["g/mi"] = { name1 = "گرام في ميل", name2 = "گرام في ميل", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "اخراجي گئس", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "CO₂ جو گرام في ڪلوميٽر", name1_us = "CO₂ جو گرام في ڪلوميٽر", name2 = "CO₂ جا گرام في ڪلوميٽر", name2_us = "CO₂ جا گرام في ڪلوميٽر", symbol = "g(CO₂)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "CO₂ جو گرام في ميل", name2 = "CO₂ جا گرام في ميل", symbol = "g(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "اخراجي گئس", }, ["kg/km"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ڪلوميٽر", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "CO₂ جو ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name1_us = "CO₂ جو ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2 = "CO₂ جا ڪلوگرام في ڪلوميٽر", name2_us = "CO₂ جا ڪلوگرام في ڪلوميٽر", symbol = "kg(CO₂)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "اخراجي گئس", }, ["lb/mi"] = { name1 = "پائونڊ في ميل", name2 = "پائونڊ في ميل", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "اخراجي گئس", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "CO₂ جو پائونڊ في ميل", name2 = "CO₂ جا پائونڊ في ميل", symbol = "lb(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "اخراجي گئس", }, ["oz/mi"] = { name1 = "اونس في ميل", name2 = "اونس في ميل", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "اخراجي گئس", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "CO₂ جو اونس في ميل", name2 = "CO₂ جا اونس في ميل", symbol = "oz(CO₂)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "اخراجي گئس", }, ["cuft/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في سال", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في سال", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuft/d"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuft/h"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڪلاڪ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في ڪلاڪ", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuft/min"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في منٽ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في منٽ", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميل في سال", name2 = "ڪيوبڪ ميل في سال", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "ڪيوبڪ گز في ڪلاڪ", name2 = "ڪيوبڪ گز في ڪلاڪ", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "ڪيوبڪ گز في سيڪنڊ", name2 = "ڪيوبڪ گز في سيڪنڊ", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "هڪ بلين بيرل في سال", name2 = "هڪ بلين بيرل في سال", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["impgal/h"] = { name1 = "امپيريل گيلن في ڪلاڪ", name2 = "امپيريل گيلن في ڪلاڪ", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "گيلن", }, ["impgal/min"] = { name1 = "امپيريل گيلن في منٽ", name2 = "امپيريل گيلن في منٽ", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "گيلن", }, ["impgal/s"] = { name1 = "امپيريل گيلن في سيڪنڊ", name2 = "امپيريل گيلن في سيڪنڊ", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "امپيريل گيلن في سيڪنڊ", }, ["km3/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", name1_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", name2 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", name2_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في سال", symbol = "km³/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["km3/d"] = { name1 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", name1_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", name2 = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", name2_us = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر في ڏينهن", symbol = "km³/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "هڪ هزار بيرل في سال", name2 = "هڪ هزار بيرل في سال", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "هڪ هزار بيرل في ڏينهن", name2 = "هڪ هزار بيرل في ڏينهن", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["L/h"] = { name1 = "ليٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ليٽر في ڪلاڪ", name2 = "ليٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ليٽر في ڪلاڪ", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["L/min"] = { name1 = "ليٽر في منٽ", name1_us = "ليٽر في منٽ", name2 = "ليٽر في منٽ", name2_us = "ليٽر في منٽ", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["L/s"] = { name1 = "ليٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ليٽر في سيڪنڊ", name2 = "ليٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ليٽر في سيڪنڊ", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/a"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سال", symbol = "m³/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/d"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڏينهن", symbol = "m³/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/h"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في ڪلاڪ", symbol = "m³/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/min"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في منٽ", symbol = "m³/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m3/s"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ", symbol = "m³/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "هڪ ملين بيرل في سال", name2 = "هڪ ملين بيرل في سال", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "هڪ ملين بيرل في ڏينهن", name2 = "هڪ ملين بيرل في ڏينهن", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "بيرل في سال", name2 = "بيرل في سال", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "بيرل في ڏينهن", name2 = "بيرل في ڏينهن", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "هڪ ٽريلين بيرل في سال", name2 = "هڪ ٽريلين بيرل في سال", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "بيرل في ڏينهن", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", name2 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "گيلن في ڪلاڪ", name2 = "گيلن في ڪلاڪ", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "گيلن", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في منٽ", name2 = "آمريڪي گيلن في منٽ", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "گيلن", }, ["USgal/a"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في سال", name2 = "آمريڪي گيلن في سال", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", name2 = "آمريڪي گيلن في ڏينهن", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "گيلن في ڪلاڪ", name2 = "گيلن في ڪلاڪ", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "گيلن", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في منٽ", name2 = "آمريڪي گيلن في منٽ", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "گيلن", }, ["USgal/s"] = { name1 = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", name1_us = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", name2 = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", name2_us = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "آمريڪي گيلن في سيڪنڊ", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "ڊائن", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "گرام-فورس", name2 = "گرام-فورس", symbol = "g_f", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["gf"] = { name1 = "گرام-فورس", name2 = "گرام-فورس", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["gr-f"] = { name1 = "گرين-فورس", name2 = "گرين-فورس", symbol = "gr_f", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["grf"] = { name1 = "گرين-فورس", name2 = "گرين-فورس", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["kdyn"] = { name1 = "ڪلوڊائن", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "ڊائن", }, ["kg-f"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس", name2 = "ڪلوگرام-فورس", symbol = "kg_f", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس", name2 = "ڪلوگرام-فورس", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "ڪلوپونڊ", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["L/T-f"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "L/T_f", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "پائونڊ-فورس", name2 = "پائونڊ-فورس", symbol = "lb_f", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "پائونڊ-فورس", }, ["lbf"] = { name1 = "پائونڊ-فورس", name2 = "پائونڊ-فورس", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "پائونڊ-فورس", }, ["lb(f)"] = { name1 = "پائونڊ", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "پائونڊ-فورس", }, ["LT-f"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "LT_f", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "لانگ ٽن-فورس", name2 = "لانگ ٽن-فورس", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "ميگاڊائن", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "ڊائن", }, ["mdyn"] = { name1 = "مليڊائن", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "ڊائن", }, ["mg-f"] = { name1 = "مليگرام-فورس", name2 = "مليگرام-فورس", symbol = "mg_f", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["mgf"] = { name1 = "مليگرام-فورس", name2 = "مليگرام-فورس", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["Mp"] = { name1 = "ميگاپونڊ", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["mp"] = { name1 = "مليپونڊ", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["N"] = { _name1 = "نيوٽن", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "نيوٽن (يونٽ)", }, ["oz-f"] = { name1 = "اونس-فورس", name2 = "اونس-فورس", symbol = "oz_f", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["ozf"] = { name1 = "اونس-فورس", name2 = "اونس-فورس", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "پائونڊ-فورس", }, ["p"] = { name1 = "پونڊ", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["pdl"] = { name1 = "پائونڊل", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "S/T_f", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "ST_f", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "شارٽ ٽن-فورس", name2 = "شارٽ ٽن-فورس", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "ٽن-فورس", name2 = "ٽن-فورس", symbol = "t_f", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "ٽن-فورس#ٽن-فورس", }, ["tf"] = { name1 = "ٽن-فورس", name2 = "ٽن-فورس", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "ٽن-فورس#ٽن-فورس", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg_&#8209;imp", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[امپيريل يونٽ|imp]]}", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg_&#8209;US", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[آمريڪي روايتي يونٽ|US]]}", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "%{mpgus%} آمريڪي گيلن في ميل لاءِ يا %{mpgimp%} امپيريل گيلن في ميل لاءِ استعمال ڪريو (%{mpg%} نه)", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg_&#8209;U.S.", sp_us = true, symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[آمريڪي روايتي يونٽ|U.S.]]}", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg_&#8209;U.S.", sp_us = true, symlink = "[[گاڏين ۾ ٻارڻ جي معيشت#ماپ جا يونٽ|mpg]]_{&#8209;[[آمريڪي روايتي يونٽ|U.S.]]}", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", name1_us = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", name2 = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", name2_us = "سينٽي ميٽر في ڪلوميٽر", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "درجو (ڍال)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "فوٽ في ميل", name2 = "فوٽ في ميل", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "درجو (ڍال)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "فوٽ في سامونڊي ميل", name2 = "فوٽ في سامونڊي ميل", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "درجو (ڍال)", }, ["in/ft"] = { name1 = "انچ في فوٽ", name2 = "انچ في فوٽ", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "درجو (ڍال)", }, ["in/mi"] = { name1 = "انچ في ميل", name2 = "انچ في ميل", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "درجو (ڍال)", }, ["m/km"] = { name1 = "ميٽر في ڪلوميٽر", name1_us = "ميٽر في ڪلوميٽر", name2 = "ميٽر في ڪلوميٽر", name2_us = "ميٽر في ڪلوميٽر", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "درجو (ڍال)", }, ["mm/km"] = { name1 = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", name1_us = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", name2 = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", name2_us = "ملي ميٽر في ڪلوميٽر", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "درجو (ڍال)", }, ["mm/m"] = { name1 = "ملي ميٽر في ميٽر", name1_us = "ملي ميٽر في ميٽر", name2 = "ملي ميٽر في ميٽر", name2_us = "ملي ميٽر في ميٽر", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "درجو (ڍال)", }, ["admi"] = { name1 = "ايڊمرلٽي ميل", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["AU"] = { name1 = "فلڪياتي يونٽ", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "برطانوي سامونڊي ميل", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["bu"] = { name2 = "بو", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "جاپاني ماپ جا يونٽ#ڊيگهه", }, ["ch"] = { name1 = "چين", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "چين (يونٽ)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[چين (يونٽ)|چين]]", symbol = "[[چين (يونٽ)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "چين", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "چين (يونٽ)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[چين (يونٽ)|چين]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "ڊاٽ/سينٽي ميٽر", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "ڊاٽ في انچ", }, ["dpi"] = { name2 = "ڊي پي آءِ", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "ڊاٽ في انچ", }, ["fathom"] = { symbol = "فيڌم", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "فوٽ", name2 = "فوٽ", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "فوٽ (يونٽ)", }, ["ft"] = { name1 = "فوٽ", name2 = "فوٽ", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "فوٽ (يونٽ)", }, ["furlong"] = { symbol = "فرلانگ", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "گيگا نوري سال", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "نوري سال#وصفون", }, ["Gpc"] = { name1 = "گيگاپارسيڪ", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "پارسيڪ#ميگاپارسيڪ ۽ گيگاپارسيڪ", }, ["hand"] = { name1 = "هٿ", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "هٿ (يونٽ)", }, ["in"] = { name1 = "انچ", name2 = "انچ", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "انچ", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "انچ", }, ["kly"] = { name1 = "ڪلو نوري سال", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "نوري سال#وصفون", }, ["kpc"] = { name1 = "ڪلوپارسيڪ", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "پارسيڪ#پارسيڪ ۽ ڪلوپارسيڪ", }, ["LD"] = { name1 = "قمري فاصلو", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "قمري فاصلو (فلڪيات)", }, ["league"] = { symbol = "ليگ", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "ليگ (يونٽ)", }, ["ly"] = { name1 = "نوري سال", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "ميٽر", _name1_us= "ميٽر", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "ميٽر", }, ["mi"] = { name1 = "ميل", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "مل", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "انچ جو هزارون حصو", }, ["Mly"] = { name1 = "ميگا نوري سال", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "نوري سال#وصفون", }, ["Mpc"] = { name1 = "ميگاپارسيڪ", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "پارسيڪ#ميگاپارسيڪ ۽ گيگاپارسيڪ", }, ["NM"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "سامونڊي ميل", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "پارسيڪ", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name1 = "پرچ", name2 = "پرچ", symbol = "پرچ", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "راڊ (يونٽ)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "ڊاٽ في انچ", }, ["pole"] = { symbol = "پول", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "راڊ (يونٽ)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(1954ع کان اڳ&nbsp;آمريڪي) سامونڊي ميل", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(1954ع کان اڳ&nbsp;آمريڪي) سامونڊي ميل", name1_us = "(1954ع کان اڳ&nbsp;آمريڪي) سامونڊي ميل", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "سامونڊي ميل", }, ["rd"] = { name1 = "راڊ", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "راڊ (يونٽ)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "شاهي ڪيوبٽ", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "رستي جو ڪلوميٽر", name1_us = "رستي جو ڪلوميٽر", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "ڪلوميٽر", }, ["rtmi"] = { name1 = "رستي جو ميل", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "ميل", }, ["shaku"] = { name1 = "شاڪو", name2 = "شاڪو", symbol = "شاڪو", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "شاڪو (يونٽ)", }, ["sm"] = { name1 = "سموٽ", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "سموٽ (يونٽ)", }, ["smi"] = { name1 = "قانوني ميل", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "شمسي رداس", name2 = "شمسي رداس", symbol = "''R''_☉", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name1 = "سن", name2 = "سن", symbol = "سن", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "جاپاني ماپ جا يونٽ#ڊيگهه", }, ["thou"] = { name1 = "ٿائو", name2 = "ٿائو", symbol = "ٿائو", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "انچ جو هزارون حصو", }, ["verst"] = { symbol = "ورسٽ", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "گز", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "مائڪرو انچ", name2 = "مائڪرو انچ", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "ايس آءِ اڳياڙي#غير ميٽرڪ يونٽ", }, ["Å"] = { name1 = "اينگسٽروم", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "هرٽز", _name2 = "هرٽز", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "هرٽز", }, ["rpm"] = { name1 = "چڪر في منٽ", name2 = "چڪر في منٽ", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "چڪر في منٽ", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "فريڪچر گريڊيئنٽ", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "سختي", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "فريڪچر گريڊيئنٽ", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "سختي", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "ميل", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "ڊيسي ٽيڪس", name2 = "ڊيسي ٽيڪس", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "ڪپڙي جي ماپ جا يونٽ#يونٽ", }, ["kg/cm"] = { name1 = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في سينٽي ميٽر", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "خطي ڪثافت", }, ["kg/m"] = { name1 = "ڪلوگرام في ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في ميٽر", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "خطي ڪثافت", }, ["lb/ft"] = { name1 = "پائونڊ في فوٽ", name2 = "پائونڊ في فوٽ", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "خطي ڪثافت", }, ["lb/yd"] = { name1 = "پائونڊ في گز", name2 = "پائونڊ في گز", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "خطي ڪثافت", }, ["G"] = { _name1 = "گائوس", _name2 = "گائوس", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "گائوس (يونٽ)", }, ["T"] = { _name1 = "ٽيسلا", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "ٽيسلا (يونٽ)", }, ["A/m"] = { name1 = "ايمپيئر في ميٽر", name1_us = "ايمپيئر في ميٽر", name2 = "ايمپيئر في ميٽر", name2_us = "ايمپيئر في ميٽر", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", name1_us = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", name2 = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", name2_us = "ڪلو ايمپيئر في ميٽر", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "ايمپيئر في ميٽر", }, ["MA/m"] = { name1 = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", name1_us = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", name2 = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", name2_us = "ميگا ايمپيئر في ميٽر", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "ايمپيئر في ميٽر", }, ["Oe"] = { _name1 = "اورسٽڊ", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "اورسٽڊ", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "هنڊريڊ ويٽ", name2 = "هنڊريڊ ويٽ", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "هنڊريڊ ويٽ", name2 = "هنڊريڊ ويٽ", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "شارٽ ٽن", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "ڪيريٽ", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "ڪيريٽ (ماس)", }, ["Da"] = { _name1 = "ڊالٽن", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "ڊالٽن (يونٽ)", }, ["drachm"] = { name1 = "ڊرام", name1_us = "ڊرام", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "ڊرام (يونٽ)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "پيني ويٽ", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "ڊيڊ ويٽ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "ڊيڊ ويٽ ٽنيج", }, ["DWtonne"] = { name1 = "ڊيڊ ويٽ ٽن", name1_us = "ڊيڊ ويٽ ميٽرڪ ٽن", symbol = "ڊيڊ ويٽ ٽن", sym_us = "~ڊيڊ ويٽ ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "ڊيڊ ويٽ ٽنيج", }, ["g"] = { _name1 = "گرام", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "گرام", }, ["gr"] = { name1 = "گرين", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "گرين (يونٽ)", }, ["Gt"] = { name1 = "گيگاٽن", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "پاڻي جو امپيريل گيلن", name2 = "پاڻي جا امپيريل گيلن", symbol = "imp&nbsp;gal H₂O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "امپيريل گيلن", }, ["kt"] = { name1 = "ڪلوٽن", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["lb"] = { name1 = "پائونڊ", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "پائونڊ (ماس)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["long cwt"] = { name1 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "لانگ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["long qtr"] = { name1 = "لانگ ڪوارٽر", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "لانگ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "لانگ ٽن", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "ميٽرڪ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "ٽن", }, ["MT"] = { name1 = "ميٽرڪ ٽن", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["Mt"] = { name1 = "ميگاٽن", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "ٽن", }, ["oz"] = { name1 = "اونس", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "ٽرائي اونس", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "پائونڊر", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "پائونڊ (ماس)", }, ["qtr"] = { name1 = "ڪوارٽر", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "لانگ ڪوارٽر", }, ["Scwt"] = { name1 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["short cwt"] = { name1 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", name2 = "شارٽ هنڊريڊ ويٽ", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "هنڊريڊ ويٽ", }, ["short qtr"] = { name1 = "شارٽ ڪوارٽر", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "شارٽ ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "شارٽ ٽن", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ٽن", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "شمسي ماس", name2 = "شمسي ماس", symbol = "''M''_☉", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "اسٽون", name2 = "اسٽون", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "اسٽون (يونٽ)", }, ["t"] = { name1 = "ٽن", name1_us = "ميٽرڪ ٽن", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "ٽن", name1_us = "ميٽرڪ ٽن", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "ٽرائي پائونڊ", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "ٽرائي وزن", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "پاڻي جو آمريڪي گيلن", name1_us = "پاڻي جو آمريڪي گيلن", name2 = "پاڻي جا آمريڪي گيلن", name2_us = "پاڻي جا آمريڪي گيلن", symbol = "US&nbsp;gal H₂O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "آمريڪي روايتي يونٽ#سيال مقدار", }, ["viss"] = { name1 = "وِس", name2 = "وِس", symbol = "وِس", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "ميانمار جا ماپ جا يونٽ#ماس", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "ڪلوگرام في ڪلو واٽ", name2 = "ڪلوگرام في ڪلو واٽ", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "ڪلو واٽ", }, ["lb/hp"] = { name1 = "پائونڊ في هارس پاور", name2 = "پائونڊ في هارس پاور", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "هارس پاور", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "گرام-مول في ڏينهن", name2 = "گرام-مول في ڏينهن", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "گرام-مول في ڪلاڪ", name2 = "گرام-مول في ڪلاڪ", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "گرام-مول في منٽ", name2 = "گرام-مول في منٽ", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "گرام-مول في سيڪنڊ", name2 = "گرام-مول في سيڪنڊ", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "گرام-مول في ڏينهن", name2 = "گرام-مول في ڏينهن", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "گرام-مول في ڪلاڪ", name2 = "گرام-مول في ڪلاڪ", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "گرام-مول في منٽ", name2 = "گرام-مول في منٽ", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "گرام-مول في سيڪنڊ", name2 = "گرام-مول في سيڪنڊ", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "ڪلو مول في ڏينهن", name2 = "ڪلو مول في ڏينهن", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "ڪلو مول في ڪلاڪ", name2 = "ڪلو مول في ڪلاڪ", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "ڪلو مول في منٽ", name2 = "ڪلو مول في منٽ", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "ڪلو مول (يونٽ)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "ڪلو مول في سيڪنڊ", name2 = "ڪلو مول في سيڪنڊ", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "پائونڊ-مول في ڏينهن", name2 = "پائونڊ-مول في ڏينهن", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "پائونڊ-مول في ڪلاڪ", name2 = "پائونڊ-مول في ڪلاڪ", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "پائونڊ-مول في منٽ", name2 = "پائونڊ-مول في منٽ", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "پائونڊ-مول في سيڪنڊ", name2 = "پائونڊ-مول في سيڪنڊ", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "پائونڊ-مول", }, ["mmol/s"] = { name1 = "ملي مول في سيڪنڊ", name2 = "ملي مول في سيڪنڊ", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/d"] = { name1 = "مول في ڏينهن", name2 = "مول في ڏينهن", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/h"] = { name1 = "مول في ڪلاڪ", name2 = "مول في ڪلاڪ", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/min"] = { name1 = "مول في منٽ", name2 = "مول في منٽ", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "مول (يونٽ)", }, ["mol/s"] = { name1 = "مول في سيڪنڊ", name2 = "مول في سيڪنڊ", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "مول (يونٽ)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "مائڪرو مول في سيڪنڊ", name2 = "مائڪرو مول في سيڪنڊ", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "مول (يونٽ)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "في ايڪڙ", name2 = "في ايڪڙ", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "ايڪڙ", }, ["/ha"] = { name1 = "في هيڪٽر", name2 = "في هيڪٽر", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "هيڪٽر", }, ["/sqcm"] = { name1 = "في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "/cm²", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "چورس سينٽي ميٽر", }, ["/sqin"] = { name1 = "في چورس انچ", name2 = "في چورس انچ", symbol = "/in²", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "چورس انچ", }, ["/sqkm"] = { name1 = "في چورس ڪلوميٽر", name1_us = "في چورس ڪلوميٽر", name2 = "في چورس ڪلوميٽر", name2_us = "في چورس ڪلوميٽر", symbol = "/km²", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "چورس ڪلوميٽر", }, ["/sqmi"] = { name1 = "في چورس ميل", name2 = "في چورس ميل", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "چورس ميل", }, ["PD/acre"] = { name1 = "رهواسي في ايڪڙ", name2 = "رهواسي في ايڪڙ", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "ايڪڙ", }, ["PD/ha"] = { name1 = "رهواسي في هيڪٽر", name2 = "رهواسي في هيڪٽر", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "هيڪٽر", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", name1_us = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", name2 = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", name2_us = "رهواسي في چورس ڪلوميٽر", symbol = "/km²", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "چورس ڪلوميٽر", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "رهواسي في چورس ميل", name2 = "رهواسي في چورس ميل", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "چورس ميل", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "في ليٽر", name1_us = "في ليٽر", name2 = "في ليٽر", name2_us = "في ليٽر", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "ليٽر", }, ["/L"] = { name1 = "في ليٽر", name1_us = "في ليٽر", name2 = "في ليٽر", name2_us = "في ليٽر", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "ليٽر", }, ["/USgal"] = { name1 = "في گيلن", name2 = "في گيلن", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "آمريڪي گيلن", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "بريڪ هارس پاور", name2 = "بريڪ هارس پاور", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "هارس پاور#بريڪ هارس پاور", }, ["Cal/d"] = { name1 = "وڏي ڪيلوري في ڏينهن", name2 = "وڏيون ڪيلوريون في ڏينهن", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "ڪيلوري", }, ["Cal/h"] = { name1 = "وڏي ڪيلوري في ڪلاڪ", name2 = "وڏيون ڪيلوريون في ڪلاڪ", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "ڪيلوري", }, ["cal/h"] = { name1 = "ڪيلوري في ڪلاڪ", name2 = "ڪيلوريون في ڪلاڪ", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "ڪيلوري", }, ["CV"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "هارس پاور", name2 = "هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "برقي هارس پاور", name2 = "برقي هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "هارس پاور#برقي هارس پاور", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "برقي هارس پاور", name2 = "برقي هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "هارس پاور#برقي هارس پاور", }, ["hp-metric"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "انڊيڪيٽيڊ هارس پاور", name2 = "انڊيڪيٽيڊ هارس پاور", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "هارس پاور#انڊيڪيٽيڊ هارس پاور", }, ["kcal/h"] = { name1 = "ڪلو ڪيلوري في ڪلاڪ", name2 = "ڪلو ڪيلوريون في ڪلاڪ", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "ڪيلوري", }, ["kJ/d"] = { name1 = "ڪلو جول في ڏينهن", name2 = "ڪلو جول في ڏينهن", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "ڪلو جول", }, ["kJ/h"] = { name1 = "ڪلو جول في ڪلاڪ", name2 = "ڪلو جول في ڪلاڪ", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "ڪلو جول", }, ["PS"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "شافٽ هارس پاور", name2 = "شافٽ هارس پاور", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "هارس پاور#شافٽ هارس پاور", }, ["W"] = { _name1 = "واٽ", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "واٽ", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "هارس پاور في پائونڊ", name2 = "هارس پاور في پائونڊ", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/LT"] = { name1 = "هارس پاور في لانگ ٽن", name2 = "هارس پاور في لانگ ٽن", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/ST"] = { name1 = "هارس پاور في شارٽ ٽن", name2 = "هارس پاور في شارٽ ٽن", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/t"] = { name1 = "هارس پاور في ٽن", name2 = "هارس پاور في ٽن", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["kW/kg"] = { name1 = "ڪلو واٽ في ڪلوگرام", name2 = "ڪلو واٽ في ڪلوگرام", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["kW/t"] = { name1 = "ڪلو واٽ في ٽن", name2 = "ڪلو واٽ في ٽن", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["PS/t"] = { name1 = "ميٽرڪ هارس پاور في ٽن", name2 = "ميٽرڪ هارس پاور في ٽن", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["shp/lb"] = { name1 = "شافٽ هارس پاور في پائونڊ", name2 = "شافٽ هارس پاور في پائونڊ", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "طاقت-وزن تناسب", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "پائونڊ في چورس انچ", name2 = "پائونڊ في چورس انچ", symbol = "lb/in²", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "معياري فضائي دٻاءُ", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "فضائي دٻاءُ (يونٽ)", }, ["Ba"] = { name1 = "بيري", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { name1 = "بار", symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["dbar"] = { name1 = "ڊيسي بار", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["inHg"] = { name1 = "پاري جو انچ", name2 = "پاري جا انچ", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "ڪلو بيري", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "بيري", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "kg_f/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "kg/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2 = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", name2_us = "ڪلوگرام-فورس في چورس سينٽي ميٽر", symbol = "kgf/cm²", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "ڪلوگرام-فورس", }, ["ksi"] = { name1 = "ڪلو پائونڊ في چورس انچ", name2 = "ڪلو پائونڊ في چورس انچ", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "پائونڊ في چورس انچ", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "پائونڊ-فورس في چورس انچ", name2 = "پائونڊ-فورس في چورس انچ", symbol = "lbf/in²", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "ملي بار", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["mbar"] = { name1 = "ملي بار", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "بار (يونٽ)", }, ["mmHg"] = { name1 = "پاري جو ملي ميٽر", name1_us = "پاري جو ملي ميٽر", name2 = "پاري جا ملي ميٽر", name2_us = "پاري جا ملي ميٽر", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "پاسڪل", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "پاسڪل (يونٽ)", }, ["psf"] = { name1 = "پائونڊ في چورس فوٽ", name2 = "پائونڊ في چورس فوٽ", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "پائونڊ في چورس انچ", }, ["psi"] = { name1 = "پائونڊ في چورس انچ", name2 = "پائونڊ في چورس انچ", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "ٽور", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "بيڪريل", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "بيڪريل", }, ["Ci"] = { _name1 = "ڪيوري", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "ڪيوري (يونٽ)", }, ["Rd"] = { _name1 = "رترفورڊ", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "رترفورڊ (يونٽ)", }, ["cm/h"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", name2 = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "سينٽي ميٽر في ڪلاڪ", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["cm/s"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", name2 = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "سينٽي ميٽر في سيڪنڊ", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["cm/year"] = { name1 = "سينٽي ميٽر في سال", name1_us = "سينٽي ميٽر في سال", name2 = "سينٽي ميٽر في سال", name2_us = "سينٽي ميٽر في سال", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["foot/s"] = { name1 = "فوٽ في سيڪنڊ", name2 = "فوٽ في سيڪنڊ", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "فوٽ في منٽ", name2 = "فوٽ في منٽ", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "فوٽ في سيڪنڊ", }, ["ft/s"] = { name1 = "فوٽ في سيڪنڊ", name2 = "فوٽ في سيڪنڊ", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "فوٽ في سيڪنڊ", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "فرلانگ في پندرهن ڏينهن", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "ايف ايف ايف نظام", }, ["in/h"] = { name1 = "انچ في ڪلاڪ", name2 = "انچ في ڪلاڪ", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "انچ", }, ["in/s"] = { name1 = "انچ في سيڪنڊ", name2 = "انچ في سيڪنڊ", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "انچ", }, ["in/year"] = { name1 = "انچ في سال", name2 = "انچ في سال", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["isp"] = { name1 = "سيڪنڊ", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "مخصوص امپلس", }, ["km/d"] = { name1 = "ڪلوميٽر في ڏينهن", name1_us = "ڪلوميٽر في ڏينهن", name2 = "ڪلوميٽر في ڏينهن", name2_us = "ڪلوميٽر في ڏينهن", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["km/h"] = { name1 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", name2 = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "ڪلوميٽر في ڪلاڪ", }, ["km/s"] = { name1 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", name2 = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ڪلوميٽر في سيڪنڊ", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["kn"] = { name1 = "ناٽ", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "ناٽ (يونٽ)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "مخصوص امپلس", }, ["m/min"] = { name1 = "ميٽر في منٽ", name1_us = "ميٽر في منٽ", name2 = "ميٽر في منٽ", name2_us = "ميٽر في منٽ", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["m/s"] = { name1 = "ميٽر في سيڪنڊ", name1_us = "ميٽر في سيڪنڊ", name2 = "ميٽر في سيڪنڊ", name2_us = "ميٽر في سيڪنڊ", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "ماخ", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "ماخ عدد", }, ["mi/d"] = { name1 = "ميل في ڏينهن", name2 = "ميل في ڏينهن", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "رفتار جا مقداري درجا", }, ["mi/s"] = { name1 = "ميل في سيڪنڊ", name2 = "ميل في سيڪنڊ", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "ميل", }, ["mm/h"] = { name1 = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", name1_us = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", name2 = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", name2_us = "ملي ميٽر في ڪلاڪ", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["mph"] = { name1 = "ميل في ڪلاڪ", name2 = "ميل في ڪلاڪ", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "ميل في ڪلاڪ", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "مخصوص امپلس", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "ٿرسٽ مخصوص ٻارڻ واپرائڻ", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "ٿرسٽ مخصوص ٻارڻ واپرائڻ", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "ميٽر في سيڪنڊ", }, ["C"] = { name1 = "ڊگري سيلسيس", name2 = "ڊگريون سيلسيس", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "سيلسيس", }, ["F"] = { name1 = "ڊگري فارن هائيٽ", name2 = "ڊگريون فارن هائيٽ", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "فارن هائيٽ", }, ["K"] = { _name1 = "ڪيلون", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "ڪيلون", }, ["keVT"] = { name1 = "ڪلو اليڪٽران وولٽ", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "اليڪٽران وولٽ", }, ["R"] = { name1 = "ڊگري رينڪائن", name2 = "ڊگريون رينڪائن", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "رينڪائن اسڪيل", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "ڊگري سيلسيس تبديلي", name2 = "ڊگريون سيلسيس تبديلي", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "سيلسيس", }, ["F-change"] = { name1 = "ڊگري فارن هائيٽ تبديلي", name2 = "ڊگريون فارن هائيٽ تبديلي", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "فارن هائيٽ", }, ["K-change"] = { name1 = "ڪيلون تبديلي", name2 = "ڪيلون تبديلي", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "ڪيلون", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "صدي", name2 = "صديون", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "ڏينهن", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "ڏهاڪو", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "ڪتي جو سال", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "ماپ جا غيرمعمولي يونٽ#ڪتي جو سال", }, ["fortnight"] = { symbol = "پندرهن ڏينهن", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "ڪلاڪ", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "ارب سال", name2 = "ارب سال", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "سال (يونٽ)", }, ["millennium"] = { name1 = "هزار سال", name2 = "هزار سال", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "ارب سال", name2 = "ارب سال", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "سال (يونٽ)", }, ["million year"] = { name1 = "ملين سال", name2 = "ملين سال", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "سال (يونٽ)", }, ["min"] = { name1 = "منٽ", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "مهينو", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "مهينو", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "سيڪنڊ", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "سيڪنڊ", }, ["short billion year"] = { name1 = "ارب سال", name2 = "ارب سال", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "سال (يونٽ)", }, ["short trillion year"] = { name1 = "ٽريلين سال", name2 = "ٽريلين سال", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "سال (يونٽ)", }, ["thousand million year"] = { name1 = "هڪ هزار ملين سال", name2 = "هڪ هزار ملين سال", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "سال (يونٽ)", }, ["wk"] = { symbol = "هفتو", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "سال", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "سال (يونٽ)", }, ["years"] = { name1 = "سال", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "سال (يونٽ)", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "ڪلوگرام ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام ميٽر", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "ڪلوگرام-فورس ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام-فورس ميٽر", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["kgm"] = { name1 = "ڪلوگرام ميٽر", name1_us = "ڪلوگرام ميٽر", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["kpm"] = { name1 = "ڪلوپونڊ ميٽر", name1_us = "ڪلوپونڊ ميٽر", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "پائونڊ-فورس فوٽ", name2 = "پائونڊ-فورس فوٽ", symbol = "ft⋅lb_f", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "پائونڊ-فورس فوٽ", name2 = "پائونڊ-فورس فوٽ", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lb.in"] = { name1 = "پائونڊ-فورس انچ", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lbfft"] = { name1 = "پائونڊ-فورس فوٽ", name2 = "پائونڊ-فورس فوٽ", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["lbft"] = { name1 = "پائونڊ-فوٽ", name2 = "پائونڊ-فوٽ", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "پائونڊ-فوٽ (ٽارڪ)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name1_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", symbol = "m⋅kg_f", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name1_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2 = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", name2_us = "ميٽر ڪلوگرام-فورس", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "ڪلوگرام ميٽر (ٽارڪ)", }, ["mN.m"] = { name1 = "ملي نيوٽن-ميٽر", name1_us = "ملي نيوٽن-ميٽر", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "نيوٽن-ميٽر", }, ["Nm"] = { _name1 = "نيوٽن-ميٽر", _name1_us= "نيوٽن-ميٽر", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "نيوٽن-ميٽر", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ٽن-ميل", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "ٽن-ڪلوميٽر", name1_us = "ٽن-ڪلوميٽر", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;آمريڪي&nbsp;فلوئڊ&nbsp;اونس (355&nbsp;mL) سرونگ", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "مشروب جو ڪين#معياري ماپون", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;آمريڪي&nbsp;فلوئڊ&nbsp;اونس (355&nbsp;ml) سرونگ", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "مشروب جو ڪين#معياري ماپون", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;آمريڪي&nbsp;فلوئڊ&nbsp;اونس سرونگ", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "مشروب جو ڪين#معياري ماپون", }, ["acre-foot"] = { name1 = "ايڪڙ-فوٽ", name2 = "ايڪڙ-فوٽ", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "ايڪڙ-فوٽ", name2 = "ايڪڙ-فوٽ", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "آسٽريلوي ٽيبل اسپون", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "ارب ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "ارب ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "ڪيوبڪ فوٽ", }, ["bdft"] = { name1 = "بورڊ فوٽ", name2 = "بورڊ فوٽ", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "بورڊ فوٽ", symbol = "بورڊ فوٽ", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "بورڊ فوٽ", symbol = "بورڊ فوٽ", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "ڪيوبڪ سينٽي ميٽر", name1_us = "ڪيوبڪ سينٽي ميٽر", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "ڪيوبڪ انچ", name2 = "ڪيوبڪ انچ", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "ڪيوبڪ انچ#انجڻ جي گنجائش", }, ["cord"] = { symbol = "ڪارڊ", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "ڪارڊ (يونٽ)", }, ["cufoot"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "ڪيوبڪ انچ", name2 = "ڪيوبڪ انچ", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميل", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "ڪيوبڪ گز", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "فرڪن", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "فرڪن (يونٽ)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "ارب بيرل", name2 = "ارب بيرل", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["gr water"] = { name1 = "پاڻي جا گرين", name2 = "پاڻي جا گرين", symbol = "gr H₂O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "گرين (يونٽ)", }, ["grt"] = { name1 = "مجموعي رجسٽر ٽن", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "مجموعي رجسٽر ٽنيج", }, ["impbbl"] = { name1 = "امپيريل بيرل", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["impbsh"] = { name1 = "امپيريل بشل", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "امپيريل بشل", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "امپيريل گيلن", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "گل", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "گل (يونٽ)", }, ["impkenning"] = { name1 = "امپيريل ڪيننگ", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "ڪيننگ (يونٽ)", }, ["impoz"] = { name1 = "امپيريل فلوئڊ اونس", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "امپيريل پيڪ", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "پيڪ", }, ["imppt"] = { name1 = "امپيريل پائنٽ", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "امپيريل ڪوارٽ", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "ڪلڊرڪن", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "هزار بيرل", name2 = "هزار بيرل", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["L"] = { _name1 = "ليٽر", _name1_us= "ليٽر", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "ليٽر", }, ["l"] = { _name1 = "ليٽر", _name1_us= "ليٽر", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "ليٽر", }, ["ll"] = { name1 = "ليٽر", name1_us = "ليٽر", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "ڪيوبڪ ميٽر", _name1_us= "ڪيوبڪ ميٽر", _symbol = "m³", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "ڪيوبڪ ميٽر", }, ["Mbbl"] = { name1 = "هزار بيرل", name2 = "هزار بيرل", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "ملين بيرل", name2 = "ملين بيرل", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "ملين بيرل", name2 = "ملين بيرل", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["MTON"] = { name1 = "ماپ ٽن", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "ملين آمريڪي گيلن", name1_us = "ملين آمريڪي گيلن", name2 = "ملين آمريڪي گيلن", name2_us = "ملين آمريڪي گيلن", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "آمريڪي گيلن", }, ["oilbbl"] = { name1 = "بيرل", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["stere"] = { symbol = "اسٽيئر", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "هڪ هزار ملين ڪيوبڪ فوٽ", name2 = "هڪ هزار ملين ڪيوبڪ فوٽ", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "ٽي ايم سي ايف ٽي", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "ٽريلين بيرل", name2 = "ٽريلين بيرل", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "بيرل (يونٽ)#تيل جو بيرل", }, ["USbbl"] = { name1 = "آمريڪي بيرل", name1_us = "آمريڪي بيرل", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "آمريڪي بيئر بيرل", name1_us = "آمريڪي بيئر بيرل", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["USbsh"] = { name1 = "آمريڪي بشل", name1_us = "آمريڪي بشل", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "بشل", }, ["USbu"] = { name1 = "آمريڪي بشل", name1_us = "آمريڪي بشل", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "بشل", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ بيرل", name1_us = "آمريڪي خشڪ بيرل", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "بيرل (يونٽ)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ گيلن", name1_us = "آمريڪي خشڪ گيلن", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "گيلن", }, ["USdrypt"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ پائنٽ", name1_us = "آمريڪي خشڪ پائنٽ", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "پائنٽ", }, ["USdryqt"] = { name1 = "آمريڪي خشڪ ڪوارٽ", name1_us = "آمريڪي خشڪ ڪوارٽ", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "ڪوارٽ", }, ["USflgal"] = { name1 = "آمريڪي گيلن", name1_us = "آمريڪي گيلن", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "گيلن", }, ["USgal"] = { name1 = "آمريڪي گيلن", name1_us = "آمريڪي گيلن", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "گل", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "گل (يونٽ)", }, ["USkenning"] = { name1 = "آمريڪي ڪيننگ", name1_us = "آمريڪي ڪيننگ", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "ڪيننگ (يونٽ)", }, ["USmin"] = { name1 = "آمريڪي منم", name1_us = "آمريڪي منم", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "منم (يونٽ)", }, ["USoz"] = { name1 = "آمريڪي فلوئڊ اونس", name1_us = "آمريڪي فلوئڊ اونس", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "آمريڪي پيڪ", name1_us = "آمريڪي پيڪ", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "پيڪ", }, ["USpt"] = { name1 = "آمريڪي پائنٽ", name1_us = "آمريڪي پائنٽ", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "پائنٽ", }, ["USqt"] = { name1 = "آمريڪي ڪوارٽ", name1_us = "آمريڪي ڪوارٽ", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "ڪوارٽ", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "آمريڪي ڪوارٽ", name1_us = "آمريڪي ڪوارٽ", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "ڪوارٽ", }, ["UStbsp"] = { name1 = "آمريڪي ٽيبل اسپون", name1_us = "آمريڪي ٽيبل اسپون", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "ڪيس", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "ڪيس (سامان)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "فلوئڊ اونس", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "گيلن", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft³", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "%{USgal%} آمريڪي گيلن لاءِ يا %{impgal%} امپيريل گيلن لاءِ استعمال ڪريو (%{gallon%} نه)", }, ["gallons"] = { shouldbe = "%{USgal%} آمريڪي گيلن لاءِ يا %{impgal%} امپيريل گيلن لاءِ استعمال ڪريو (%{gallons%} نه)", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in³", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi³", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "%{USpt%} آمريڪي پائنٽ لاءِ يا %{imppt%} امپيريل پائنٽ لاءِ استعمال ڪريو (%{pt%} نه)", }, ["qt"] = { shouldbe = "%{USqt%} آمريڪي ڪوارٽ لاءِ يا %{impqt%} امپيريل ڪوارٽ لاءِ استعمال ڪريو (%{qt%} نه)", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "آمريڪي گيلن", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "آمريڪي گيلن", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd³", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", name1_us = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", name2 = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", name2_us = "ڪيوبڪ ميٽر في هيڪٽر", symbol = "m³/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "هيڪٽر", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "آمريڪي بشل في ايڪڙ", symbol = "آمريڪي بشل في ايڪڙ", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "بشل", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي ڊيٽا کي تبديل نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اسڪرپٽ ذريعي ٺهي ٿي -- -- جيڪا وڪي صفحي جو وڪي ٽيڪسٽ پڙهي ٿي (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- اڳياڙي وارا يونٽ جن جو default، بنيادي يونٽ کان مختلف آهي. -- هر key هڪ prefixed symbol آهي (engineering notation لاءِ unitcode). ["cm²"] = "sqin", ["dm²"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm²"] = "acre", ["km²"] = "sqmi", ["mm²"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm³"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm³"] = "cuin", ["dm³"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km³"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي ڊيٽا کي تبديل نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اسڪرپٽ ذريعي ٺهي ٿي -- -- جيڪا وڪي صفحي جو وڪي ٽيڪسٽ پڙهي ٿي (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- اڳياڙي وارا يونٽ جن جو ڳنڍيل مضمون بنيادي يونٽ کان مختلف آهي. -- هر key هڪ prefixed symbol آهي (unitcode نه). ["mm²"] = "چورس ملي ميٽر", ["cm²"] = "چورس سينٽي ميٽر", ["dm²"] = "چورس ڊيسي ميٽر", ["km²"] = "چورس ڪلوميٽر", ["kJ"] = "ڪلو جول", ["MJ"] = "ميگا جول", ["GJ"] = "گيگا جول", ["TJ"] = "ٽيرا جول", ["fm"] = "فيمٽو ميٽر", ["pm"] = "پيڪو ميٽر", ["nm"] = "نانو ميٽر", ["μm"] = "مائڪرو ميٽر", ["mm"] = "ملي ميٽر", ["cm"] = "سينٽي ميٽر", ["dm"] = "ڊيسي ميٽر", ["dam"] = "ڊيڪا ميٽر", ["hm"] = "هيڪٽو ميٽر", ["km"] = "ڪلوميٽر", ["Mm"] = "ميگا ميٽر", ["Gm"] = "گيگا ميٽر", ["Tm"] = "ٽيرا ميٽر", ["Pm"] = "پيٽا ميٽر", ["Em"] = "ايگزا ميٽر", ["Zm"] = "زيٽا ميٽر", ["Ym"] = "يوٽا ميٽر", ["μg"] = "مائڪروگرام", ["mg"] = "مليگرام", ["kg"] = "ڪلوگرام", ["Mg"] = "ٽن", ["yW"] = "يوڪٽو واٽ", ["zW"] = "زيپٽو واٽ", ["aW"] = "اٽو واٽ", ["fW"] = "فيمٽو واٽ", ["pW"] = "پيڪو واٽ", ["nW"] = "نانو واٽ", ["μW"] = "مائڪرو واٽ", ["mW"] = "ملي واٽ", ["kW"] = "ڪلو واٽ", ["MW"] = "ميگا واٽ", ["GW"] = "گيگا واٽ", ["TW"] = "ٽيرا واٽ", ["PW"] = "پيٽا واٽ", ["EW"] = "ايگزا واٽ", ["ZW"] = "زيٽا واٽ", ["YW"] = "يوٽا واٽ", ["as"] = "اٽو سيڪنڊ", ["fs"] = "فيمٽو سيڪنڊ", ["ps"] = "پيڪو سيڪنڊ", ["ns"] = "نانو سيڪنڊ", ["μs"] = "مائڪرو سيڪنڊ", ["ms"] = "ملي سيڪنڊ", ["ks"] = "ڪلو سيڪنڊ", ["Ms"] = "ميگا سيڪنڊ", ["Gs"] = "گيگا سيڪنڊ", ["Ts"] = "ٽيرا سيڪنڊ", ["Ps"] = "پيٽا سيڪنڊ", ["Es"] = "ايگزا سيڪنڊ", ["Zs"] = "زيٽا سيڪنڊ", ["Ys"] = "يوٽا سيڪنڊ", ["mm³"] = "ڪيوبڪ ملي ميٽر", ["cm³"] = "ڪيوبڪ سينٽي ميٽر", ["dm³"] = "ڪيوبڪ ڊيسي ميٽر", ["dam³"] = "ڪيوبڪ ڊيڪا ميٽر", ["km³"] = "ڪيوبڪ ڪلوميٽر", ["μL"] = "مائڪرو ليٽر", ["μl"] = "مائڪرو ليٽر", ["mL"] = "ملي ليٽر", ["ml"] = "ملي ليٽر", ["cL"] = "سينٽي ليٽر", ["cl"] = "سينٽي ليٽر", ["dL"] = "ڊيسي ليٽر", ["dl"] = "ڊيسي ليٽر", ["daL"] = "ڊيڪا ليٽر", ["dal"] = "ڊيڪا ليٽر", ["hL"] = "هيڪٽو ليٽر", ["hl"] = "هيڪٽو ليٽر", ["kL"] = "ڪلو ليٽر", ["kl"] = "ڪلو ليٽر", ["ML"] = "ميگا ليٽر", ["Ml"] = "ميگا ليٽر", ["GL"] = "گيگا ليٽر", ["Gl"] = "گيگا ليٽر", ["TL"] = "ٽيرا ليٽر", ["Tl"] = "ٽيرا ليٽر", ["PL"] = "پيٽا ليٽر", ["Pl"] = "پيٽا ليٽر", } --------------------------------------------------------------------------- -- هن جدول جي ڊيٽا کي تبديل نه ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها هڪ اسڪرپٽ ذريعي ٺهي ٿي -- -- جيڪا وڪي صفحي جو وڪي ٽيڪسٽ پڙهي ٿي (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- "x/y" جي صورت ۾ پاڻمرادو ٺهيل per-units جو unit type تبديل ٿي سگهي ٿو؛ -- مثال طور "length/time" کي "speed" ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو. -- ٻيون ترميمون پڻ هتي بيان ڪري سگهجن ٿيون. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "طاقت (طبعيات)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "دٻاءُ" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "درجو (ڍال)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "رفتار" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "تيزي" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "ڪثافت" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "طاقت جي ڪثافت" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "تيزي" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } ptm748m8vo2292wkag66blyre1w4vmj 828 14767 409987 370879 2026-09-06T03:13:45Z Intisar Ali 8681 409987 Scribunto text/plain -- هي متن سنڌي وڪيپيڊيا لاءِ Module:Convert ۾ استعمال ٿيندو آهي. -- هن کي الڳ ماڊيول ۾ رکڻ جو مقصد ٻين وڪين لاءِ ترجمو ۽ لوڪلائيزيشن آسان ڪرڻ آهي. -- ٻي وڪي تي نقل ڪرڻ بابت هدايتن لاءِ ڏسو: -- [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] -- ڪجهه يونٽن جي ڪوڊ کان اڳ SI اڳياڙيون (prefixes) لڳائي سگهجن ٿيون، -- مثال طور kilogram لاءِ "kg". local SIprefixes = { -- prefix فيلڊ تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن اصل استعمال ٿيندڙ prefix -- هيٺ ڏنل key کان مختلف هجي. ['Q'] = { exponent = 30, name = 'ڪوئٽا', }, ['R'] = { exponent = 27, name = 'رونا', }, ['Y'] = { exponent = 24, name = 'يوٽا', }, ['Z'] = { exponent = 21, name = 'زيٽا', }, ['E'] = { exponent = 18, name = 'ايگزا', }, ['P'] = { exponent = 15, name = 'پيٽا', }, ['T'] = { exponent = 12, name = 'ٽيرا', }, ['G'] = { exponent = 9, name = 'گيگا', }, ['M'] = { exponent = 6, name = 'ميگا', }, ['k'] = { exponent = 3, name = 'ڪلو', }, ['h'] = { exponent = 2, name = 'هيڪٽو', }, ['da']= { exponent = 1, name = 'ڊيڪا', name_us = 'ڊيڪا' }, ['d'] = { exponent = -1, name = 'ڊيسي', }, ['c'] = { exponent = -2, name = 'سينٽي', }, ['m'] = { exponent = -3, name = 'ملي', }, ['μ'] = { exponent = -6, name = 'مائڪرو', }, -- key = GREEK SMALL LETTER MU (U+03BC) ['µ'] = { exponent = -6, name = 'مائڪرو', prefix = 'μ' }, -- key = MICRO SIGN (U+00B5) ['u'] = { exponent = -6, name = 'مائڪرو', prefix = 'μ' }, -- SI prefix نه آهي، پر عام ٽائپنگ لاءِ قبول ڪيو وڃي ٿو ['n'] = { exponent = -9, name = 'نانو', }, ['p'] = { exponent =-12, name = 'پيڪو', }, ['f'] = { exponent =-15, name = 'فيمٽو', }, ['a'] = { exponent =-18, name = 'ايٽو', }, ['z'] = { exponent =-21, name = 'زيپٽو', }, ['y'] = { exponent =-24, name = 'يوڪٽو', }, ['r'] = { exponent =-27, name = 'رونٽو', }, ['q'] = { exponent =-30, name = 'ڪوئڪٽو', }, } -- ڪجهه روايتي يونٽن کي لنڪ ڪرڻ وقت هي qualifier اڳياڙيون استعمال ٿي سگهن ٿيون. -- پهريون قدر parser ۾ استعمال ٿيندڙ اصل qualifier آهي؛ -- link سنڌي مضمون ڏانهن لوڪلائيز ڪيو ويو آهي. local customary_units = { { "US", link = "آمريڪي روايتي يونٽ" }, { "U.S.", link = "آمريڪي روايتي يونٽ" }, { "imperial", link = "امپيريل يونٽ" }, { "imp", link = "امپيريل يونٽ" }, } -- Engineering notation استعمال ڪرڻ وقت انگن جا نالا. -- مثال: "e6km". -- key = { "نالو", link = "مضمون جو عنوان", exponent = عددي قدر } -- جيڪڏهن lk=on هجي ۽ link ڏنل هجي ته انگ جو نالو لنڪ طور ڏيکاريو ويندو. local eng_scales = { ["3"] = { "هزار", exponent = 3 }, ["6"] = { "ملين", exponent = 6 }, ["9"] = { "بلين", link = "1000000000 (انگ)", exponent = 9 }, ["12"] = { "ٽريلين", link = "1000000000000 (انگ)", exponent = 12 }, ["15"] = { "ڪواڊريلين", link = "1000000000000000 (انگ)", exponent = 15 }, } local all_categories = { unit = "[[زمرو:Convert جون غلطيون]]", option = "[[زمرو:Convert جون غلطيون]]", warning = '[[زمرو:Convert جا غلط اختيار]]', tracking = '[[زمرو:Convert ٽريڪنگ]]', } -- ڪجهه غلطي پيغامن ۾ هيءَ ترتيب اهڙن يونٽ ڪوڊن کي -- مناسب انداز ۾ ڏيکاري ٿي جيڪي '...%{ft%}...' وانگر لکيل هجن. local unitcode_regex = '%%([{}])' local unitcode_replace = { ['{'] = '"', ['}'] = '"' } -- اهي سڀ پيغام جيڪي ڪنهن مسئلي جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجن ٿا. local all_messages = { -- پيغام جي format string: -- $1 = عنوان، $2 = متن، $3 = زمرو، $4 = anchor. -- هر ڏيکاريل پيغام "Convert:" سان شروع ٿئي ٿو، -- جيئن مضمون ۾ ڳولڻ آسان رهي. cvt_format = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[<i>[[مدد:Convert پيغام#$4|<span title="Convert: $1">convert: $2</span>]]</i>]</sup>$3<span class="error"></span>', cvt_format2 = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[[مدد:Convert پيغام#$4|<span title="Convert: $1">$2</span>]]</sup>$3<span class="error"></span>', cvt_format_preview = '<strong class="error">Convert ۾ غلطي: $1 [[مدد:Convert پيغام#$4|(مدد)]]</strong>$3', -- هيٺيان هر پيغام هڪ table آهي: -- { -- [1] = عنوان، -- mouseover عنوان -- [2] = متن، -- مضمون ۾ ڏيکاريل لنڪ متن -- [3] = زمري جي key، -- all_categories ۾ lookup لاءِ -- [4] = anchor، -- مدد واري صفحي جي لاڳاپيل حصي لاءِ -- regex = gsub_regex, -- replace = gsub_table, -- } cvt_bad_input = { 'ان پٽ "$1" لازمي طور انگ ۽ يونٽ هئڻ گهرجي', 'غلط ان پٽ', 'option', 'invalid_input' }, cvt_bad_num = { 'قدر "$1" لازمي طور انگ هئڻ گهرجي', 'غلط انگ', 'option', 'invalid_number' }, cvt_big_prec = { 'درستي "$1" تمام وڏي آهي', 'درستي تمام وڏي آهي', 'option', 'precision_too_large' }, cvt_invalid_num = { 'انگ حد کان وڌي ويو آهي', 'انگ حد کان وڌي ويو', 'option', 'number_overflow' }, cvt_no_num = { 'تبديل ڪرڻ لاءِ انگ گهربل آهي', 'انگ گهربل آهي', 'option', 'needs_number' }, cvt_no_num2 = { 'حد لاءِ ٻيو انگ گهربل آهي', 'ٻيو انگ گهربل آهي', 'option', 'needs_another_number' }, cvt_bad_altitude = { '"$1" لاءِ صحيح عدد (integer) گهربل آهي', 'غلط اوچائي', 'option', 'invalid_altitude' }, cvt_bad_frac = { '"$1" لاءِ 1 کان وڏو صحيح عدد گهربل آهي', 'غلط ڀاڱو', 'option', 'invalid_fraction' }, cvt_bad_prec = { 'درستي "$1" صحيح عدد (integer) هئڻ گهرجي', 'غلط درستي', 'option', 'invalid_precision' }, cvt_bad_sigfig = { '"$1" لاءِ مثبت صحيح عدد گهربل آهي', 'غلط اهم انگ', 'option', 'invalid_sigfig' }, cvt_empty_option = { 'خالي اختيار "$1" کي نظرانداز ڪيو ويو', 'خالي اختيار', 'option', 'empty_option' }, cvt_deprecated = { 'اختيار "$1" هاڻي فرسوده آهي', '*', 'option', 'deprecated_option', format = 'cvt_format2', nowarn = true }, cvt_no_spell = { 'انگن کي لفظن ۾ لکڻ جي سهولت موجود ناهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'option', 'ask_for_help' }, cvt_unknown_option = { 'غلط اختيار "$1" کي نظرانداز ڪيو ويو', 'غلط اختيار', 'option', 'invalid_option' }, cvt_wd_fail = { 'وڪي ڊيٽا تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي', 'وڪي ڊيٽا جو مسئلو', 'option', 'wikidata_problem' }, cvt_bad_default = { 'يونٽ "$1" جو default غلط آهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, cvt_bad_unit = { 'يونٽ "$1" هتي صحيح ناهي', 'هتي يونٽ غلط آهي', 'unit', 'unit_invalid_here' }, cvt_no_default = { 'يونٽ "$1" لاءِ default output يونٽ مقرر ناهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, cvt_no_unit = { 'يونٽ جو نالو گهربل آهي', 'يونٽ جو نالو گهربل آهي', 'unit', 'needs_unit_name' }, cvt_unknown = { 'يونٽ جو نالو "$1" سڃاتل ناهي', 'اڻڄاتل يونٽ', 'unit', 'unknown_unit' }, cvt_should_be = { '$1', 'مبهم يونٽ', 'unit', 'ambiguous_unit', regex = unitcode_regex, replace = unitcode_replace }, cvt_mismatch = { '"$1" کي "$2" ۾ تبديل نٿو ڪري سگهجي', 'يونٽن ۾ مطابقت ناهي', 'unit', 'unit_mismatch' }, cvt_bug_convert = { 'ماڊيول جي غلطي: ڏنل يونٽن جي وچ ۾ تبديلي نٿي ڪري سگهجي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, cvt_lookup = { 'يونٽ "$1" غلط نموني بيان ٿيل آهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, } -- input قدر/يونٽ ۽ output قدر/يونٽ کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ متن. local disp_joins = { -- [1] = output کان اڳ -- [2] = output کان پوءِ -- [3] = combination ۾ outputs جي وچ ۾؛ default "; " -- wantname = true سان default abbr=off ٿيندو ["or"] = { " يا " , "" , " يا ", wantname = true }, ["sqbr-sp"] = { " [" , "]" }, ["sqbr-nbsp"] = { "&nbsp;[" , "]" }, ["comma"] = { "، " , "" , "، " }, ["semicolon"] = { "؛ " , "" }, ["slash-sp"] = { " / " , "" , wantname = true }, ["slash-nbsp"] = { "&nbsp;/ " , "" , wantname = true }, ["slash-nosp"] = { "/" , "" , wantname = true }, ["b"] = { " (" , ")" }, ["(or)"] = { " (" , ")", " يا " }, ["br"] = { "<br />" , "" , wantname = true }, ["br()"] = { "<br />(" , ")", wantname = true }, } -- range ۾ قدرن کي جدا ڪرڻ لاءِ متن. local range_types = { -- table ڏيڻ جي صورت ۾ هيٺين مان هڪ جوڙو لازمي آهي: -- * "off" ۽ "on" (abbr=off ۽ abbr=on لاءِ)، يا -- * "input" ۽ "output" (LHS ۽ RHS لاءِ). -- -- ٻيا fields اختياري آهن. -- adj=on|abbr=off هئڻ وقت range متن ۾ spaces کي hyphen سان بدلائي سگهجي ٿو. -- exception=true هئڻ سان اهو adj=on|abbr=on سان به ٿيندو. -- جيڪڏهن adj هتي مقرر هجي ته adj=on سان اهو ئي متن استعمال ٿيندو. ["+"] = " + ", [","] = "،&nbsp;", [", and"] = "، ۽ ", [", or"] = "، يا ", ["by"] = " ضرب ", ["-"] = "–", ["to about"] = " کان لڳ ڀڳ ", ["and"] = { off = " ۽ ", on = " ۽ ", exception = true }, ["and(-)"] = { input = " ۽ ", output = "–" }, ["or"] = { off = " يا ", on = " يا ", exception = true }, ["to"] = { off = " کان ", on = " کان ", exception = true }, ["to(-)"] = { input = "&nbsp;کان ", output = "–" }, ["+/-"] = { off = "&nbsp;±&nbsp;", on = "&nbsp;±&nbsp;", adj = "&nbsp;±&nbsp;", is_range_change = true }, ["by(x)"] = { input = " ضرب ", output = " ×&nbsp;", out_range_x = true }, ["x"] = { off = " ضرب ", on = " ×&nbsp;", abbr_range_x = true }, ["xx"] = "&nbsp;×&nbsp;", ["*"] = "×", ["/"] = "&thinsp;/&thinsp;", } local range_aliases = { -- ["range جو متبادل نالو"] = "معياري range نالو" ["–"] = "-", ["&ndash;"] = "-", ["×"] = "x", ["&times;"] = "x", ["±"] = "+/-", ["&plusmn;"] = "+/-", -- سنڌي aliases ["کان"] = "to", ["۽"] = "and", ["يا"] = "or", ["ضرب"] = "x", } -- Convert whitespace سان جدا ڪيل range متن قبول ڪري ٿو، -- مثال: -- {{convert|1 to 2|ft}} -- -- هيٺيان "لفظ" spaces کان سواءِ به قبول ٿين ٿا، -- مثال: -- {{convert|1-2|ft}} -- -- ڳولا لاءِ ترتيب اهم آهي، مثال طور 'x' کان اڳ 'xx'. local range_words = { '-', '–', 'xx', 'x', '*', } local ranges = { types = range_types, aliases = range_aliases, words = range_words, } -- صحيح option نالا. -- -- کاٻي پاسي: -- template ۾ استعمال ٿيندڙ مقامي/قبوليل نالو -- -- ساڄي پاسي: -- هن ماڊيول اندر استعمال ٿيندڙ canonical نالو -- -- انگريزي نالا backward compatibility لاءِ برقرار رکيا ويا آهن. -- سنڌي aliases پڻ شامل ڪيا ويا آهن. local en_option_name = { ["$"] = "$", ["abbr"] = "abbr", ["مخفف"] = "abbr", ["adj"] = "adj", ["صفت"] = "adj", ["altitude_ft"] = "altitude_ft", ["اوچائي_فوٽ"] = "altitude_ft", ["altitude_m"] = "altitude_m", ["اوچائي_ميٽر"] = "altitude_m", ["comma"] = "comma", ["ڪاما"] = "comma", ["debug"] = "debug", ["disp"] = "disp", ["ڏيک"] = "disp", ["error"] = "error", ["غلطي"] = "error", ["frac"] = "frac", ["ڀاڱو"] = "frac", ["input"] = "input", ["انپٽ"] = "input", ["lang"] = "lang", ["ٻولي"] = "lang", ["link"] = "lk", ["lk"] = "lk", ["لنڪ"] = "lk", ["order"] = "order", ["ترتيب"] = "order", ["qid"] = "qid", ["qual"] = "qual", ["qualifier"] = "qual", ["round"] = "round", ["گول"] = "round", ["sigfig"] = "sigfig", ["sing"] = "adj", -- پراڻو alias ["واحد"] = "adj", ["sortable"] = "sortable", ["ترتيب_لائق"] = "sortable", ["sp"] = "sp", ["spell"] = "spell", ["stylein"] = "stylein", ["styleout"] = "styleout", ["tracking"] = "tracking", ["ٽريڪنگ"] = "tracking", } -- صحيح option values. -- -- Convention: -- parms.opt_xxx اهڙي option ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪا هتان مقرر ٿئي ٿي، -- template طرفان سڌيءَ طرح parms field طور مقرر ڪرڻ لاءِ ناهي. -- -- مثال: -- enwiki تي abbr=values سان: -- parms["opt_values"] = true -- parms["abbr"] = nil -- -- تنهنڪري ساڄي پاسي جا canonical/internal قدر نه ترجما ڪيا ويا آهن. local en_option_value = { ["$"] = 'TEXT', ["abbr"] = { ["def"] = "", ["default"] = "", ["h"] = "on", ["hh"] = "opt_hand_hh", ["in"] = "in", ["ان"] = "in", ["none"] = "off", ["off"] = "off", ["بند"] = "off", ["on"] = "on", ["چالو"] = "on", ["out"] = "out", ["آئوٽ"] = "out", ["unit"] = "unit", ["يونٽ"] = "unit", ["values"] = "opt_values", ["قدر"] = "opt_values", ["~"] = "opt_also_symbol", }, ["adj"] = { ["mid"] = "opt_adjectival, opt_adj_mid", ["وچ"] = "opt_adjectival, opt_adj_mid", ["off"] = "", ["بند"] = "", ["on"] = "opt_adjectival", ["چالو"] = "opt_adjectival", ["pre"] = "opt_one_preunit", ["اڳ"] = "opt_one_preunit", ["ri0"] = "opt_ri=0", ["ri1"] = "opt_ri=1", ["ri2"] = "opt_ri=2", ["ri3"] = "opt_ri=3", ["~"] = "opt_also_symbol", }, ["altitude_ft"] = 'INTEGER', ["altitude_m"] = 'INTEGER', ["comma"] = { ["5"] = "opt_comma5", ["gaps"] = "opt_gaps", ["وقفا"] = "opt_gaps", ["gaps3"] = "opt_gaps, opt_gaps3", ["off"] = "opt_nocomma", ["بند"] = "opt_nocomma", }, ["debug"] = { ["yes"] = "opt_sortable_debug", ["ها"] = "opt_sortable_debug", }, ["disp"] = { ["5"] = "opt_round=5?", ["b"] = "b", ["(or)"] = "(or)", ["br"] = "br", ["br()"] = "br()", ["comma"] = "comma", ["ڪاما"] = "comma", ["flip"] = "opt_flip", ["ابتو"] = "opt_flip", ["number"] = "opt_output_number_only", ["انگ"] = "opt_output_number_only", ["or"] = "or", ["يا"] = "or", ["out"] = "opt_output_only", ["آئوٽ"] = "opt_output_only", ["output number only"] = "opt_output_number_only", ["صرف آئوٽ پٽ انگ"] = "opt_output_number_only", ["output only"] = "opt_output_only", ["صرف آئوٽ پٽ"] = "opt_output_only", ["preunit"] = "opt_two_preunits", ["semicolon"] = "semicolon", ["سيمي ڪولن"] = "semicolon", ["sqbr"] = "sqbr", ["table"] = "opt_table", ["جدول"] = "opt_table", ["tablecen"] = "opt_tablecen", ["unit"] = "opt_input_unit_only", ["يونٽ"] = "opt_input_unit_only", ["unit or text"] = "opt_input_unit_only, opt_ignore_error", ["يونٽ يا متن"] = "opt_input_unit_only, opt_ignore_error", ["unit2"] = "opt_output_unit_only", ["يونٽ2"] = "opt_output_unit_only", ["x"] = "x", }, ["error"] = 'TEXT', ["frac"] = 'INTEGER', ["input"] = 'TEXT', ["lang"] = { -- output انگن جي ٻولي. -- input ۾ انگريزي ۽ مقامي انگ ٻئي قبول ٿي سگهن ٿا. ["en"] = "opt_lang_en", ["انگريزي"] = "opt_lang_en", ["local"] = "opt_lang_local", ["مقامي"] = "opt_lang_local", -- سنڌي لاءِ آسان alias. ["sd"] = "opt_lang_local", ["سنڌي"] = "opt_lang_local", }, ["lk"] = { ["in"] = "in", ["ان"] = "in", ["off"] = "off", ["بند"] = "off", ["on"] = "on", ["چالو"] = "on", ["out"] = "out", ["آئوٽ"] = "out", }, ["order"] = { ["flip"] = "opt_flip", ["ابتو"] = "opt_flip", ["out"] = "opt_order_out", ["آئوٽ"] = "opt_order_out", }, ["qid"] = 'TEXT', ["qual"] = 'TEXT', ["round"] = { ["0.5"] = "opt_round=0.5", ["5"] = "opt_round=5", ["10"] = "opt_round=10", ["25"] = "opt_round=25", ["50"] = "opt_round=50", ["each"] = "opt_round_each", ["هرهڪ"] = "opt_round_each", }, ["sigfig"] = 'INTEGER', ["sortable"] = { ["off"] = "", ["بند"] = "", ["on"] = "opt_sortable_on", ["چالو"] = "opt_sortable_on", ["debug"] = "opt_sortable_on, opt_sortable_debug", }, ["sp"] = { ["us"] = "opt_sp_us", }, ["spell"] = { -- اصل Module:Convert ۾ انگن کي لفظن ۾ لکڻ جي مڪمل سهولت -- انگريزيءَ لاءِ ٺهيل آهي. canonical values نه بدلايا ويا آهن. ["in"] = "opt_spell_in", ["In"] = "opt_spell_in, opt_spell_upper", ["on"] = "opt_spell_in, opt_spell_out", ["On"] = "opt_spell_in, opt_spell_out, opt_spell_upper", ["us"] = "opt_sp_us", }, ["stylein"] = 'TEXT', ["styleout"] = 'TEXT', ["tracking"] = 'TEXT', } -- TemplateStyles جا عنوان. -- انهن کي صرف تڏهن تبديل ڪجي جڏهن سنڌي وڪي تي لاڳاپيل CSS صفحن -- جا نالا پڻ تبديل ڪيا ويا هجن. local titles = { ["frac"] = "Fraction/styles.css", ["sfrac"] = "Sfrac/styles.css", } return { SIprefixes = SIprefixes, all_categories = all_categories, all_messages = all_messages, currency = { ['$'] = true, ['£'] = true, ['€'] = true, ['₱'] = true, ['₽'] = true, ['¥'] = true }, customary_units = customary_units, disp_joins = disp_joins, en_option_name = en_option_name, en_option_value = en_option_value, eng_scales = eng_scales, ranges = ranges, titles = titles, } l48gil6qyx21bld96lnrge24q4iumh6 10 28957 410006 376663 2026-09-06T04:58:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 410006 wikitext text/x-wiki <!--{{As of}} begin--><includeonly><!-- ## پيرا ميٽر 1 سال آهي ## اختياري پيرا ميٽر 2 مهينو آهي ## اختياري پيرا ميٽر 3 مهيني جو ڏينهن آهي ## اختياري نالي وارو پيرا ميٽر alt=[متن] متبادل ڏيکاريل متن ڏئي ٿو ## اختياري نالي وارو پيرا ميٽر df=US آمريڪي تاريخي فارميٽ ڏئي ٿو ## اختياري نالي وارو پيرا ميٽر lc=on ننڍي اکر سان شروع ٿيندڙ output ڏئي ٿو ## اختياري نالي وارو پيرا ميٽر url=[URL] بيان جو حوالو ڏئي ٿو -->{{#if:{{{alt|}}}|{{{alt}}}|{{#if:{{{bare|}}}||{{#if:{{yesno|{{{since|}}}}}|کان وٺي|تائين}}}} {{#if:{{{pre|}}}|{{{pre}}}&#32;}}{{#if:{{{3|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{df|}}}}}|us|{{MONTHNAME|{{{2}}}}}&nbsp;{{#expr:{{{3}}}}},&#32;|{{#expr:{{{3}}}}}&nbsp;{{MONTHNAME|{{{2}}}}}&nbsp;}}{{{1}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}}&nbsp;}}{{{1}}}}}}}{{#if:{{{post|}}}|<nowiki />{{{post}}}}}<!-- ## ref/update inline banner --><sup class="plainlinks noexcerpt noprint asof-tag {{#if:{{{url|}}}|ref|update}}" style="display:none;">[{{#if:{{{url|}}}|{{{url}}} &#91;حوالو&#93;|{{fullurl:{{PAGENAME}}|action=edit}} &#91;تازه ڪاري&#93;}}]</sup><!-- ## مکيه namespace کان ٻاهر زمرا بند -->{{DMCA|Articles containing potentially dated statements|from|<!-- ## وقتي زمرو -->{{#if:{{#ifexpr:{{{1}}}=1}}|{{#ifexpr:{{#time:U|{{{1}}}}}>{{#time:U}}|the future|{{#ifexpr:{{#time:Y|{{{1}}}}}>2004|{{{1}}}|{{#ifexpr:{{#time:Y|{{{1}}}}}>1989|{{#time:Y|{{{1}}}}}|before 1990}}}}}}|<!-- ## وقتي زمرو، پيرا ميٽر طريقو -->{{#ifexpr:{{{1}}}>2004|{{#ifexpr:{{#time:U|{{#if:{{{2|}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}}}} {{{1}}}}}>{{#time:U}}|the future|{{#if:{{{2|}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}} }}{{{1}}}}}|{{#ifexpr:{{{1}}}>1989|{{{1}}}|before 1990}}}}}}|<!-- ## عالمي زمرو -->All articles containing potentially dated statements}}</includeonly><!--{{As of}} end--><noinclude><!-- ## متحرڪ مثال -->{{As of|{{CURRENTYEAR}}|{{CURRENTMONTH}}|{{CURRENTDAY}}}}<sup class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:As_of &#91;حوالو&#93;]</sup> {{documentation}} <!-- زمرا ۽ interwiki /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪريو --> </noinclude>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:Pages using as of template with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو [[سانچو:As of]] اڻڄاتل پيرا ميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري رهيو آهي|ignoreblank=y|1|2|3|alt|bare|df|lc|post|pre|since|url}} 4x9rvp2kdjjeh350er8vot0tv9mpkrz 10 31075 409983 354991 2026-09-05T19:27:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 409983 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{formatnum:{{{1|1}}}|R}}<1}}{{{2|}}}|1 |<!-- پئسا --> {{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*100}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|r=[[پئسو|پئسا]]|پئسا}} ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |<!-- رپيا --> <span class="nowrap">{{#switch:{{{lk|}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}{{#switch:{{lc:{{{2|}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E3}}}} هزار</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E3}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|3|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |m={{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} ملين</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E6}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|6|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |b={{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|b=[[بلين]]|بلين}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E9}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|9|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |t={{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|t=[[ٽريلين]]|ٽريلين}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |l={{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|l=[[لک]]|لک}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E5}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|5|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |c={{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|c=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E7}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|7|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |lc={{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|l|lc=[[لک]]|لک}} {{#switch:{{{lk|}}}|on|c|lc=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) |{{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|{{{to|USD}}}|{{{year|}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year|}}}}} }}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> j1itvo8qxdlvz1qvwz3l27wncdn0khb 409984 409983 2026-09-05T19:34:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 409984 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[paisa|pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}}]] |pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}} }} ({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|3|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |m={{formatnum:{{{1}}}}} million</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|6|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |b={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|billion]]|billion}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|9|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |t={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|trillion]]|trillion}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |l={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[lakh]]|lakh}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|5|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |c={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[crore]]|crore}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|7|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |lc={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[lakh]]|lakh}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[crore]]|crore}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) |{{formatnum:{{{1|0}}}}}</span> <!-- -->({{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation-year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}<!-- -->|{{{1|0}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> 4k94cpf674xvg8k8wii45m7h4c9eadx 409985 409984 2026-09-05T19:35:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 409985 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[paisa|pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}}]] |pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}} }} ({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E3}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|3|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |m={{formatnum:{{{1}}}}} million</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E6}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|6|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |b={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|billion]]|billion}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E9}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|9|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |t={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|trillion]]|trillion}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |l={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[lakh]]|lakh}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E5}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|5|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |c={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[crore]]|crore}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E7}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|7|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |lc={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[lakh]]|lakh}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[crore]]|crore}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |{{formatnum:{{{1|0}}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1|0}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> iq30u2htmek18vt1ub4gf9x1o9id940 409994 409985 2026-09-06T04:24:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 409994 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[پئسو|پئس{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|و|ا}}]] |پئس{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|و|ا}} }} ({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E3}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|3|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |m={{formatnum:{{{1}}}}} ملين</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E6}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|6|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |b={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|بلين]]|بلين}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E9}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|9|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |t={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|ٽريلين]]|ٽريلين}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |l={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[لک]]|لک}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E5}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|5|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |c={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E7}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|7|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |lc={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[لک]]|لک}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |{{formatnum:{{{1|0}}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1|0}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> 2d46jyjoy3yqththnv65h8rful8tthc 409995 409994 2026-09-06T04:27:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 409995 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[پئسو|پئس{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|و|ا}}]] |پئس{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|و|ا}} }} ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{{1}}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |0 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk}}} |on|r={{Indian Rupee|link=yes}} |{{Indian Rupee}} }}{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E3}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |3 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |m={{formatnum:{{{1}}}}} ملين</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E6}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |6 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |b={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}} |on|b=[[1,000,000,000|بلين]] |بلين }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E9}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |9 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |t={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}} |on|t=[[1,000,000,000,000|ٽريلين]] |ٽريلين }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E12}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |12 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |l={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}} |on|l=[[لک]] |لک }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E5}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |5 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |c={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}} |on|c=[[ڪروڙ]] |ڪروڙ }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E7}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |7 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |lc={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}} |on|l|lc=[[لک]] |لک }} {{#switch:{{{lk}}} |on|c|lc=[[ڪروڙ]] |ڪروڙ }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{{1}}}*1E12}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1}}} |12 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) |{{formatnum:{{{1|0}}}}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{{1}}} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{{1|0}}} |0 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) }} }} <noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> pql0rf94ewvcke61eb91yr36hwy1jcy 410004 409995 2026-09-06T04:47:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 410004 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |<bdi>{{#expr:({{{1}}}*100)}}</bdi> {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[پئسو|پئس{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|و|ا}}]] |پئس{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|و|ا}} }} ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{Inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{{1}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}}} }}) |<span class="nowrap"><bdi>{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}} |m={{formatnum:{{{1}}}}} |b={{formatnum:{{{1}}}}} |t={{formatnum:{{{1}}}}} |l={{formatnum:{{{1}}}}} |c={{formatnum:{{{1}}}}} |lc={{formatnum:{{{1}}}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}}} }}</bdi>{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |m= ملين |b= {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|بلين]]|بلين}} |t= {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|ٽريلين]]|ٽريلين}} |l= {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[لک]]|لک}} |c= {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}} |lc= {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[لک]]|لک}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}} }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{#expr:{{{1}}}*1E3}} |m={{#expr:{{{1}}}*1E6}} |b={{#expr:{{{1}}}*1E9}} |t={{#expr:{{{1}}}*1E12}} |l={{#expr:{{{1}}}*1E5}} |c={{#expr:{{{1}}}*1E7}} |lc={{#expr:{{{1}}}*1E12}} |{{{1}}} }} |{{{to|USD}}} |{{{year}}} |{{{round|2}}} }} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{Inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}} |{{{1|0}}} |{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}|k=3|m=6|b=9|t=12|l=5|c=7|lc=12|0}} |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year}}} }} }}) }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> 1k2ks5bq4gwj23n4temt0guzslh3vcc 410007 410004 2026-09-06T05:25:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 410007 wikitext text/x-wiki <span class="nowrap"><bdi dir="ltr">{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}} |m={{formatnum:{{{1}}}}} |b={{formatnum:{{{1}}}}} |t={{formatnum:{{{1}}}}} |l={{formatnum:{{{1}}}}} |c={{formatnum:{{{1}}}}} |lc={{formatnum:{{{1}}}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}}} }}</bdi>{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |m= ملين |b= {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|بلين]]|بلين}} |t= {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|ٽريلين]]|ٽريلين}} |l= {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[لک]]|لک}} |c= {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}} |lc= {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[لک]]|لک}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[ڪروڙ]]|ڪروڙ}} }} <bdi dir="ltr">({{#switch:{{{mode|}}} |historical={{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}|k={{#expr:{{{1}}}*1E3}}|m={{#expr:{{{1}}}*1E6}}|b={{#expr:{{{1}}}*1E9}}|t={{#expr:{{{1}}}*1E12}}|l={{#expr:{{{1}}}*1E5}}|c={{#expr:{{{1}}}*1E7}}|lc={{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{1}}}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} |#default={{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>=1595 and {{{year|0}}}<{{Inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}|{{{1|0}}}|{{#switch:{{lc:{{{2}}}}}|k=3|m=6|b=9|t=12|l=5|c=7|lc=12|0}}|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}}} }})</bdi></span> q3xllcyktoyb94pd0jfv7wtd63bay59 0 37378 409975 409875 2026-09-05T18:09:26Z Memon2025 21315 /* تعميرِ فن */ 409975 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Clear}} {{Umayyad Caliphate topics}} {{Navboxes |list = {{سلطنتون}} {{اسلامي موضوع |state = collapsed }} {{مشرق علائقي ۾ مسلمان خاندان}} }} {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻيون بين کنڊي سلطنتون]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ايران جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:شام جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:وچئين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 8هين صديءَ جون خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 7هين صديءَ جون قيامون]] [[زمرو:8هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جون قيامون]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 110azhu9w0g077pwri43vib7glhp67z 410047 409975 2026-09-06T08:57:46Z Memon2025 21315 410047 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} {{Clear}} {{Navboxes |list = {{سلطنتون}} {{اسلامي موضوع |state = collapsed }} {{مشرق علائقي ۾ مسلمان خاندان}} }} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻيون بين کنڊي سلطنتون]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ايران جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:شام جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:وچئين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 8هين صديءَ جون خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 7هين صديءَ جون قيامون]] [[زمرو:8هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جون قيامون]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] ozhp2b19mxuaw2xcf73i3eb6zpmpy2w 410048 410047 2026-09-06T09:12:43Z Memon2025 21315 410048 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:وچون دور]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:وچئين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 8هين صديءَ جون خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 7هين صديءَ جون قيامون]] [[زمرو:8هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جون قيامون]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:اڳوڻيون بين کنڊي سلطنتون]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ايران جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] k9weixnbt5ht8e3bqdszngcy7kp0qqf 410049 410048 2026-09-06T09:26:59Z Memon2025 21315 410049 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 8هين صديءَ جون خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 7هين صديءَ جون قيامون]] [[زمرو:8هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جون قيامون]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻيون بين کنڊي سلطنتون]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] k6rqfhiwlqo2mo6c91a4qn0i91dh970 410050 410049 2026-09-06T09:27:28Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410050 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 8هين صديءَ جون خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 7هين صديءَ جون قيامون]] [[زمرو:8هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جون قيامون]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻيون بين کنڊي سلطنتون]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] qy7jnnmzknplqouakpggkhb2wdep2e3 410051 410050 2026-09-06T09:33:27Z Memon2025 21315 410051 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 8هين صديءَ جون خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 7هين صديءَ جون قيامون]] [[زمرو:8هين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جون قيامون]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جون خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] 6dzbebm3phnic3dkhoqlgf1588pxbiq 410052 410051 2026-09-06T09:43:11Z Memon2025 21315 410052 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع]] [[زمرو:660ع]] [[زمرو:750ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:اٺين صدي]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] 0pc172daarnok0krq5mxczpdxe6qhi9 410056 410052 2026-09-06T09:48:16Z Memon2025 21315 410056 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] e3g01emvlpeut6108jo2yfm5avgjefu 410068 410056 2026-09-06T10:04:48Z Memon2025 21315 410068 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] ebf9b32ees1xe431re0r8bxmy83svew 410074 410068 2026-09-06T10:10:33Z Memon2025 21315 410074 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] kituxt1i7p03miqccy81bso6ime7zag 410082 410074 2026-09-06T10:19:12Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410082 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] ead390l3ke8sgmoqj958evpbc8gcp9d 410088 410082 2026-09-06T10:34:49Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 410088 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻي اسلامي خلافت (661–750)}} {{Redirect|اموي|لاڳاپيل حڪمران خاندان|اموي خاندان|آئيبيريا اپٻيٽ واري رياست|قرطبه جي اموي رياست}} {{Infobox former country | native_name = {{native name|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}}<br>{{nowrap|{{transliteration|ar|Al-Khilāfa al-Umawiyya}}}} | conventional_long_name = اموي خلافت | status = [[سلطنت]] | government_type = [[مورثي بادشاهت]] | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = | year_exile_end = | image_flag = <!-- ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي اتفاق راءِ موجب هتي ڪو جهنڊو شامل نه آهي. وڌيڪ بحث کان سواءِ جهنڊو شامل نه ڪيو. --> | p1 = [[راشدون خلافت]] | p2 = آفريڪا جي ايگزارڪيٽ | p3 = وزيگوٿ بادشاهت | p4 = اوراس جي بادشاهت | p5 = التاوا جي بادشاهت | p6 = چاچا خاندان | s1 = [[عباسي خلافت]] | s2 = قرطبه جي امارت | s3 = برغواطا | s4 = نڪور جي امارت | s5 = تلمسان جي امارت | image_map = Umayyad Caliphate 750 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = خليفي [[عمر ٻيون]] جي دور ۾، {{circa|720}} ڌاري، اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي | capital = {{plainlist| * [[دمشق]] (661–744) * [[حران]] (744–750)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | religion = [[اسلام]] ([[رياستي مذهب|رياستي]]) | common_languages = {{Hlist|[[عربي ٻولي|عربي]]|[[آرامي ٻولي|آرامي]]|[[وچولي فارسي]]|[[قبطي ٻولي|قبطي]]|[[وچئين دور جي يوناني ٻولي|وچئين دور جي يوناني]] (ڪجهه علائقن ۾ 700ع تائين سرڪاري)|مختلف علائقائي ٻوليون}} | GDP_PPP = | currency = *[[سون جو دينار|دينار]] (سونو سڪو) * [[درهم]] (چانديءَ جو سڪو) * [[فلس (سڪو)|فلس]] (ٽامي جو سڪو) | title_leader = [[خليفن جي فهرست#اموي خلافت (661–750)|خليفو]] | leader1 = [[معاويه پهريون]] {{small|(پهريون)}} | year_leader1 = 661–680 | leader2 = [[مروان ٻيون]] {{small|(آخري)}} | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[حسن-معاويه معاهدو]] | event_end = [[عباسي انقلاب]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 15000000 | ref_area1 = <ref name="area1"/><ref name="area2"/><ref name="area3"/><ref name="area4"/> }} {{Caliphate}} {{History of the Arab States}} '''اموي خلافت''' يا '''اموي سلطنت'''<ref>{{cite web |title=Umayyad |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=[[Collins English Dictionary]] |publisher=[[HarperCollins]]}}</ref> ({{IPAc-en|US|uː|ˈ|m|aɪ|æ|d}}؛<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Umayyad|access-date=12 May 2019}}{{*}}{{cite web |title=Umayyad |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512212049/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 May 2019 |work=Oxford Dictionaries US Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}} {{*}}{{Cite encyclopedia |title=Umayyad |dictionary=[[Lexico|Oxford Dictionaries]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |url=http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512000000/http://www.lexico.com/definition/Umayyad |archive-date=12 May 2019 |url-status=dead}} {{*}}{{Cite Merriam-Webster|Umayyad|access-date=12 May 2019}}</ref> [[عربي ٻولي|عربي]]: ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة)<ref>{{cite web |title=Umayyad dynasty |url=https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619012215/https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |archive-date=19 June 2015 |access-date=19 May 2016 |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> نبي [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ قائم ٿيندڙ ٻي [[خلافت]] هئي، جنهن تي [[بنو اميه|اموي خاندان]]{{#tag:ref|({{langx|ar|ٱلْأُمَوِيُّون|al-Umawiyyūn}}، يا [[عربي ٻولي|عربي]]: بَنُو أُمَيَّة [[اميه بن عبد شمس|اميه]] جا پٽ|label=none}}) 661 کان 750ع تائين حڪومت ڪئي. اها [[خلافت راشده|راشدون خلافت]] کان پوءِ آئي، جنهن جو ٽيون خليفو، [[عثمان|عثمان بن عفان]]، پڻ اموي قبيلي جو فرد هو. اموي خاندان [[امير معاويہ|معاويه بن ابي سفيان]] جي هيٺ مورثي حڪمراني قائم ڪئي، جيڪو ڊگهي عرصي تائين [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] جو گورنر رهيو، ۽ 661ع ۾ [[علي]] جي قتل کان پوءِ پهرين فتني ۾ ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان پوءِ خليفو بڻيو. ان کان پوءِ شام اموين جي طاقت جو بنيادي مرڪز رهيو، ۽ [[دمشق]] سندن گاديءَ جو هنڌ هو. 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران اموي اقتدار کي للڪاريو ويو، جنهن ۾ سفياني شاخ کي 684ع ۾ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]] بدلائي ڇڏيو؛ هن مرواني شاخ جو بنياد وڌو، جنهن خلافت تي اموي حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي. اموين اوائلي مسلمان فتوحات جاري رکيون، ۽ [[المغرب|مغرب]]، [[ٽرانسوگزيانا|ماوراء النهر]]، [[سنڌ]] ۽ [[اسپين|هسپانيا]] کي فتح ڪيو. پنهنجي سڀ کان وڏي حد تي اموي خلافت {{convert|15000000|km2|sqmi|-5|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي،<ref name="area1">{{Cite book |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |url=https://books.google.com.tr/books/about/The_End_of_the_Jih%C3%A2d_State.html?id=zjP0i6FSfLwC&redir_esc=y |title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām Ibn ʿAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads |date=1994-01-01 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-9683-1 |language=en}}</ref><ref name="area2">{{Cite web |date=2015-04-28 |title=The Umayyad Caliphate {{!}} Highbrow |url=https://gohighbrow.com/the-umayyad-caliphate/ |access-date=2026-04-26 |website=gohighbrow.com |language=en-US}}</ref><ref name="area3">{{Cite web |title=Expansion Under the Umayyad Caliphates {{!}} Early World Civilizations |url=https://courses.lumenlearning.com/atd-herkimer-worldcivilization/chapter/expansion-under-the-umayyad-caliphates/#:~:text=At%20its%20greatest%20extent,%20the,proportion%20of%20the%20world's%20population. |access-date=2026-04-26 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref><ref name="area4">{{Cite web |title=The Umayyad and Abbasid Empire |url=https://historyguild.org/the-umayyad-and-abbasid-empire/ |access-date=2026-04-26 |website=History Guild |language=en-GB}}</ref> جنهن ڪري جاگرافيائي ماپ جي لحاظ کان اها تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي. 750ع ۾ [[عباسي خلافت|عباسين]] هن خاندان جو تختو اونڌو ڪيو. اموي خاندان جي بچيل ماڻهن الاندلس ۾ هڪ امارت ۽ پوءِ خلافت قائم ڪئي، جنهن جي گادي [[قرطبه]] هئي. اها [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ايجاد جو وڏو مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Barton2009">{{cite book|first=Simon |last=Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}{{Dead link|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|first=Francis Preston |last=Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref> اموي خلافت هڪ گهڻ-نسلي ۽ گهڻ-ثقافتي آباديءَ تي حڪومت ڪئي. [[عيسائيت|عيسائي]]، جيڪي اڃا خلافت جي آباديءَ جي اڪثريت هئا، ۽ يهودين کي پنهنجي مذهب تي عمل ڪرڻ جي اجازت هئي، بدلي ۾ کين جزيه (سر ٽيڪس) ادا ڪرڻو پوندو هو، جنهن کان مسلمان آجا هئا.{{sfn|Rahman|1999|p=128}} مسلمانن لاءِ [[زڪوات]] ادا ڪرڻ لازمي هئي، جيڪا واضح طور خيراتي مقصدن{{sfn|Rahman|1999|p=128}}<ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net |access-date=10 October 2018 |archive-date=5 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105085422/http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |url-status=live }}</ref> ۽ مسلمانن يا اسلام قبول ڪندڙن جي فائدي لاءِ گڏ ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite journal |author-last1=Benthal|author-first1= Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving |journal=ISIM Newsletter |year=1998 |volume=98 |issue=1 |pages=13–12 |access-date=18 May 2021 |archive-date=24 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124234127/https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> اوائلي اموي خليفن جي دور ۾ اهم عهدن تي عيسائي به مقرر هئا، جن مان ڪجهه اهڙن خاندانن سان تعلق رکندا هئا جيڪي [[بازنطيني سلطنت|بازنطينين]] جي ماتحت خدمت ڪري چڪا هئا. عيسائين جي ملازمت مذهبي برداشت جي هڪ وسيع پاليسيءَ جو حصو هئي، جيڪا فتح ڪيل صوبن، جهڙوڪ سندن وڏو صوبو شام، ۾ وڏي عيسائي آباديءَ جي موجودگي سبب ضروري هئي. هن پاليسي معاويه جي مقبوليت وڌائڻ ۾ پڻ مدد ڪئي ۽ شام کي سندس طاقت جي بنياد طور مضبوط ڪيو.<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185]|url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012|publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8|access-date=25 August 2020|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324231228/https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|url-status=live}}</ref> اموي دور کي گهڻو ڪري اسلامي فن جو تشڪيل وارو دور سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=23 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920005127/https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |url-status=live }}</ref> == تاريخ == === ابتدا === {{main|بنو اميه}} ==== اوائلي اثر ==== [[قبل از اسلام عربستان|قبل از اسلام دور]] ۾، [[بنو اميه|اموي]] يا بنو اميه [[مڪو|مڪي]] جي [[قريش]] قبيلي جو هڪ اهم قبيلو هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|p=838}} ڇهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اموين قريش جي [[شام]] سان وڌندڙ خوشحال واپاري نيٽ ورڪن تي غلبو حاصل ڪري ورتو هو ۽ انهن [[بدو|خانه بدوش عرب]] قبيلن سان اقتصادي ۽ فوجي اتحاد ٺاهيا، جيڪي اتر ۽ وچ عربستان جي ريگستاني علائقن تي قابض هئا؛ انهيءَ ڪري هن قبيلي کي علائقي ۾ ڪنهن حد تائين سياسي طاقت حاصل ٿي.{{sfn|Donner|1981|p=51}} ابو سفيان بن حرب جي اڳواڻيءَ هيٺ اموي نبي [[محمد ﷺ]] جي خلاف [[مڪه مڪرمه|مڪي]] جي مخالفت جا مکيه اڳواڻ هئا، پر جڏهن [[محمد ﷺ]] 630ع ۾ مڪو فتح ڪيو، تڏهن ابو سفيان ۽ قريش اسلام قبول ڪيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=22–23}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=40–41}} پنهنجي بااثر قريشي قبيلي وارن سان صلح لاءِ محمد پنهنجي اڳوڻن مخالفن، جن ۾ ابو سفيان به شامل هو، کي نئين نظام ۾ حصو ڏنو.{{sfn|Hawting|2000|p=23}}{{sfn|Donner|1981|p=77}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=20}} ابو سفيان ۽ اموي [[مدينو|مديني]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو اسلام جو سياسي مرڪز هو، ته جيئن نئين مسلم جماعت ۾ پنهنجي نئين حاصل ڪيل سياسي اثر کي برقرار رکي سگهن.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=20–21}} 632ع ۾ [[محمد ﷺ]] جي وفات کان پوءِ مسلم جماعت جي قيادت جي جانشيني جو سوال کليل رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=50}} [[انصار]] جي اڳواڻن، يعني مديني جي مقامي ماڻهن، جن 622ع ۾ محمد کي [[هجري ڪئلينڊر|مڪي مان هجرت]] کان پوءِ پناهه ڏني هئي، پنهنجي اميدوار کي اڳتي آڻڻ تي بحث ڪيو؛ کين خدشو هو ته [[مھاجر|مهاجرون]]، يعني محمد جا اوائلي پيروڪار ۽ مڪي مان لڏي آيل ساٿي، اڳوڻي قريشي اشرافيا وارن پنهنجي قبيلي وارن سان ملي مسلم رياست تي قبضو ڪري وٺندا.{{sfn|Kennedy|2004|p=51}} مهاجرن پنهنجي ئي هڪ فرد، [[محمد ﷺ]] جي اوائلي ۽ عمر رسيده [[صحابي|صحابي]] [[ابوبڪر صديق]] ({{reign|632|634}})، جي بيعت ڪئي ۽ انصار جي صلاح مشوري کي ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–52}} ابو بڪر کي انصار ۽ قريشي اشرافيا ٻنهي لاءِ قابل قبول سمجهيو ويو ۽ کيس [[خليفو]]، يعني مسلم جماعت جو اڳواڻ، مڃيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=51–53}} هن شام جي مسلمان فتح ۾ اموين کي فوجي ڪمانڊ جا عهدا ڏئي سندن حمايت ڪئي. انهن مقرر ٿيلن مان هڪ يزيد بن ابو سفيان هئا، جيڪا ابو سفيان جا پٽ هئا، جنهن وٽ شام ۾ ملڪيت ۽ واپاري نيٽ ورڪ موجود هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=45}}{{sfn|Donner|1981|p=114}} ابو بڪر جي جانشين [[عمر بن خطاب]] ({{reign|634|644}}) انتظاميا ۽ فوج ۾ محمد جي اوائلي حامين کي ترجيح ڏيندي قريشي اشرافيا جو اثر گهٽايو، پر ان باوجود شام ۾ ابو سفيان جي پٽن جي وڌندڙ حيثيت کي برقرار رکيو؛ 638ع تائين شام لڳ ڀڳ مڪمل طور فتح ٿي چڪي هئي.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} جڏهن 639ع ۾ صوبي جو عمر جو ڪل ڪمانڊر [[ابو عبيده بن الجراح]] وفات ڪري ويو، تڏهن عمر يزيد کي شام جي [[دمشق]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] ۽ [[اردن]] ضلعن جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|pp=60–61}} يزيد ٿوري ئي عرصي بعد وفات ڪري ويو ۽ عمر سندس ڀاءُ [[امير معاويہ|معاويه]] کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} ابو سفيان جي پٽن سان عمر جو غير معمولي سلوڪ شايد هن خاندان لاءِ سندس احترام، طاقتور بنو ڪلب قبيلي سان سندن وڌندڙ اتحاد، [[حمص]] ۾ بااثر حمياري آبادڪارن جي مقابلي لاءِ توازن پيدا ڪرڻ، جيڪي پاڻ کي شرافت ۾ قريش جي برابر سمجهندا هئا، يا ان وقت مناسب اميدوار جي کوٽ سبب هو، خاص طور طاعون عمواس دوران، جنهن اڳ ئي ابو عبيده ۽ يزيد کي ماري ڇڏيو هو.{{sfn|Madelung|1997|p=61}} معاويه جي انتظام هيٺ شام اندروني طور پرامن، منظم ۽ پنهنجي اڳوڻن [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمرانن کان چڱي طرح محفوظ رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=62–64}} ==== عثمان جي خلافت ==== [[File:Syria in the 9th century.svg|thumb|upright=1.2|[[بلاد الشام|اسلامي شام]] (''بلاد الشام'') جو نقشو، جيڪو اموي خلافت جو مرڪز هو. اموي خلافت جو باني، [[معاويه پهريون]]، اصل ۾ 639ع ۾ [[جند دمشق|دمشق]] (''دمشق'') ۽ [[جند الاردن|اردن]] (''الاردن'') جي ''[[جند|جندن]]''، يعني فوجي ضلعن، جو گورنر هو، پوءِ [[عثمان]] (644–656) جي خلافت دوران، جيڪو [[اموي خاندان]] جو فرد هو، کيس شام جي باقي ''جندن'' تي اختيار حاصل ٿيو.]] عمر جو جانشين [[عثمان بن عفان]] هڪ مالدار اموي ۽ اوائلي مسلمان هو، جنهن جا محمد سان شاديءَ وارا لاڳاپا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}} کيس ''[[شورا]]'' ڪائونسل چونڊيو، جنهن ۾ محمد جو سوٽ [[علي]]، [[زبير بن العوام|الزبير بن العوام]]، [[طلحه بن عبيدالله|طلحه بن عبيد الله]]، [[سعد بن ابي وقاص]] ۽ [[عبدالرحمان بن عوف]] شامل هئا؛ اهي سڀئي محمد جا ويجها، اوائلي صحابي هئا ۽ قريش سان تعلق رکندا هئا.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} کيس علي جي بدران ان ڪري چونڊيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو رياستي طاقت کي قريش جي هٿن ۾ مرڪوز رکڻ کي يقيني بڻائيندو، جڏهن ته علي سڀني مسلم ڌڙن ۾ طاقت ورهائڻ جو ارادو رکندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=70}} پنهنجي حڪومت جي شروعات کان ئي عثمان پنهنجي مائٽن لاءِ کليل پسنديدگي ڏيکاري، جيڪا سندس اڳوڻن کان بلڪل مختلف هئي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} هن پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي انهن علائقن جا گورنر مقرر ڪيو، جيڪي عمر ۽ پاڻ عثمان جي دور ۾ فتح ٿيا، يعني [[ساساني سلطنت]] جو وڏو حصو، عراق ۽ ايران، ۽ شام ۽ مصر جا اڳوڻا بازنطيني علائقا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} مديني ۾ هن پنهنجي اموي سوٽن، ڀائرن الحارث ۽ [[مروان ابن حاڪم|مروان بن الحڪم]]، جي صلاح تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} مؤرخ ولفرڊ ميڊيلنگ موجب، اها پاليسي عثمان جي هن "يقين" مان پيدا ٿي ته "اميه جو گهر، قريش جي بنيادي قبيلي طور، اسلام جي نالي ۾ حڪومت ڪرڻ لاءِ منفرد طور اهل هو".{{sfn|Madelung|1997|p=80}} عثمان جي موروثي اقرباپروري انصار ۽ ''شورا'' جي ميمبرن جي ڪاوڙ جو سبب بڻي.{{sfn|Madelung|1997|p=80}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=45}} 645/46ع ۾ هن [[ميسوپوٽيميا|جزيره]]، يعني ميسوپوٽيميا، کي معاويه جي شامي گورنري ۾ شامل ڪيو ۽ معاويه جي اها درخواست منظور ڪئي ته شام ۾ سڀ بازنطيني تاج جون زمينون سندس قبضي ۾ ڏنيون وڃن، ته جيئن هو پنهنجن فوجين کي ادائيگي ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=63}} هن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ [[مصر]] جي مالدار صوبن مان اضافي ٽيڪس [[مدينه منوره|مديني]] جي خزاني ڏانهن موڪرايا، جنهن کي هن پنهنجي ذاتي اختيار هيٺ استعمال ڪيو، ۽ ان جا پئسا ۽ جنگي مال گهڻو ڪري پنهنجي اموي مائٽن ۾ ورهايا.{{sfn|Madelung|1997|pp=80–81}} ان کان علاوه عراق جون نفعي بخش ساساني تاج زمينون، جن کي عمر عرب فوجي شهرن [[ڪوفو|ڪوفي]] ۽ بصره جي فائدي لاءِ گڏيل ملڪيت قرار ڏنو هو، خلافت جي تاج زمينن ۾ تبديل ڪيون ويون، جن کي عثمان پنهنجي مرضيءَ سان استعمال ڪري سگهيو.{{sfn|Madelung|1997|p=81}} عراق ۽ مصر، ۽ مديني جي انصار ۽ قريش ۾ عثمان جي حڪمراني خلاف وڌندڙ ناراضگي 656ع ۾ خليفي جي قتل تي ختم ٿي. مؤرخ هيو اين. ڪينيڊي جي راءِ ۾ عثمان ان ڪري قتل ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو خلافت جي حڪومت تي قريش جي روايتي اشرافيا، خاص طور پنهنجي اموي قبيلي، جو ڪنٽرول مرڪوز ڪرڻ لاءِ پرعزم هو؛ هن سمجهيو ته انهن وٽ حڪومت ڪرڻ لاءِ "تجربو ۽ صلاحيت" هئي، جڏهن ته اهو ڪيترن اوائلي مسلمانن جي مفادن، حقن ۽ رعايتن جي قيمت تي ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}} ==== پهريون فتنو ==== عثمان جي قتل کان پوءِ، مديني ۾ علي کي ايندڙ راشدون خليفو مڃيو ويو، جيتوڻيڪ سندس حمايت خاص طور انصار ۽ عراقين مان آئي، جڏهن ته قريش جو وڏو حصو سندس حڪمراني بابت محتاط هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=75}}{{sfn|Madelung|1997|p=141}} سندس اختيار کي پهريون چئلينج قريشي اڳواڻن الزبير ۽ طلحه طرفان آيو، جن عثمان طرفان اموي قبيلي کي طاقتور بڻائڻ جي مخالفت ڪئي هئي، پر کين ڊپ هو ته سندن پنهنجو اثر ۽ قريش جي عام طاقت علي جي دور ۾ ختم ٿي ويندي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=75–76}}{{sfn|Hawting|2000|p=27}} محمد جي هڪ زال، [[عائشہ بنت ابوبڪر]]، جي حمايت سان هنن بصره جي فوجين ۾ علي خلاف حمايت گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب خليفي عراق جي ٻئي فوجي شهر ڪوفي ڏانهن روانو ٿيو، جتي هو پنهنجي مخالفن جو بهتر مقابلو ڪري سگهي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} علي انهن کي جمل جي جنگ ۾ شڪست ڏني، جنهن ۾ الزبير ۽ طلحه مارجي ويا، ۽ عائشه نتيجي طور پنهنجي مرضيءَ سان گوشه نشين ٿي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} ان کان پوءِ بصره ۽ مصر ۾ علي جي حاڪميت مڃي وئي، ۽ هن ڪوفي کي خلافت جي نئين گادي بڻايو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=53}} جيتوڻيڪ علي مصر ۽ عراق ۾ عثمان جي گورنرن کي نسبتاً آسانيءَ سان بدلائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر معاويه شام جي عرب قبيلن مان بازنطينين خلاف هڪ مضبوط طاقت جو بنياد ۽ اثرائتي فوج ٺاهي چڪو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=76}} معاويه اڃا خلافت جي کليل دعويٰ نه ڪئي هئي، پر شام تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ پرعزم هو ۽ پنهنجي مائٽ عثمان جي بدلي جي نالي ۾ علي جي مخالفت ڪندو هو، ۽ خليفي تي عثمان جي موت ۾ ملوث هجڻ جو الزام لڳائيندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=76, 78}}{{sfn|Wellhausen|1927|pp=55–56}}{{sfn|Madelung|1997|p=190}} علي جي عراقي فوج ۽ معاويه جي شامي فوجن 657ع جي شروعات ۾ صفين جي جنگ ۾ اڻ فيصلائتي مقابلو ڪيو. علي معاملو معاويه سان تحڪيم ذريعي حل ڪرڻ تي راضي ٿيو، پر ڳالهيون ڪنهن نتيجي تي نه پهتيون.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} تحڪيم جي فيصلي علي جي سياسي حيثيت کي بنيادي طور ڪمزور ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن کي معاويه سان برابر حيثيت تي ڳالهين ڪرڻي پئي؛ ساڳئي وقت علي جي فوج جو هڪ ڌڙو، جيڪو پوءِ [[خارجي|خوارج]] جي نالي سان مشهور ٿيو، بغاوت تي لهي آيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=79}} علي جو اتحاد آهستي آهستي ٽٽندو ويو ۽ ڪيترائي عراقي قبائلي سردار ڳجهي طور معاويه سان ملي ويا، جڏهن ته معاويه جي اتحادي [[عمرو بن العاص]] جولاءِ 658ع ۾ علي جي گورنر کي مصر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}}{{sfn|Kennedy|2004|p=80}} جولاءِ 660ع ۾ معاويه کي سندس شامي قبائلي اتحادين [[يروشلم]] ۾ رسمي طور خليفو مڃيو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} علي جنوري 661ع ۾ هڪ خارجي مخالف هٿان قتل ٿيو.{{sfn|Hinds|1993|p=59}} سندس پٽ [[حسن ابن علي]] سندس جانشين ٿيو، پر اونهاري ۾ معاويه جي شامي فوج سان عراق تي چڙهائي ڪرڻ تي معاوضي جي بدلي خلافت تان هٿ کڻي ويو.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} پوءِ معاويه ڪوفي ۾ داخل ٿيو ۽ عراقين جي بيعت حاصل ڪئي.{{sfn|Wellhausen|1927|p=59}} === سفياني دور === ==== معاويه جي خلافت ==== [[File:Greek Muawiya inscription of Hammat Gader, 663 AD.png|thumb|upright=1|[[يوناني ٻولي|يوناني]] ڪتبو، جنهن ۾ معاويه کي 663ع ۾ [[طبريه]] ڀرسان [[حمات گادر]] ۾ [[رومي سلطنت|رومي]] حمامن جي بحالي جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي؛ اهو شام ۾ معاويه جي حڪمراني جو واحد ڄاتل ڪتباتي ثبوت آهي.]] ڪوفي ۾ معاويه جي سڃاڻپ، جنهن کي مسلم روايتي ذريعن ۾ "جماعت جي اتحاد جو سال" چيو ويو آهي، عام طور سندس خلافت جي شروعات سمجهي ويندي آهي.{{sfn|Hinds|1993|p=265}} سندس اقتدار سنڀالڻ سان سياسي گادي ۽ خلافت جو خزانو [[دمشق]] ڏانهن منتقل ٿيا، جيڪو معاويه جي طاقت جو مرڪز هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=59–60}} شام جو اموي خلافت جي مرڪز طور اڀرڻ معاويه جي صوبي ۾ ويهن سالن جي مضبوط موجودگي، ٻين صوبن ۾ فوجي شهرن تائين محدود عرب آباديءَ جي ابتڙ شام ۾ نسبتاً وڏي عرب آباديءَ جي جاگرافيائي ورڇ، ۽ هڪ ئي قبائلي اتحاد، يعني قضاعه، جي غلبي جو نتيجو هو، جنهن جي اڳواڻي بنو ڪلب ڪندا هئا ۽ جن سان معاويه جو شاديءَ وارو اتحاد هو؛ جڏهن ته عراق ۾ ڪيترائي مقابلي وارا قبائلي گروهه موجود هئا.{{sfn|Hawting|2000a|p=842}} مؤرخ يوليس ويلهاوزن موجب شام جا پراڻا، اڳوڻا عيسائي عرب قبائل، جيڪي بازنطيني سلطنت ۽ سندن [[غسان بن عباد|غساني]] تابع بادشاهن جي فوج ۾ ضم ٿي چڪا هئا، پنهنجن عراقي هم منصبن کان "وڌيڪ نظم ۽ فرمانبرداريءَ جا عادي" هئا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=55}} معاويه طاقتور ڪلبي سردار ابن بحدل ۽ ڪندي امير شرحبيلي بن سمط، گڏوگڏ قريشي ڪمانڊرن الضحاڪ بن قيس الفهري ۽ مشهور جنرل [[خالد بن وليد]]جي پٽ عبدالرحمان تي ڀاڙيو ته جيئن شام جي اهم فوجي حصن جي وفاداري يقيني بڻائي سگهجي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=86–87}} معاويه پنهنجي بنيادي شامي فوجين کي بازنطينين خلاف لڳ ڀڳ هر سال يا ٻن سالن ۾ زميني ۽ سامونڊي حملن ۾ مصروف رکيو، جنهن کين جنگي تجربو ۽ مال غنيمت ڏنو، پر ڪو به مستقل علائقائي فائدو حاصل نه ٿيو.{{sfn|Kaegi|1992|p=247}} پنهنجي حڪومت جي پڇاڙيءَ ۾ خليفي بازنطيني شهنشاهه [[قسطنطين اعظم|قسطنطين چوٿون]] ({{reign|668|685}}) سان ٽيهن سالن جو صلح ڪيو،{{sfn|Kennedy|2004|pp=87–88}} جنهن تحت اموين کي سلطنت کي هر سال سون، گهوڙا ۽ غلام خراج طور ڏيڻا پيا.{{sfn|Lilie|1976|pp=81–82}} [[File:Umayyad Caliphate. temp. Mu'awiya I ibn Abi Sufyan. AH 41-60 AD 661-680.jpg|thumb|left|upright=1|عرب-ساساني طرز جو اموي سڪو، جيڪو معاويه پهريون جي حڪمراني ۾ 675/76ع ۾ بصره ۾ اموي گورنر عبيد الله بن زياد جي نالي سان ٺهيو. پوءِ عبيد الله جي گورنري سڄي اوڀر خلافت تائين پکڙي. سندس پيءُ زياد بن ابيه کي معاويه پهرئين پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو، ۽ کيس اوڀر خلافت تي عملي نائب السلطنت مقرر ڪيو.]] معاويه جو بنيادي چئلينج مسلم جماعت جي وحدت ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ پهرين فتني جي سياسي ۽ سماجي ٽٽڻ دوران صوبن ۾ پنهنجي ۽ خلافت جي اختيار کي مضبوط ڪرڻ هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=82}} سندس خلافت سنڀالڻ ۽ مضبوط مرڪزي حڪومت خلاف اڃا به نمايان مخالفت موجود هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=82–83}} ڪوفي ۽ بصره جا فوجي شهر، جتي 630ع–640ع واري ڏهاڪي ۾ عراق جي فتح دوران عرب مهاجر ۽ فوجي آيا هئا، طاقت جي شام ڏانهن منتقلي تي ناراض هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} تنهن هوندي به اهي پاڻ ۾ ورهايل رهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻئي شهر عراق ۽ ان جي اوڀر تابع علائقن ۾ طاقت ۽ اثر لاءِ مقابلو ڪندا هئا، ۽ عرب قبائلي اشرافيا ۽ اوائلي مسلمانن ۾ ورهايل هئا؛ اوائلي مسلمانن مان به هڪ ڌڙو [[علوي]]، يعني علي جا وفادار، هو ۽ ٻيو خوارج، جيڪي اسلام جي پنهنجي سخت تفسير جي پيروي ڪندا هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} خليفي عراق کي هلائڻ لاءِ غير مرڪزي طريقو اختيار ڪيو؛ هن قبائلي اشرافيا سان اتحاد ڪيا، جهڙوڪ ڪوفي اڳواڻ الاشعث بن قيس، ۽ ڪوفي ۽ بصره جي انتظاميا ثقيف قبيلي جي تجربيڪار ميمبرن، ترتيبوار المغيره بن شعبه ۽ سندس شاگرد زياد بن ابيه، جي حوالي ڪئي، جنهن کي معاويه پنهنجو اڌ ڀاءُ بڻايو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=83–85}} سندس بالادستي مڃڻ، امن قائم رکڻ، ۽ صوبائي ٽيڪسن جي آمدنيءَ جو علامتي حصو دمشق موڪلڻ جي بدلي، خليفي پنهنجي گورنرن کي عملي آزاديءَ سان حڪومت ڪرڻ ڏني.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}} 670ع ۾ المغيره جي وفات کان پوءِ، معاويه ڪوفي ۽ ان جي تابع علائقن کي بصره جي گورنري سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان زياد خلافت جي اوڀر اڌ تي عملي نائب السلطنت بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=85}} پوءِ زياد ايران جي اوڀر ۾ وسيع خراسان علائقي ۾ عرب حڪمراني مضبوط ڪرڻ ۽ آس پاس جي علائقن ۾ مسلمان فتوحات ٻيهر شروع ڪرڻ لاءِ منظم مهم شروع ڪئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} زياد جي وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ سندس پٽ عبيد الله بن زياد سندس جانشين ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=86}} ساڳئي وقت عمرو بن العاص 663ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبائي گادي فسطاط مان مصر تي معاويه جي عملي ساٿي طور حڪومت ڪئي؛ پوءِ وفادار گورنر مقرر ٿيا ۽ صوبو عملي طور شام جو ضميمو بڻجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=87}} معاويه جي هدايت هيٺ 670ع ۾ ڪمانڊر [[عقبه بن نافع]] [[اتر آفريڪا|افريقيه]]، يعني اتر آفريڪا جي مسلمان فتح شروع ڪئي، جنهن اموي ڪنٽرول کي بيزاچينا، يعني جديد ڏکڻ [[تيونس]]، تائين وڌايو؛ اتي عقبه مستقل عرب فوجي شهر قيروان جو بنياد وڌو.{{sfn|Kennedy|2007|p=209}}{{sfn|Christides|2000|p=790}} ==== يزيد پهرئين جي جانشيني ۽ سفياني حڪمراني جو زوال ==== [[File:Sufyanid dynasty genealogy.png|thumb|upright=1.15|سفيانين جو نسب نامو. ڳاڙهي رنگ وارا نالا خليفن جا آهن.]] عثمان جي ابتڙ، معاويه پنهنجي اموي مائٽن جو اثر مديني جي گورنري تائين محدود رکيو، جتي معزول اسلامي اشرافيا، جن ۾ اموي به شامل هئا، سندس حڪومت بابت شڪي يا مخالف هئا.{{sfn|Kennedy|2004|p=83}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=135}} بهرحال، اسلامي سياست ۾ بي مثال قدم کڻندي، معاويه 676ع ۾ پنهنجي پٽ يزيد پهريون کي جانشين نامزد ڪيو، جنهن سان خلافت جي جانشيني ۾ مورثي حڪمراني متعارف ٿي ۽ عملي طور خليفي جو منصب بادشاهت ۾ تبديل ٿي ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=22–23}} ان عمل کي عراقين ۽ حجاز جي قريش، جن ۾ اموي به شامل هئا، جي ناپسنديدگي يا مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، پر گهڻن کي رشوت يا دٻاءَ ذريعي قبول ڪرائي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=88}} يزيد 680ع ۾ معاويه جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀاليو ۽ تقريباً فوراً علي جي ڪوفي حامين طرفان سندس حڪمراني کي چئلينج پيش آيو؛ انهن علي جي پٽ ۽ محمد جي نواسي [[حسين ابن علي]] کي عراق مان اموي حڪمراني خلاف بغاوت ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي.{{sfn|Kennedy|2004|pp=88–89}} عراق جي گورنر ابن زياد طرفان تيار ڪيل فوج حسين کي ڪوفي کان ٻاهر [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ روڪي قتل ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ هن واقعي عارضي طور عراق ۾ اموي اختيار خلاف فعال مخالفت کي روڪي ڇڏيو، پر محمد جي نواسي جي قتل ڪيترن مسلمانن کي سخت ناراض ڪيو ۽ اموين خلاف ڪوفي جي دشمني ۽ علي جي خاندان لاءِ همدردي کي تمام گهڻو وڌايو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} يزيد جي حڪمراني لاءِ ايندڙ وڏو چئلينج حجاز مان اڀريو، جتي [[عبدالله بن زبير]]، الزبير بن العوام جو پٽ ۽ ابو بڪر جو پوٽو، خليفي جي چونڊ لاءِ قريش ۾ ''شورا'' جي حمايت ڪندو هو ۽ مڪي ۾ اسلام جي سڀ کان مقدس حرم، [[ڪعبه شريف]]، مان اموين خلاف مخالفت گڏ ڪندو هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=89}} مديني جي انصار ۽ قريش به اموي مخالف مقصد اختيار ڪيو ۽ 683ع ۾ اموين کي شهر مان ڪڍي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=89–90}} يزيد جي شامي فوجن حره جي جنگ ۾ مديني وارن کي شڪست ڏني ۽ پوءِ مڪي ۾ ابن الزبير جو گهيرو ڪرڻ کان اڳ مديني کي لٽيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}} 683ع ۾ يزيد جي وفات جي خبر ملڻ تي شامي فوجون واپس هليون ويون، جنهن کان پوءِ ابن الزبير پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو ۽ ٿوري ئي دير ۾ خلافت جي اڪثر صوبن، جن ۾ عراق ۽ مصر به شامل هئا، ۾ مڃتا حاصل ڪئي.{{sfn|Gibb|1960a|p=55}} شام ۾ ابن بحدل يزيد جي پٽ ۽ مقرر جانشين معاويه ٻيون جي جانشيني کي محفوظ ڪيو، جنهن جو اختيار غالباً دمشق ۽ شام جي ڏاکڻين ضلعن تائين محدود هو.{{sfn|Kennedy|2004|p=90}}{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} معاويه ٻيون اقتدار سنڀالڻ جي شروعات کان ئي بيمار هو، ۽ الضحاڪ سندس منصب جا عملي فرض انجام ڏيندو هو؛ هو 684ع جي شروعات ۾ ڪنهن جانشين جو نالو رکڻ کان سواءِ وفات ڪري ويو.{{sfn|Duri|2011|pp=23–24}} سندس وفات اموين جي سفياني حڪمران گهراڻي جي پڄاڻي هئي، جنهن جو نالو معاويه پهرئين جي پيءُ ابو سفيان سان منسوب هو.{{sfn|Levi Della Vida|Bosworth|2000|pp=838–839}}{{efn|سڀ کان وڏو بچيل سفياني، [[الوليد بن عتبه]]، جيڪو معاويه پهرئين جي سڳي ڀاءُ جو پٽ هو، معاويه ٻئي جي وفات کان ٿوري دير پوءِ وفات ڪري ويو؛ جڏهن ته فوت ٿيل خليفي جو ٻيو پدري چاچو، [[عثمان بن عنبسه بن ابي سفيان]]، جنهن کي اردن ضلعي جي ڪلب قبيلي جي حمايت حاصل هئي، پنهنجي مامي ابن الزبير جي خلافت کي تسليم ڪيو.{{sfn|Bosworth|1993|p=268}} ابن بحدل جانشيني لاءِ معاويه ٻئي جي ڀائرن، [[خالد بن يزيد|خالد]] ۽ [[عبد الله بن يزيد|عبد الله]]، کي پسند ڪيو، پر شام ۾ اموي حامي قبائلي اشرافيا جي اڪثريت کين تمام ننڍو ۽ اڻتجربيڪار سمجهندي هئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Duri|2011|pp=24–25}}}} === اوائلي مرواني دور === ==== مرواني منتقلي ۽ ٻئي فتني جي پڄاڻي ==== [[File:Second Fitna Territorial Control Map ca 686.svg|thumb|upright=1.5|alt=وچ اوڀر جو نقشو جنهن ۾ ٻئي مسلم گهرو ويڙهه جي مکيه سياسي ڌرين جي علائقائي قبضي وارا حصا رنگن سان ڏيکاريل آهن|{{circa|686}} ڌاري [[ٻيون فتنو|ٻئي فتني]] دوران خلافت جو نقشو. ڳاڙهي رنگ وارو علائقو اموين جي لڳ ڀڳ علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته نيرو، سائو ۽ پيلو رنگ ترتيبوار [[مڪو|مڪي]] جي خليفي عبد الله بن الزبير، [[ڪوفو|ڪوفي]] جي علوي حامي حڪمران مختار ثقفي ۽ خوارج جا علائقا ظاهر ڪن ٿا.]] معاويه ٻئي جي وفات کان پوءِ اموي اختيار سندن شامي مضبوط مرڪز ۾ لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} دمشق ۾ الضحاڪ، قنسرين، يعني اتر شام، ۽ جزيره جا قيس قبائل، فلسطين جا جذم ۽ حمص جا انصار ۽ ڏکڻ عرب سڀ ابن الزبير کي تسليم ڪرڻ طرف ويا.{{sfn|Crone|1994|p=45}} مروان بن الحڪم، جيڪو مديني مان شام ڏانهن ڪڍيل اموين جو اڳواڻ هو، ابن الزبير جي آڏو جهڪڻ لاءِ به تيار هو، پر ابن زياد کيس خلافت لاءِ پنهنجي اميدواري پيش ڪرڻ تي راضي ڪيو. ابن زياد کي عراق مان ڪڍيو ويو هو ۽ هو اموي حڪمراني کي قائم رکڻ لاءِ ڪوشان هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=90–91}} اموي حامي شامي قبيلن، يعني قضاعه ۽ سندن ڪندي اتحادين، جي هڪ اجلاس ۾، جيڪو ابن بحدل پراڻي غساني گادي جابيه ۾ منظم ڪيو، مروان کي وفادار قبيلن لاءِ اقتصادي رعايتن جي بدلي خليفو چونڊيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}}{{sfn|Crone|1994|p=46}} پوءِ آگسٽ 684ع ۾ مرج راهط جي جنگ ۾ مروان پنهنجي قبائلي اتحادين جي اڳواڻي ڪندي الضحاڪ جي قيادت هيٺ گهڻي وڏي قيسي فوج خلاف فيصلائتي فتح حاصل ڪئي؛ الضحاڪ مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=91}} ٿوري ئي دير بعد حمص جا ڏکڻ عرب ۽ جذام قضاعه سان ملي [[يمن]] جو قبائلي اتحاد ٺاهيو.{{sfn|Crone|1994|p=46}} مرج راهط قيس ۽ يمن اتحادين جي ڊگهي تڪرار جو سبب بڻيو. قيس [[فرات ندي]] جي قلعي قرقيسيا ۾ زفر بن الحارث الڪلابي جي اڳواڻي هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا ۽ پنهنجي نقصان جو بدلو وٺڻ لاءِ اڳتي وڌيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=201–202}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ ڪجهه مهينن اندر مروان شام تي مڪمل ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪيو، پر قبيلائي ويڙهه اموي طاقت جي بنياد، يعني شامي فوج، کي ڪمزور ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|p=182}} 685ع ۾ مروان ۽ ابن بحدل مصر جي زبيري گورنر کي ڪڍي ڇڏيو ۽ سندس جاءِ تي مروان جي پٽ عبدالعزيز کي مقرر ڪيو، جيڪو 704/05ع ۾ پنهنجي وفات تائين صوبي تي حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=92–93}} ٻيو پٽ، محمد، جزيره ۾ زفر جي بغاوت کي دٻائڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Kennedy|2004|p=92}} مروان اپريل 685ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جانشين سندس وڏو پٽ [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] ٿيو.{{sfn|Kennedy|2004|p=93}} جيتوڻيڪ ابن زياد سفياني خليفن جي شامي فوج کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر قيس-يمن ورهاست جي لڳاتار اثرن سبب آگسٽ 686ع ۾ خازر جي جنگ ۾ ڪوفي جي علوي حامي قوتن، مختار ثقفي جي هٿان، فوج کي وڏي شڪست ملي ۽ ابن زياد مارجي ويو.{{sfn|Kennedy|2001|pp=32–33}} هن ناڪامي عبدالملڪ جي عراق ۾ اموي اختيار ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوششن کي دير جو شڪار ڪيو،{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} جڏهن ته بازنطيني سلطنت جي دٻاءَ ۽ بازنطينين جي مردائي اتحادين جي شام تي حملن سبب کيس 689ع ۾ بازنطين سان امن معاهدو ڪرڻو پيو، جنهن ۾ اموين جو سلطنت کي ساليانو خراج نمايان طور وڌايو ويو.{{sfn|Dixon|1969|pp=220–222}} 691ع ۾ قرقيسيا جي گهيري دوران عبدالملڪ زفر ۽ قيس سان صلح ڪيو، کين اموي درٻار ۽ فوج ۾ امتيازي عهدا ڏنا؛ اهو خليفي ۽ سندس جانشينن جي نئين پاليسي جو اشارو هو، جنهن تحت اموي رياست ۾ قيس ۽ يمن جي مفادن ۾ توازن رکڻو هو.{{sfn|Kennedy|2004|pp=97–98}}{{sfn|Dixon|1969|pp=174–176, 206–208}} پنهنجي متحد فوج سان عبدالملڪ عراق جي زبيرين خلاف چڙهائي ڪئي؛ هن اڳ ئي صوبي جي اهم قبائلي سردارن جي ڳجهي وفاداري حاصل ڪري ورتي هئي، ۽ 691ع ۾ مسڪن جي جنگ ۾ عراق جي حڪمران، ابن الزبير جي ڀاءُ مصعب، کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2001|p=33}}{{sfn|Dixon|1969|pp=235–239}} ان کان پوءِ اموي ڪمانڊر حجاج بن يوسف مڪي جو گهيرو ڪيو ۽ 692ع ۾ ابن الزبير کي قتل ڪيو؛ ان سان ٻيو فتنو ختم ٿيو ۽ خلافت عبدالملڪ جي حڪمراني هيٺ ٻيهر متحد ٿي.{{sfn|Kennedy|2004|p=98}} ==== اندروني استحڪام ۽ مرڪزيت ==== [[File:First Umayyad gold dinar, Caliph Abd al-Malik, 695 CE.jpg|thumb|upright=0.8|عبدالملڪ 693ع ۾ آزاد اسلامي سڪو، سون جو دينار، متعارف ڪرايو، جنهن تي شروع ۾ هڪ انساني شڪل، غالباً خليفي جي، ڏيکاريل هئي، جيئن 695ع ۾ ٺهيل هن سڪي تي نظر اچي ٿي. 697ع ۾ انساني تصويرن کي مڪمل طور قرآن ۽ ٻين اسلامي لکتن سان بدلائي ڇڏيو ويو.]] عراق سياسي طور اڃا به بي ثبات رهيو ۽ ڪوفي ۽ بصره جون فوجي ڇانوڻيون خارجي باغين سان جنگ ڪندي ٿڪجي چڪيون هيون.{{sfn|Gibb|1960b|p=76}}{{sfn|Kennedy|2001|p=33}} 694ع ۾ عبدالملڪ ٻنهي شهرن کي حجاج جي گورنري هيٺ هڪ ئي صوبي ۾ گڏ ڪيو؛ حجاج 698ع تائين عراق ۽ ايران ۾ خارجي بغاوتن کي دٻايو ۽ پوءِ کيس باقي اوڀر خلافت تي به اختيار ڏنو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=87}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=231}} عراقي فوجين ۾ حجاج جي حڪمراني جي طريقن، خاص طور جنگي ڪوششن ۾ شرڪت لاءِ موت جون ڌمڪيون ۽ وظيفن ۾ گهٽتائي، خلاف ناراضگي {{circa|700}} ڌاري اموين خلاف هڪ وڏي عراقي بغاوت ۾ تبديل ٿي. باغين جو اڳواڻ ڪوفي جو امير ابن الاشعث هو، جيڪو الاشعث بن قيس جو پوٽو هو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=87–88}} حجاج اپريل ۾ دير الجماجم جي جنگ ۾ ابن الاشعث جي باغين کي شڪست ڏني.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} بغاوت جي دٻاءُ عراقي ''مقاتله'' جي فوجي طاقت طور پڄاڻي ۽ عراق تي شامي فوجي غلبي جي شروعات جي نشاندهي ڪئي.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} عراقي اندروني ورهاست، ۽ عبدالملڪ ۽ حجاج طرفان وڌيڪ منظم شامي فوجن جي استعمال، عراقين جي صوبي ۾ طاقت ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} ٻئي فتني کان پوءِ اموي حڪمراني کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مروانين مرڪزيت، اسلامڪاري ۽ عربڪاري جا قدم کنيا.{{sfn|Kennedy|2016|p=85}}{{sfn|Hawting|2000|p=62}} انهن قدمن ۾ عربي لکت وارن انتظامي مواد جا ڪيترائي قسم ٺاهڻ شامل هئا، جيئن عرب ۽ غير عرب ٻنهي سامعين تائين سندن مخصوص سياسي، ثقافتي ۽ مذهبي رخ کي پکيڙيو وڃي.<ref>{{Cite journal |last=Ramadan |first=Tareq A. |date=2017 |title=Inscribed Administrative Material Culture And The Development Of The Umayyad State In Syria-Palestine 661-750 CE (Dissertation) |journal=Wayne State University Dissertations |url=https://digitalcommons.wayne.edu/oa_dissertations/1860/}}</ref> عراق ۾ وڌيڪ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ حجاج واسط ۾ هڪ مستقل شامي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا ڪوفي ۽ بصره جي وچ ۾ واقع هئي، ۽ صوبي ۾ وڌيڪ سخت انتظامي نظام لاڳو ڪيو.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}}{{sfn|Kennedy|2001|p=34}} ان کان پوءِ طاقت شامي فوجين مان نڪتي، جيڪي عراق جو حڪمران طبقو بڻيا، جڏهن ته عراق جي عرب اشرافيا، مذهبي عالمن ۽ ''موالي'' عملي طور سندن تابع ٿي ويا.{{sfn|Kennedy|2016|p=88}} زرعي طور شاهوڪار سواد زمينن جو اضافي محصول ''مقاتله'' بدران دمشق جي خلافت خزاني ڏانهن منتقل ڪيو ويو، ته جيئن عراق ۾ شامي فوجين کي پگهار ڏني وڃي.{{sfn|Kennedy|2001|p=34}}{{sfn|Kennedy|2016|p=85}} عمر طرفان قائم ڪيل فوجي پگهار وارو نظام، جنهن ۾ اوائلي مسلمان فتوحات جي مجاهدن ۽ سندن اولادن کي وظيفا ملندا هئا، ختم ڪيو ويو؛ پگهارون صرف فعال فوجي خدمت ڪندڙن تائين محدود ڪيون ويون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} پراڻو نظام عبدالملڪ جي انتظامي اختيار ۽ فوج ۾ وفادارن کي انعام ڏيڻ جي مالي صلاحيت لاءِ رنڊڪ سمجهيو ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} اهڙي ريت عبدالملڪ جي حڪومت ۾ هڪ پيشور فوج قائم ڪئي وئي، جنهن جون پگهارون ٽيڪس جي آمدنيءَ مان ادا ٿينديون هيون.{{sfn|Kennedy|2016|p=89}} 693ع ۾ بازنطيني سونو سولڊس شام ۽ مصر ۾ دينار سان بدلائي ڇڏيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} شروع ۾ نون سڪن تي خليفي جي تصوير هوندي هئي، جيئن هو مسلم جماعت جو روحاني اڳواڻ ۽ ان جو اعليٰ فوجي ڪمانڊر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=28}} اها تصوير مسلم سرڪاري حلقن لاءِ قابل قبول نه رهي ۽ 696 يا 697ع ۾ ان کي بي تصوير سڪن سان بدلائي ڇڏيو ويو، جن تي قرآني آيتون ۽ ٻيا اسلامي مذهبي جملا لکيل هئا.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}} 698/699ع ۾ اوڀر خلافت جي اڳوڻن ساساني فارسي علائقن ۾ مسلمانن طرفان جاري ڪيل چانديءَ جي [[درهم]]ن ۾ به اهڙيون تبديليون ڪيون ويون.{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} 697ع ۾ عراق جي ''ديوان'' ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي جاءِ [[عربي ٻولي|عربي]] ورتي، 700ع ۾ شام جي ''ديوان'' ۾ [[يوناني ٻولي|يوناني]] جي جاءِ عربي، ۽ 705/706ع ۾ مصر جي ''ديوان'' ۾ يوناني ۽ قبطي جي جاءِ عربي ورتي.{{sfn|Blankinship|1994|pp=28, 94}}{{sfn|Hawting|2000|p=63}}{{sfn|Duri|1965|p=324}} عربي آخرڪار اموي رياست جي واحد سرڪاري ٻولي بڻجي وئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=94}} پر خراسان جهڙن پري صوبن ۾ اها منتقلي 740ع واري ڏهاڪي تائين نه ٿي.{{sfn|Hawting|2000|pp=63–64}} جيتوڻيڪ سرڪاري ٻولي تبديل ڪئي وئي، پر عربي ڄاڻندڙ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ فارسي ڳالهائيندڙ عملدار پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=219–220}} گب موجب، اهي فرمان صوبن ۾ مختلف ٽيڪس نظامن جي ٻيهر تنظيم ۽ اتحاد ڏانهن "پهريون قدم" هئا، ۽ وڌيڪ واضح مسلم انتظاميا ڏانهن به هڪ قدم هئا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} حقيقت ۾، بلينڪنشپ موجب، اهي اسلامڪاري قدمن جو اهم حصو بڻيا، جن اموي خلافت کي "اڳ کان وڌيڪ نظرياتي ۽ پروگرامي رنگ" ڏنو.{{sfn|Blankinship|1994|p=95}} <small>691/692</small>ع ۾ عبدالملڪ [[يروشلم]] ۾ قبۃ الصخره مڪمل ڪرايو.{{sfn|Johns|2003|pp=424–426}}{{sfn|Elad|1999|p=45}} شايد اهو عيسائين تي فتح جي يادگار طور ٺاهيو ويو هو، جيڪو يروشلم جي گڏيل ابراهيمي ماحول ۾ اسلام جي انفراديت کي ظاهر ڪري، جتي ٻه پراڻا ابراهيمي مذهب، يهوديت ۽ عيسائيت، موجود هئا.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} هڪ ٻيو ممڪن مقصد اموي علائقي جي مسلمانن جو مذهبي ڌيان زبيري مڪي (683–692) جي ڪعبي کان هٽائڻ هو، جتي حج دوران اموين جي باقاعده مذمت ٿيندي هئي.{{sfn|Grabar|1986|p=299}}{{sfn|Johns|2003|pp=425–426}}{{sfn|Hawting|2000|p=60}} دمشق ۾ عبدالملڪ جي پٽ ۽ جانشين وليد پهريون ({{reign|705|715}}) سينٽ جان بپتسما ڏيندڙ جي گرجا گهر تي قبضو ڪيو ۽ ان جي جاءِ تي [[اموي جامع مسجد]] جو بنياد رکيو؛ مؤرخ نڪيتا ايليسيئف موجب اها "اسلام جي سياسي برتري ۽ اخلاقي وقار جي علامت" هئي.{{sfn|Elisséeff|1965|p=801}} وليد جي معماري جي تبليغي اهميت کان آگاهي کي نوٽ ڪندي، مؤرخ رابرٽ هلينبرانڊ دمشق جي مسجد کي هڪ "فتح جي يادگار" چوي ٿو، جيڪا "مسلم برتري ۽ دائميت جو ظاهري بيان" هئي.{{sfn|Hillenbrand|1994|pp=71–72}} ==== فتوحات جي ٻيهر شروعات ==== {{See also|ارمينيا جي مسلمان فتح|مغرب جي مسلمان فتح|هسپانيا جي مسلمان فتح|ماوراء النهر جي مسلمان فتح|هندستان ۾ اموي مهمون}} [[File:Caliphate 750.jpg|thumb|upright=1.35|alt=اولهه يوريشيا ۽ اتر آفريڪا جو پراڻو نقشو، جنهن ۾ خلافت جي عربستان کان وچ اوڀر جي گهڻي حصي تائين توسيع ڏيکاريل آهي، ۽ بازنطيني سلطنت سائي لڪير سان ڏيکاريل آهي|750ع تائين مسلم خلافت جي توسيع، [[وليم آر. شيپرڊ]] جي ''تاريخي ائٽلس'' مان.<br>{{legend2|#df9860|[[محمد]] جي وفات وقت مسلم رياست}} {{legend2|#c29d44|[[راشدون خلافت]] هيٺ توسيع}} {{legend2|#e4af90|اموي خلافت هيٺ توسيع}} {{legend-line|#99a53a solid 5px|[[بازنطيني سلطنت]]}}]] وليد پهرئين جي دور ۾ اموي خلافت پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تي پهتي.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}} گهرو ويڙهه کان پوءِ سندس پيءُ جي دور ۾ بازنطينين سان جنگ ٻيهر شروع ٿي چڪي هئي،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}} ۽ اموين 692ع ۾ سباستوپولس جي جنگ ۾ بازنطينين کي شڪست ڏني.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=110–112}} پوءِ وارن سالن ۾ اموي بازنطيني اناطوليه ۽ ارمينيا تي بار بار حملا ڪندا رهيا.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Lilie|1976|pp=112–116}} 705ع تائين [[آرمينيا|ارمينيا]]، [[البانيا|قفقازي البانيا]] ۽ آئيبيريا جي شهزادي رياستن سميت خلافت ۾ شامل ٿي ويو، ۽ اهي گڏجي ارمينيا صوبو بڻيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=107}}{{sfn|Ter-Ghewondyan|1976|pp=20–21}}{{sfn|Lilie|1976|pp=113–115}} 695–698ع ۾ ڪمانڊر حسان بن نعمان الغساني بازنطينين ۽ [[بربر|بربرن]] کي شڪست ڏئي افريقيه تي اموي ڪنٽرول بحال ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} 698ع ۾ ڪارٿج فتح ڪري تباهه ڪيو ويو،{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} جيڪو ڪينيڊي موجب "آفريڪا ۾ رومي طاقت جي آخري ۽ ناقابل واپسي پڄاڻي" جو اشارو هو.{{sfn|Kennedy|2007|p=217}} قيروان کي پوئين فتوحات لاءِ مضبوط اڏا طور محفوظ ڪيو ويو، جڏهن ته بندرگاهي شهر [[تيونس شهر|تيونس]] جو بنياد وڌو ويو ۽ عبدالملڪ جي حڪم سان ان کي مضبوط عرب بحري ٻيڙي قائم ڪرڻ لاءِ اسلحي خاني سان ليس ڪيو ويو.{{sfn|Gibb|1960b|p=77}}{{sfn|Talbi|1971|p=271}} حسان بن نعمان بربرن خلاف مهم جاري رکي، کين شڪست ڏني ۽ 698 کان 703ع جي وچ ۾ سندن اڳواڻ، جنگجو راڻي ڪاهنه، کي قتل ڪيو.{{sfn|Kaegi|2010|p=14}} افريقيه ۾ سندس جانشين موسيٰ بن نصير هواره، زناته ۽ ڪتامه اتحادين جي بربرن کي تابع ڪيو ۽ مغرب، يعني اولهه اتر آفريڪا، ۾ اڳتي وڌي 708/709ع ۾ طنجه ۽ سوس فتح ڪيا. موسيٰ جي [[بربر]] مولى، [[طارق ابن زياد|طارق بن زياد]]، 711ع ۾ هسپانيا، يعني آئيبيريا اپٻيٽ، جي وزيگوٿي بادشاهت تي حملو ڪيو، ۽ پنجن سالن اندر هسپانيا جو گهڻو حصو فتح ٿي ويو.{{sfn|Kennedy|2016|p=90}}{{sfn|Lévi-Provençal|1993|p=643}}{{sfn|Kaegi|2010|p=15}} [[File:Umayyad Caliphate coinage temp Suleiman ibn Abd al-Malik al-Hind (possibly Multan) mint. Dated AH 97 (AD 715-6).jpg|thumb|300px|هندستان ۾ اموي سڪو، پهرئين [[سنڌ جو خلافت صوبو|سنڌ جي گورنر]] [[محمد بن قاسم]] جي دور مان. هندستان "[[الهند]]" ۾، ممڪن طور [[ملتان]] شهر ۾، 97هه (715–716ع) ۾ ٺهيل: سامهون واري گول لکت: ''"الله جي نالي سان، هي درهم [[الهند]] ([[File:India in Abd al-Malik al-Hind coin 715 CE (detail).jpg|20px]] ''{{lang|ar|[[:ary:لهند|لهند]]}}'' l'Hind) ۾ ستانوين سال ۾ ٺهرايو ويو"''.]] حجاج عراق مان اوڀر طرف توسيع کي سنڀاليو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} [[وڏو خراسان|خراسان]] جي سندس نائب گورنر [[قتيبه بن مسلم]] 705 کان 715ع جي وچ ۾ [[ماوراء النهر]]، يعني وچ ايشيا، خلاف ڪيتريون مهمون شروع ڪيون؛ اهو علائقو اڳين مسلمان فوجن لاءِ گهڻو ڪري ناقابل نفوذ رهيو هو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} خراسان جي عرب فوجي شهرن کان فاصلي، ناموافق زمين ۽ آبهوا، ۽ دشمنن جي عددي برتري جي باوجود،{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} قتيبه پنهنجي لڳاتار حملن ذريعي 706–709ع ۾ [[بخارا]]، 711–712ع ۾ [[خوارزم]] ۽ [[سمرقند]]، ۽ 713ع ۾ [[فرغانه]] کي تابع ڪيو.{{sfn|Kennedy|2002|p=127}} 707ع (88هه) ۾ بخارا جي علائقن نمشڪت ۽ رامٿنه جي فتح واري مهم دوران قتيبه کي ترڪن ۽ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] جي گڏيل فوج جو مقابلو ڪرڻو پيو. سندن فوج لڳ ڀڳ 200,000 فرغانه ۽ سغديا جي سپاهين تي مشتمل هئي، جنهن جي اڳواڻي [[ڪر ماغيون]] ڪري رهيو هو، جنهن کي ذريعا چيني شهنشاهه جو ڀاڻيجو ڄاڻائين ٿا. سخت جنگ ٿي. قتيبه گڏيل فوج کي جنگ ۾ شڪست ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ان جي ڪمانڊر کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي فوج کي مرو واري اڏي ڏانهن واپس وٺي ويو.{{sfn|al-Sallabi|2008|p=[https://archive.org/details/2_20190819_20190819/page/42/mode/1up 42]}}{{sfn|Muir|1891|p=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.276998/page/n374/mode/1up 359]}} هن سمرقند ۽ بخارا ۾ عرب ڇانوڻيون ۽ ٽيڪس انتظاميا قائم ڪئي ۽ سندن [[زرتشتي]] [[آتش ڪدو|آتش ڪدن]] کي ڊاهي ڇڏيو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=437–438}} ٻئي شهر مستقبل ۾ اسلامي ۽ عربي علم جا مرڪز بڻيا.{{sfn|Wellhausen|1927|p=438}} فتح ڪيل ماوراء النهر جي باقي حصي تي اموي بالادستي مقامي حڪمرانن سان خراج وارن اتحادين وسيلي محفوظ ڪئي وئي، جن جو اختيار برقرار رهيو.{{sfn|Kennedy|2016|pp=90–91}} 708/709ع کان حجاج جي مائٽ [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] اتر اولهه ڏکڻ ايشيا کي فتح ڪيو ۽ هن نئين علائقي مان [[سنڌ (خلافت جو صوبو)|سنڌ جو صوبو]] قائم ڪيو.{{sfn|Dietrich|1971|p=41}}{{sfn|Kennedy|2016|p=91}} ماوراء النهر، سنڌ ۽ هسپانيا جي فتوحات مان حاصل ٿيل وڏو مال غنيمت خليفي عمر جي حڪومت دوران [[اوائلي مسلمان فتوحات]] ۾ گڏ ٿيل مقدار جي برابر هو.{{sfn|Blankinship|1994|p=82}} وليد پهرئين جو جانشين، سندس ڀاءُ [[سليمان بن عبدالملڪ|سليمان]] ({{reign|715|717}})، پنهنجي اڳوڻن جي [[فوجيت|فوجي پسند]] پاليسين کي جاري رکيو، پر سندس دور ۾ توسيع گهڻو ڪري رڪجي وئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} 714ع ۾ حجاج ۽ 715ع ۾ قتيبه جي وفات کان پوءِ ماوراء النهر ۾ عرب فوجون بي ترتيبي جو شڪار ٿي ويون. ايندڙ 25 سالن تائين اوڀر طرف وڌيڪ ڪا فتح نه ٿي ۽ عربن علائقا وڃايا.{{sfn|Gibb|1923|p=54}} [[تانگ خاندان|تانگ چينين]] 717ع ۾ [[اڪسو جي جنگ (717)|اڪسو جي جنگ]] ۾ عربن کي شڪست ڏني، جنهن سبب کين [[تاشقند]] ڏانهن واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Beckwith|1993|pp=88–89}} ساڳئي وقت، 716ع ۾ خراسان جي گورنر [[يزيد بن المهلب]] ڏکڻ [[ڪيسپيائي سمنڊ|ڪيسپيائي]] ڪناري تي [[جرجان]] ۽ [[طبرستان]] جي شهزادي رياستن کي فتح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Madelung|1975|pp=198–199}} سندس خراساني ۽ عراقي فوجين کي شاميين سان مضبوط ڪيو ويو، جيڪو خراسان ۾ سندن پهريون استعمال هو، پر عربن جون شروعاتي ڪاميابيون [[فرخان وڏو]] جي مقامي ايراني اتحاد هٿان ختم ٿي ويون. پوءِ عرب خراج واري معاهدي جي بدلي واپس هليا ويا.{{Sfn|Madelung|1993}} [[File:47-cropped-manasses-chronicle.jpg|thumb|upright=1|left|alt=وچئين دور جي تصوير، جنهن ۾ گهوڙيسوار هڪ شهر مان نڪري دشمن فوج کي شڪست ڏيندي ڏيکاريا ويا آهن|[[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|قسطنطنيه جي گهيري]] جي 14هين صديءَ جي تصوير]] بازنطيني محاذ تي سليمان پنهنجي اڳوڻي منصوبي، يعني قسطنطنيه تي قبضي، کي وڌيڪ زور سان اختيار ڪيو.{{sfn|Treadgold|1997|p=344}} سندس ڀاءُ [[مسلمه بن عبدالملڪ|مسلمه]] زمين طرفان [[قسطنطنيه جو گهيرو (717–718)|بازنطيني گاديءَ جو گهيرو ڪيو]]،{{sfn|Powers|1989|pp=39–40}} جڏهن ته [[عمر بن هبيره الفزاري]] شهر خلاف سامونڊي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Eisener|1997|p=821}} بازنطينين اموي ٻيڙيون تباهه ڪيون ۽ مسلمه جي فوج کي شڪست ڏني، جنهن سبب 718ع ۾ کيس شام واپس وڃڻو پيو.{{sfn|Treadgold|1997|pp=347–348}} هن مهم ۾ ٿيل وڏن نقصانن سبب اموي فوجون فتح ڪيل بازنطيني سرحدي ضلعن مان جزوي طور پوئتي هٽيون،{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Lilie|1976|pp=132–133}} پر 720ع ۾ ئي بازنطينين خلاف اموي حملا ٻيهر شروع ٿي ويا. تنهن هوندي به قسطنطنيه فتح ڪرڻ جو مقصد عملي طور ڇڏي ڏنو ويو، ۽ ٻنهي سلطنتن جي سرحد [[طوروس جبل|طوروس]] ۽ [[ضد طوروس جبل]] جي قطار تي مستحڪم ٿي وئي، جنهن مٿان ايندڙ صدين ۾ ٻئي ڌريون باقاعده حملا ۽ جوابي حملا ڪنديون رهيون.{{sfn|Blankinship|1994|pp=117–121}}{{sfn|Lilie|1976|pp=143–144, 158–162}} ==== عمر بن عبدالعزيز جي خلافت ==== ان اميد جي ابتڙ ته سندس پٽ يا ڀاءُ جانشين ٿيندو، سليمان پنهنجي سوٽ [[عمر بن عبدالعزيز]] کي جانشين نامزد ڪيو، ۽ هن 717ع ۾ عهدو سنڀاليو. قسطنطنيه خلاف حملي ۾ عربن جي سخت نقصانن کان پوءِ عمر خلافت جي جنگي محاذن تان عرب فوجن کي گهٽايو، جيتوڻيڪ جديد فرانس ۾ [[ناربون]] سندس دور ۾ فتح ٿيو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Blankinship|1994|pp=33–34}}{{sfn|Wellhausen|1927|p=268–269}} صوبن تي وڌيڪ مضبوط نگراني قائم رکڻ لاءِ عمر پنهنجن سڀني اڳوڻن گورنرن کي برطرف ڪيو؛ سندس نوان مقرر ٿيل ماڻهو عام طور قابل هئا، جن کي هو قابو ۾ رکي سگهندو هو. ان مقصد لاءِ عراق ۽ اوڀر واري وڏي نائب السلطنت کي ٽوڙيو ويو.{{sfn|Cobb|2000|p=821}}{{sfn|Kennedy|2004|p=106}} عمر جي سڀ کان اهم پاليسي عربن ۽ ''موالي'' جي حيثيت کي برابر ڪرڻ لاءِ مالي سڌارن تي ٻڌل هئي،{{sfn|Blankinship|1994|p=31}} جنهن سان مسلم جماعت کي خطري ۾ وجهندڙ هڪ پراڻو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ''موالي'' تان [[جزيه]]، يعني سر ٽيڪس، ختم ڪيو ويو.{{sfn|Hawting|2000|p=77}} ان کان اڳ جزيه، جيڪو روايتي طور خلافت جي غير مسلم اڪثريتن لاءِ مخصوص هو، اسلام قبول ڪندڙ غير عربن تي به لڳندو رهيو، جڏهن ته فتح ڪيل زمين پوکيندڙ سڀ مسلمان {{Transliteration|ar|kharaj}}، يعني زميني ٽيڪس، ادا ڪرڻ جا پابند هئا. ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪس کان بچڻ لاءِ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ ۽ زمين ڇڏي فوجي شهرن ڏانهن لڏڻ جي ترغيب پيدا ٿي، ان ڪري مصر، عراق ۽ خراسان ۾ ٽيڪس آمدنيءَ تي دٻاءُ پيو.{{sfn|Hawting|2000|pp=77–79}} هاوٽنگ موجب، "اموي حڪمرانن جو مفاد ان ۾ هو ته فتح ڪيل قومن کي اسلام قبول ڪرڻ کان روڪين يا کين اهي ٽيڪس ادا ڪرڻ تي مجبور ڪن، جن کان هو مسلمان طور ڇوٽ جي دعويٰ ڪندا هئا".{{sfn|Hawting|2000|p=78}} آمدنيءَ جي زوال کي روڪڻ لاءِ اسلام قبول ڪندڙن جون زمينون سندن ڳوٺن جي ملڪيت بڻجنديون ۽ {{Transliteration|ar|kharaj}} جي مڪمل شرح لاءِ ذميوار رهنديون.{{sfn|Kennedy|2004|p=107}} ساڳئي وقت عمر پنهنجي مرواني اڳوڻن جي اسلامڪاري واري ڪوشش کي تيز ڪيو، مسلمانن کي غير مسلمانن کان ڌار ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ۽ اسلامي [[بت شڪني]] جي شروعات ڪئي.{{sfn|Blankinship|1994|p=32}} اموي خليفن ۾ سندس حيثيت غير معمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پوءِ واري اسلامي روايت ۾ کيس واحد اهڙو اموي مڃيو ويو، جيڪو صالح ۽ جائز خليفو (''خليفه'') هو، نه رڳو دنياوي بادشاهه (''ملڪ'').{{sfn|Kennedy|2002|p=107}} === پوئين مرواني دور === عمر ٻئي جي وفات کان پوءِ عبدالملڪ جو ٻيو پٽ، [[يزيد ٻيون]] ({{reign|720|724}})، خليفو ٿيو. سندس اقتدار سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ عراق ۾ اموي حڪمراني خلاف ٻي وڏي بغاوت ٿي، هن ڀيري مشهور سياستدان [[يزيد بن المهلب]] جي اڳواڻيءَ ۾. هن اموين خلاف پاڪ جنگ جو اعلان ڪيو، بصره ۽ واسط تي قبضو ڪيو ۽ ڪوفي جي اشرافيا جي حمايت حاصل ڪئي. خليفي جي شامي فوج باغين کي شڪست ڏني ۽ بااثر [[مهلبيد]]ن جو پيڇو ڪري لڳ ڀڳ ختم ڪري ڇڏيو؛ اهو اموين خلاف آخري وڏي عراقي بغاوت جي دٻاءُ جي نشاني هو.{{sfn|Wellhausen|1927|pp=313–318}} يزيد ٻئي عمر ٻئي جي برابري وارا سڌارا واپس ڪري ڇڏيا ۽ {{Transliteration|ar|mawali}} تي ٻيهر جزيه لاڳو ڪيو، جنهن سبب 721 يا 722ع ۾ خراسان ۾ بغاوتون شروع ٿيون، جيڪي لڳ ڀڳ ويهه سال جاري رهيون، ۽ افريقيه جي بربرن ۾ سخت مزاحمت پيدا ٿي، جتي اموي گورنر پنهنجي ناراض بربر محافظن هٿان قتل ٿي ويو.{{sfn|Lammens|Blankinship|2002|p=311}} سرحدن تي جنگ به ٻيهر شروع ٿي، بازنطينين ۽ [[خزر]]ن خلاف [[ماوراءِ قفقاز]] ۾ ساليانا حملا ٻيهر ٿيا.{{sfn|Blankinship|1994|p=87}} ==== هشام جي خلافت ۽ توسيع جي پڄاڻي ==== [[File:Resafa, Sergiopolis 3, Syria.jpg|thumb|[[رصافه]] جو شهر، جتي هشام جو محل ۽ درٻار هئي]] [[File:Arabischer Maler um 730 002.jpg|thumb|موسيقي نواز ۽ شڪاري سوار، لڳ ڀڳ 730ع. هشام جي [[قصر الحير الغربي]]، شام، مان فرشي فريسڪو. قومي عجائب گهر، دمشق.<ref>{{cite book |last1=Ettinghausen |first1=Richard |title=Arab painting |date=1977 |publisher=New York : Rizzoli |isbn=978-0-8478-0081-0 |pages=34–37 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/34/mode/2up}}</ref>]] عبدالملڪ جو آخري پٽ جيڪو خليفو ٿيو، [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] ({{reign|724|743}}) هو. سندس ڊگهي ۽ واقعن ڀري حڪومت جي سڀ کان وڏي خاصيت فوجي توسيع جي محدود ٿيڻ هئي. هشام پنهنجي درٻار اتر شام جي [[رصافه]] ۾ قائم ڪئي، جيڪا دمشق جي ڀيٽ ۾ بازنطيني سرحد جي ويجهو هئي، ۽ بازنطينين خلاف جنگ ٻيهر شروع ڪئي، جيڪا قسطنطنيه جي آخري ناڪام گهيري کان پوءِ رڪجي وئي هئي. نون حملن جي نتيجي ۾ [[اناطوليه]] ۾ ڪيترائي ڪامياب حملا ٿيا، پر هڪ وڏي شڪست، يعني [[اڪروئينون جي جنگ]]، به ملي، ۽ ڪا به اهم علائقائي توسيع نه ٿي. خلافت جي اتر اولهه آفريڪي اڏن مان [[وزيگوٿي بادشاهت]] جي سامونڊي علائقن تي حملن جي هڪ سلسلي اموين لاءِ [[هسپانيا جي اموي فتح|آئيبيريا جي گهڻي حصي تي مستقل قبضي]] جو رستو هموار ڪيو (711ع کان شروع)، ۽ [[گال تي اسلامي حملو|ڏکڻ اوڀر گال]] تائين اڳڀرائي ٿي، جتي ناربون آخري مضبوط مرڪز هو ۽ 759ع تائين رهيو. هشام جي حڪومت ۾ اولهه ۾ توسيع جي پڄاڻي نظر آئي، جڏهن 732ع ۾ [[تور جي جنگ]] ۾ [[فرئنڪ]]ن عرب فوج کي شڪست ڏني. عرب توسيع اڳ ئي 721ع جي [[تولوز جي جنگ (721)|تولوز جي جنگ]] کان پوءِ محدود ٿي چڪي هئي. 739ع ۾ اتر آفريڪا ۾ وڏي [[بربر بغاوت]] شروع ٿي، جيڪا شايد خليفي هشام جي دور جي سڀ کان وڏي فوجي ناڪامي هئي. ان مان خلافت کان ٻاهر پهرين مسلمان رياستن مان ڪجهه اڀريون. ان کي مراڪش جي آزاديءَ جي شروعات به سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[مراڪش]] 20هين صدي تائين ٻيهر ڪڏهن به ڪنهن اوڀر واري خليفي يا ٻئي پرڏيهي طاقت جي حڪمراني هيٺ نه آيو. ان کان پوءِ الاندلس ۾ اموي اختيار ٽٽي پيو. [[هندستان]] ۾ اموي فوجن کي ڏکڻ هندستان جي [[چالوڪيه خاندان]] ۽ اتر هندستان جي [[گرجر-پرتيهار خاندان|پرتيهارن]] شڪست ڏني، جنهن سان عرب توسيع وڌيڪ اوڀر طرف رڪجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Allan |first1=J. |last2=Haig |first2=T. Wolseley |author-link2=Wolseley Haig |last3=Dodwell |first3=H. H. |author-link3=H. H. Dodwell |editor-last=Dodwell |editor-first=H. H. |chapter=Northern India in Medieval Times |year=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=131–132 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283073}}</ref><ref>{{cite book |last=Thapar |first=Romila |isbn=978-0520242258 |title=Early India: From the Origins to A.D. 1300 |date=February 2004 |author-link=Romila Thapar |page=333|publisher=University of California Press }}</ref><ref>{{cite book |title=An Atlas and Survey of South Asian History |url=https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm |first=Karl J. |last=Schmidt |date=1995 |page=[https://archive.org/details/atlassurveyofsou0000schm/page/34 34] |publisher=M.E. Sharpe |isbn=9781563243349}}</ref> [[File:Caliphate 740-en.svg|thumb|upright=1.35|740ع ۾ اموي خلافت]] [[قفقاز]] ۾ [[عرب-خزر جنگون|ٽڪراءُ]] [[خزر]]ن سان هشام جي دور ۾ عروج تي پهتو: عربن [[دربند]] کي اهم فوجي اڏو بڻايو ۽ اتر قفقاز تي ڪيترائي حملا ڪيا، پر خانه بدوش خزرن کي تابع نه ڪري سگهيا. تڪرار سخت ۽ خونريز هو، ۽ عرب فوج 730ع ۾ [[مرج اردبيل جي جنگ]] ۾ وڏي شڪست به کاڌي. مستقبل جي مروان ٻئي، مروان بن محمد، آخرڪار 737ع ۾ هڪ وڏي حملي سان جنگ ختم ڪئي، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو ته اها [[وولگا]] تائين پهتي، پر خزر تابع نه ٿيا. هشام کي اوڀر ۾ اڃا وڌيڪ سخت شڪستون مليون، جتي سندس فوجون [[تخارستان]]، جنهن جو مرڪز [[بلخ]] هو، ۽ [[ماوراء النهر]]، جنهن جو مرڪز [[سمرقند]] هو، ٻنهي کي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪنديون رهيون. ٻئي علائقا اڳ ئي جزوي طور فتح ٿي چڪا هئا، پر حڪومت ڪرڻ ڏکيا رهيا. ٻيهر هڪ خاص ڏکيائي غير عربن، خاص طور ماوراء النهر جي [[سغديا|سغدين]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت هئي. 724ع ۾ "[[اڃ جو ڏينهن]]" ۾ اموي شڪست کان پوءِ، خراسان جي گورنر اشراس بن عبدالله السلمي انهن سغدين کي ٽيڪس ۾ رعايت جو واعدو ڪيو، جيڪي اسلام قبول ڪندا، پر جڏهن اهو واعدو تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ صوبائي ٽيڪس آمدني گهٽائڻ جو خطرو پيدا ٿيو، ته هن پنهنجي واعدي تان هٿ کنيو. 731ع ۾ [[دره جي جنگ]] ۾ نقصانن کان پوءِ خراساني عربن ۾ ناراضگي تيزيءَ سان وڌي. 734ع ۾ [[الحارث بن سريج]] بغاوت جي اڳواڻي ڪئي، جنهن کي عرب آبادڪارن ۽ مقامي رهواسين ٻنهي جي وسيع حمايت ملي؛ هن بلخ تي قبضو ڪيو پر [[مرو]] وٺڻ ۾ ناڪام رهيو. هن شڪست کان پوءِ الحارث جي تحريڪ ظاهري طور ختم ٿي وئي. غير عرب مسلمانن جي حقن جو مسئلو اموين کي سندن پڄاڻي تائين تنگ ڪندو رهيو. ==== ٽيون فتنو ==== {{main|ٽيون فتنو}} هشام جو جانشين [[وليد ٻيون]] (743–744)، يزيد ٻئي جو پٽ، ٿيو. وليد بابت روايت آهي ته هو مذهب کان وڌيڪ دنياوي لذتن ۾ دلچسپي رکندو هو؛ اها شهرت شايد انهن نام نهاد "ريگستاني محلن" جي سينگار مان به تصديق ٿئي ٿي، جن ۾ [[قصير عمرا]] ۽ [[خربت المفجر]] شامل آهن، ۽ جيڪي ساڻس منسوب ڪيا ويا آهن. هن جلدي ڪيترن ماڻهن جي دشمني حاصل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پنهنجي تخت نشيني جي مخالفت ڪندڙ ڪيترن ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ [[القدريه|قدريه]] کي ستايو. 744ع ۾ [[يزيد ٽيون]]، وليد پهرئين جو پٽ، دمشق ۾ خليفو اعلان ڪيو ويو، جڏهن ته سندس فوج وليد ٻئي کي قتل ڪيو. يزيد ٽئين کي پرهيزگاري جي ڪجهه شهرت ملي آهي ۽ شايد هو قدريه سان همدردي رکندو هو. هو پنهنجي حڪومت جي رڳو ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو. يزيد پنهنجي ڀاءُ [[ابراهيم اموي|ابراهيم]] کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر [[مروان ٻيون]] (744–750)، مروان پهرئين جو پوٽو، اتر سرحد مان فوج وٺي آيو ۽ ڊسمبر 744ع ۾ دمشق ۾ داخل ٿيو، جتي کيس خليفو اعلان ڪيو ويو. مروان فوراً گاديءَ جو هنڌ اتر طرف موجوده [[ترڪي]] جي [[حران]] ڏانهن منتقل ڪيو. شام ۾ جلد بغاوت شروع ٿي، شايد گاديءَ جي منتقلي تي ناراضگي سبب، ۽ 746ع ۾ مروان بدلي طور [[حمص]] ۽ دمشق جون ڀتيون ڊاهي ڇڏيون. مروان کي عراق ۽ ايران ۾ خوارج جي سخت مخالفت کي به منهن ڏيڻو پيو، جن پهرين [[الضحاڪ بن قيس الشيباني|ضحاڪ بن قيس]] ۽ پوءِ ابو دلف کي مخالف خليفن طور پيش ڪيو. 747ع ۾ مروان عراق تي ٻيهر ڪنٽرول قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر هن وقت تائين [[وڏو خراسان|خراسان]] ۾ وڌيڪ سنگين خطرو پيدا ٿي چڪو هو. ==== عباسي انقلاب ۽ زوال ==== {{main|عباسي انقلاب}} [[File:revolt.png|thumb|upright=1.35|[[عباسي]] بغاوت جي شروعات تي خلافت، [[زاب جي جنگ]] کان اڳ]] [[هاشميه]] تحريڪ، جيڪا [[ڪيساني شيعا]] جي هڪ ذيلي شاخ هئي ۽ [[عباسي]] خاندان جي اڳواڻي ۾ هئي، اموي خلافت جو تختو اونڌو ڪيو. عباسي [[بنو هاشم|هاشم]] قبيلي جا فرد هئا، جيڪي اموين جا مخالف هئا، پر "هاشميه" لفظ خاص طور ابو هاشم ڏانهن اشارو ڪندي نظر اچي ٿو، جيڪو علي جو پوٽو ۽ محمد بن الحنفيه جو پٽ هو. ڪجهه روايتن موجب ابو هاشم 717ع ۾ حميمه ۾ عباسي خاندان جي سربراهه محمد بن علي جي گهر ۾ وفات ڪري ويو، ۽ مرڻ کان اڳ محمد بن علي کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو. هن روايت عباسين کي [[مختار]] جي ناڪام بغاوت جي حامين کي گڏ ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي پاڻ کي محمد بن الحنفيه جا حامي ڄاڻائيندا هئا. 719ع ڌاري هاشميه جون دعوتي مهمون خراسان ۾ حامي ڳولڻ لڳيون. سندن مهم کي تبليغ، يعني [[دعوت]]، جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو. انهن محمد جي "گهر جي هڪ فرد" لاءِ حمايت طلب ڪئي، پر عباسين جو نالو کليل طرح نه ورتو. اهي مهمون عربن ۽ غير عربن، يعني [[موالي]]، ٻنهي ۾ ڪامياب ٿيون، جيتوڻيڪ موالي شايد تحريڪ جي واڌ ۾ خاص اهم ڪردار ادا ڪيو. 746ع ڌاري [[ابو مسلم]] خراسان ۾ هاشميه جي اڳواڻي سنڀالي. 747ع ۾ هن اموي حڪمراني خلاف کليل بغاوت ڪاميابيءَ سان شروع ڪئي، جيڪا [[ڪارو جهنڊو|ڪاري جهنڊي]] جي نشان هيٺ هلي. هن جلد خراسان تي ڪنٽرول قائم ڪيو، ان جي اموي گورنر [[نصر بن سيار]] کي ڪڍي ڇڏيو، ۽ هڪ فوج اولهه ڏانهن موڪلي. 749ع ۾ ڪوفو هاشميه جي هٿ ۾ اچي ويو، عراق ۾ آخري اموي مضبوط مرڪز [[واسط]] [[واسط جو گهيرو|گهيري هيٺ آيو]]، ۽ ساڳئي سال نومبر ۾ [[السفاح|ابو العباس السفاح]] کي ڪوفي جي مسجد ۾ نئون خليفو تسليم ڪيو ويو.{{Citation needed|date=July 2009}} هن مرحلي تي مروان حران مان پنهنجي فوج گڏ ڪري عراق ڏانهن وڌيو. جنوري 750ع ۾ ٻئي فوجون [[زاب جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، ۽ اموي شڪست کائي ويا. اپريل ۾ دمشق عباسين جي هٿ آيو، ۽ آگسٽ ۾ مروان مصر ۾ قتل ڪيو ويو.{{citation needed|date=May 2022}} شام ۾ ڪجهه اموي قبضي جي خلاف مزاحمت ڪندا رهيا. اموي شهزادن [[ابو محمد السفياني]]، العباس بن محمد ۽ هاشم بن يزيد 750ع جي پڇاڙيءَ ڌاري شام ۽ اسلامي-بازنطيني سرحد ۾ بغاوتون ڪيون، پر شڪست کاڌائون.{{sfn|Cobb|2001|pp=47–50}} فاتحن شام ۾ اموين جون قبرون بي حرمتي ڪيون، رڳو [[عمر ٻيون]] جي قبر بچائي وئي، ۽ اموي خاندان جي اڪثر باقي فردن کي ڳولي قتل ڪيو ويو. جڏهن عباسين اموي خاندان جي فردن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، ته اسي ماڻهو معافي وٺڻ لاءِ گڏ ٿيا، ۽ سڀني کي قتل ڪيو ويو. هشام جو هڪ پوٽو، [[عبدالرحمان پهريون]]، بچي ويو، اتر آفريڪا مان ڀڄي ويو، ۽ [[مور|موري]] [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]، يعني [[الاندلس]]، ۾ هڪ امارت قائم ڪئي. هن دعويٰ ڪئي، جيڪا الاندلس کان ٻاهر تسليم نه ڪئي وئي، ته سچي ۽ اصلي اموي خلافت، جيڪا عباسين کان وڌيڪ جائز هئي، سندس وسيلي [[قرطبه جي امارت|قرطبه]] ۾ جاري رهي. اها صدين تائين قائم رهڻي هئي. ڪجهه اموي شام ۾ به بچي ويا،{{sfn|Cobb|2001|p=43}} ۽ سندن اولاد [[چوٿون فتنو|چوٿين فتني]] دوران هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي پراڻي حڪومت بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻن اموين، [[ابو العميطر السفياني]] ۽ مسلمه بن يعقوب، 811 کان 813ع تائين لڳاتار دمشق تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ کي خليفو اعلان ڪيو. بهرحال، سندن بغاوتون دٻايون ويون.{{sfn|Cobb|2001|pp=56–61}} پريويٽي-اورٽن دليل ڏئي ٿو ته اموين جي زوال جو سبب اسلام جي تيز توسيع هو. اموي دور ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ سان فارسي، بربر، قبطي ۽ آرامي ماڻهو اسلام ۾ داخل ٿيا. اهي ''موالي''، يعني تابع يا لاڳاپيل ماڻهو، اڪثر پنهنجي عرب حاڪمن کان وڌيڪ تعليم يافته ۽ وڌيڪ مهذب هئا. نون مسلمانن، سڀني مسلمانن جي برابريءَ جي بنياد تي، سياسي منظرنامو بدلائي ڇڏيو. پريويٽي-اورٽن اهو پڻ دليل ڏئي ٿو ته شام ۽ عراق جي ويڙهه سلطنت کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|loc=vol. 1, p. 239}} == انتظاميا == اوائلي اموي خليفن سلطنت لاءِ هڪ مستحڪم انتظاميا ٺاهي، جيڪا [[بازنطيني سلطنت]] جي انتظامي طريقن ۽ سياسي ادارن جي پيروي ڪندي هئي؛ اها سلطنت اڳ ساڳئي علائقي تي حڪومت ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite book |first=Neal |last=Robinson |title=Islam: A Concise Introduction |publisher=RoutledgeCurzon |year=1999 |page=22}}</ref> اهي چار مکيه حڪومتي شعبن تي مشتمل هئا: سياسي معاملا، فوجي معاملا، ٽيڪس گڏ ڪرڻ، ۽ مذهبي انتظاميا. انهن مان هر هڪ کي وڌيڪ شاخن، دفترن ۽ کاتن ۾ ورهايو ويو. === صوبا === جاگرافيائي طور سلطنت کي ڪيترن صوبن ۾ ورهايو ويو هو، جن جون حدون اموي دور ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديل ٿيون. هر صوبي جو گورنر خليفي طرفان مقرر ٿيندو هو. گورنر پنهنجي صوبي ۾ مذهبي عملدارن، فوجي اڳواڻن، پوليس ۽ شهري منتظمن جو ذميوار هوندو هو. مقامي خرچ انهيءَ صوبي مان ايندڙ ٽيڪسن مان پورا ڪيا ويندا هئا، ۽ باقي رقم هر سال دمشق جي مرڪزي حڪومت ڏانهن موڪلي ويندي هئي. خاندان جي پوئين سالن ۾ جڏهن اموي حڪمرانن جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي، تڏهن ڪجهه گورنرن اضافي ٽيڪس آمدني دمشق موڪلڻ کي نظرانداز ڪيو ۽ پنهنجي لاءِ وڏيون ذاتي دولتون ٺاهيون.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === حڪومتي ملازم === جيئن سلطنت وڌندي وئي، تيئن اهل عرب ملازمن جو تعداد سلطنت جي تيز توسيع سان گڏ هلڻ لاءِ تمام گهٽ هو. تنهنڪري معاويه فتح ٿيل صوبن ۾ ڪيترن مقامي حڪومتي ملازمن کي نئين اموي حڪومت هيٺ پنهنجون نوڪريون جاري رکڻ جي اجازت ڏني. انهيءَ ڪري مقامي حڪومت جو وڏو ڪم [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[قبطي ٻولي|قبطي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ درج ڪيو ويندو هو. صرف [[عبدالملڪ بن مروان|عبدالملڪ]] جي حڪومت دوران حڪومتي ڪم باقاعدي عربي ۾ درج ٿيڻ لڳو.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} === فوج === اموي فوج بنيادي طور عرب هئي، جنهن جو مرڪز انهن ماڻهن تي مشتمل هو جيڪي شهري شام ۾ آباد ٿيا هئا، ۽ انهن عرب قبيلن تي جيڪي اصل ۾ شام ۾ اوڀر رومي سلطنت جي فوج ۾ خدمت ڪندا هئا. انهن کي شامي ريگستان جي قبيلن، بازنطينين سان سرحدي علائقن جي قبيلن، ۽ عيسائي شامي قبيلن جي مدد حاصل هئي. سپاهي فوجي وزارت، يعني ديوان الجيش، ۾ رجسٽر ٿيل هوندا هئا ۽ کين پگهار ملندي هئي. فوج کي علائقائي قلعابند شهرن جي بنياد تي جندن ۾ ورهايو ويو هو.<ref>{{cite book |first=David |last=Nicolle |title=The Great Islamic Conquests AD 632–750 |date=2012 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84603-890-7 |page=30}}</ref> 700ع ۾ رجسٽرن ۾ شايد لڳ ڀڳ 300,000 فوجي داخل هئا،{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} جڏهن ته [[خالد يحيى بلينڪنشپ|بلينڪنشپ]] [[هشام بن عبدالملڪ|هشام]] جي دور لاءِ 400,000 جو وڏو انگ ڏئي ٿو: شام - 175,000، جنهن ۾ رڳو [[جند دمشق]] وليد جي دور ۾ 45,000 فوجي ڏيندو هو؛ [[الجزيره (خلافت جو صوبو)|جزيره]] - 75,000؛ خراسان - 54,000؛ مصر - 40,000؛ اتر آفريڪا، اسپين ۽ سنڌ گهٽ ۾ گهٽ 30,000 هر هڪ؛ باقي صوبن ۾ به ڪجهه فوجي ڇانوڻيون هيون، پر گهٽ تعداد ۾.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} 701ع ۾ [[ابن الاشعث]] جي بغاوت کان پوءِ عراق کي غير فوجي بڻائڻ کان اڳ، ان جي ديوان ۾ 100,000 کان وڌيڪ فوجي هئا: بصره - 80,000؛ ڪوفو - 60,000.{{sfn|Kennedy|2001|p=20}} انهن رپورٽن جي ممڪن غير يقينيءَ کي نظر ۾ رکندي، 250,000 کان 300,000 جي ڪل فوج هڪ مناسب اندازو آهي، جيڪو پوئين رومي ۽ ساساني سلطنتن جي فوجي انگن سان ٺهڪي اچي ٿو.{{sfn|Kennedy|2001|p=21}} هن فوج جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو شام جي فوجن تي ٻڌل هو، جيڪو اموين جو [[مرڪزي علائقو]] هو؛ انهيءَ مان واضح ٿئي ٿو ته اهي ٻين علائقن تي غلبو ۽ ڪنٽرول ڪيئن برقرار رکي سگهيا، ۽ پوءِ خلافت جي سڀني حصن ۾ شامي فوجين جون ڇانوڻيون قائم ڪري سگهيا.{{sfn|Blankinship|1994|page=50,303}} اموي شامي فوجون ويجهي ترتيب واري پيادل جنگ ۾ ماهر هيون ۽ جنگ ۾ گوڏن ڀر ويهي نيزن جي ڀت واري ترتيب استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏينديون هيون، شايد اهو رومي فوجن سان سندن مقابلن جو نتيجو هو. اهو اصل بدوي انداز واري تيزحرڪت ۽ انفرادي جنگ کان بلڪل مختلف هو.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Crawford |title=The War of the Three Gods: Romans, Persians and the Rise of Islam |date=2013 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-612-8 |page=226}}</ref>{{sfn|Kennedy |2007a}} === سڪا === مسلمان فتح کان اڳ بازنطيني ۽ ساساني سلطنتون پئسي تي ٻڌل معيشتن تي ڀاڙينديون هيون، ۽ اهو نظام اموي دور ۾ به جاري رهيو. [[بازنطيني سڪا]] 658ع تائين استعمال ٿيندا رهيا؛ بازنطيني سونا سڪا اڃا به {{Circa|700}} واري مالي سڌارن تائين استعمال ۾ هئا.{{sfn|Sanchez|2015|p=324}} ان کان علاوه، اموي حڪومت دمشق ۾ پنهنجا سڪا ٺاهڻ شروع ڪيا، جيڪي شروعات ۾ اڳ موجود سڪن جهڙا هئا، پر پوءِ آزاد رخ ۾ ترقي ڪري ويا. اهي تاريخ ۾ ڪنهن مسلم حڪومت طرفان ٺاهيل پهريان سڪا هئا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=57}} اوائلي اسلامي سڪن تي بازنطيني ۽ ساساني تصويري نشان سڌي طرح ٻيهر استعمال ڪيا ويا، پر انهن ۾ نوان اسلامي عنصر پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name=":0" /> نام نهاد "عرب-بازنطيني" سڪا بازنطيني سڪن جي نقل هئا ۽ اموين جي اقتدار ۾ اچڻ کان اڳ ۽ پوءِ ليوانت جي شهرن ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1">{{Cite book |last=Richard |first=Suzanne |url=https://books.google.com/books?id=uNYNEAAAQBAJ&pg=PA216 |title=Near Eastern Archaeology: A Reader |publisher=Penn State Press |year=2003 |isbn=978-1-57506-547-2 |pages=216–217 |language=en}}</ref> انهن سڪن جا ڪجهه مثال، جيڪي غالباً دمشق ۾ ٺاهيا ويا، بازنطيني شهنشاهه [[هيراڪليئس]] جي سڪن جي نقل هئا، جن ۾ شهنشاهه ۽ سندس پٽ [[هيراڪليئس قسطنطين]] جي تصوير شامل هئي. پٺئين پاسي روايتي بازنطيني ڏاڪڻن تي صليب واري تصوير کي تبديل ڪيو ويو، ته جيئن ڪنهن به واضح غير اسلامي مفهوم کان بچي سگهجي.<ref name=":0">{{Cite book |last=Fine |first=Steven |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Age_of_Transition_Byzantine_Culture_in_the_Islamic_World |title=Age of Transition: Byzantine Culture in the Islamic World |publisher=Metropolitan Museum of Art |year=2015 |isbn=978-0-300-21111-5 |editor-last=Evans |editor-first=Helen C. |editor-link1=Helen C. Evans|pages=48–50 |language=en |chapter=When Is a Menorah "Jewish"?: On the Complexities of a Symbol during the Age of Transition}}</ref> 690ع واري ڏهاڪي ۾، عبدالملڪ جي حڪومت هيٺ، تجربن جو هڪ نئون دور شروع ٿيو.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Milwright |first=Milwright Marcus |url=https://books.google.com/books?id=1ngxEAAAQBAJ&pg=PT272 |title=Dome of the Rock and its Umayyad Mosaic Inscriptions |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6045-3 |pages=231 |language=en}}</ref> 692 کان 696ع جي وچ وارا ڪجهه [[عرب-ساساني سڪا]]، جيڪي گورنر [[بشر بن مروان]] هيٺ عراق جي سڪن ٺاهڻ وارن مرڪزن سان لاڳاپيل هئا، ساساني [[آتش ڪدو|باهه جي قربانگاهه]] واري تصوير استعمال ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ ان جي جاءِ تي عربي لباس ۾ بيٺل ٽي مرد ڏيکاريا. اهو ممڪن آهي ته مسلمان نماز جي عمل يا ''[[خطبو|خطبي]]''، يعني جمعي جي واعظ، کي ڏيکارڻ جي ڪوشش هئي.<ref name=":2" /> هڪ ٻيو سڪو، جيڪو غالباً 695 کان 698ع جي وچ ۾ ٺهيو، محراب هيٺ هڪ نيزو ڏيکاري ٿو. ان جي مختلف تعبير ڪئي وئي آهي: يا ته اهو ''[[محراب]]'' جي نمائندگي ڪري ٿو يا هڪ "مقدس محراب" جي، جيڪو پوئين قديم دور جو نقشو هو. نيزو اهو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو محمد مسجد ۾ داخل ٿيڻ وقت پنهنجي اڳيان کڻندو هو.<ref name=":2" /> 696 ۽ 699ع جي وچ ۾ خليفي سون، چاندي ۽ ڪانسي جي سڪن جو نئون نظام متعارف ڪرايو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> سڪن تي عام طور عربي لکتون هونديون هيون ۽ ڪا به تصوير نه هوندي هئي، جنهن سان اڳيون تصويري روايتون ختم ٿي ويون.<ref name=":1" /> سون جو مکيه سڪو [[سون جو دينار|''دينار'']] هو، جيڪو رومي ''[[ديناريوس]]'' مان نڪتل هو، ۽ 20 چانديءَ جي سڪن جي برابر هو. اهو غالباً بازنطيني ''[[سولڊس]]'' تي ٻڌل هو.<ref name=":1" /> چانديءَ جو سڪو ''[[درهم]]'' سڏبو هو، جيڪو يوناني ''[[قديم دراخما|دراخما]]'' مان نڪتل هو. ان جي ماپ ۽ شڪل [[ساساني سڪا|ساساني سڪن]] تي ٻڌل هئي ۽ اهي اڳوڻي بازنطيني دور جي ڀيٽ ۾ گهڻي وڏي تعداد ۾ ٺاهيا ويا.<ref name=":1" /> ڪانسي جو سڪو [[فلس|''فلس'' يا ''فلوس'']] سڏبو هو، جيڪو بازنطيني ''[[فولس]]'' مان نڪتل هو.<ref name=":1" /> فلسطين مان ڪانسي سڪن جو هڪ گروهه،{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} جيڪو 690ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ واري سڪي سڌاري کان پوءِ جو آهي، ست شاخن واري [[مينوراه]] جي تصوير ڏيکاري ٿو ۽ پوءِ پنج شاخن واري مينوراه جي تصوير، جنهن جي مٿان ''[[شهادت]]'' جي عربي لکت آهي.<ref name=":0" /> اهي تصويرون شايد مينوراه جي عيسائي نمائندگين<ref name=":0" /> يا اڳوڻن [[حشموني خاندان|حشموني]] نمونن تي ٻڌل هيون.{{Sfn|Flood|2001|p=89 (see footnote 146)}} پنج شاخن واري صورت ڏانهن تبديلي شايد هن تصوير کي يهودي ۽ عيسائي صورتن کان وڌيڪ الڳ ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.<ref name=":0" /><!-- Another source to cite here would be Dan Barag (1988-89), "The Islamic Candlestick Coins of Jerusalem", Israel Numismatic Journal 10: 40-48. But the article is not easy to access online. --> == سماجي تنظيم == [[File:Humeima ivory.jpg|thumb|هُميمه، [[اردن]]، ۾ عباسي رهائشگاهه مان دريافت ٿيل عاج، لڳ ڀڳ اٺين صدي. انداز اتر اوڀر [[ايران]] مان اصليت ڏيکاري ٿو، جيڪو هاشميه جي فوجي طاقت جو بنياد هو.<ref>{{cite journal |first1=Virginia |last1=Egan |first2=Patricia M. |last2=Bikai |title=Archaeology in Jordan |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1999-07_103_3/page/513 |journal=American Journal of Archaeology |volume=103 |issue=3 |date=July 1999 |pages=513–514 |doi=10.2307/506971 |jstor=506971 |jstor-access=free}}</ref>]] اموي خلافت ۾ چار مکيه سماجي طبقا هئا: # [[عرب مسلمان]] # غير عرب مسلمان، يعني عرب مسلمانن جا موالي # [[ذمي]]، يعني غير مسلم آزاد ماڻهو، جهڙوڪ عيسائي، يهودي ۽ زرتشتي # [[اموي خلافت ۾ غلامي|غلام]] عرب مسلمان سماج جي مٿئين درجي تي هئا ۽ فتح ٿيل علائقن تي حڪومت ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهندا هئا. عرب مسلمان پاڻ کي غير عرب مسلمانن کان مٿانهون سمجهندا هئا ۽ عام طور ٻين مسلمانن سان سماجي طور نه ملندا هئا. اسلام جي ڦهلاءَ سان مسلمان آباديءَ جو وڌندڙ حصو غير عربن تي مشتمل ٿيڻ لڳو. ان سبب سماجي بي چيني پيدا ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ نون مسلمانن کي عرب مسلمانن جهڙا حق نه ڏنا ويا. جيئن جيئن اسلام قبول ڪرڻ وڌيو، تيئن غير مسلم آباديءَ مان ملندڙ ٽيڪس آمدني به خطرناڪ حد تائين گهٽجڻ لڳي. اهي مسئلا وڌيڪ خراب ٿيندا رهيا، تان جو 740ع واري ڏهاڪي ۾ [[عباسي بغاوت]] جي سببن مان هڪ بڻيا.{{sfn|Ochsenwald|2004|p=55–56}} === غير مسلم === اموي خلافت ۾ غير مسلم گروهه، جن ۾ عيسائي، يهودي، زرتشتي ۽ [[بت پرستي#اسلام عربستان ۾|بت پرست]] شامل هئا، [[ذمي]] سڏبا هئا. کين ٻئي درجي جي شهرين طور قانوني تحفظ حاصل هو، بشرطيڪه اهي حڪمران مسلمانن جي سياسي بالادستي کي قبول ۽ تسليم ڪن. خاص طور غير مسلمانن کي [[جزيه]] نالي ٽيڪس ادا ڪرڻو پوندو هو، جيڪو مسلمانن تي لاڳو نه هو؛ مسلمان ان جي بدران [[زڪوات]] ادا ڪندا هئا. جيڪڏهن غير مسلم اسلام قبول ڪندا، ته اهي جزيه ادا ڪرڻ بند ڪندا ۽ ان جي بدران زڪوات ادا ڪندا. جيتوڻيڪ اموي پنهنجي زرتشتي مخالفن کي شڪست ڏيڻ ۾ سخت هئا،<ref name=ibid1>{{cite journal |first=Marietta |last=Stepaniants |title=The Encounter of Zoroastrianism with Islam |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_2002-04_52_2/page/163 |journal=Philosophy East and West |volume=52 |issue=2 |date=April 2002 |page=163 |doi=10.1353/pew.2002.0030 |jstor=1399963|s2cid=201748179 }}</ref> پر جن زرتشتين سندن اختيار قبول ڪيو، انهن کي تحفظ ۽ نسبتاً مذهبي رواداري ڏني وئي.<ref name=ibid1/> حقيقت ۾، [[عمر ٻيون]] بابت روايت آهي ته هن پنهنجي هڪ خط ۾ حڪم ڏنو ته "يهودين جي عبادتگاهه، گرجا گهر يا باهه جي پوڄارين جو مندر، يعني [[زرتشتي]]ن جو، تباهه نه ڪيو وڃي، جيستائين اهي مسلمانن سان صلح ڪري چڪا هجن ۽ سندن معاهدو قبول ڪري چڪا هجن".<ref>Recorded by Ibn Abu Shayba in Al-Musanaf and Abu 'Ubaid Ibn Sallam in his book Al-Amwal, pp.123</ref> [[فريڊ ڊونر]] چوي ٿو ته ايران جي اترين حصن ۾ زرتشتي "مؤمنن" طرفان تمام گهٽ داخل ڪيا ويا، ۽ خراج يا جزيه جي بدلي لڳ ڀڳ مڪمل خودمختياري حاصل ڪري ويا.<ref name=ibid2>{{cite book |first=Fred M. |last=Donner |title=Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam |url=https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn |date=May 2010 |pages=[https://archive.org/details/muhammadbeliever0000donn/page/110 110]–111}}</ref> ڊونر وڌيڪ چوي ٿو ته "زرتشتي اسلام جي اڀار کان پوءِ به اتر ۽ اولهه ايران ۽ ٻين هنڌن تي صدين تائين وڏي تعداد ۾ موجود رهيا، ۽ حقيقت ۾ زرتشتي مذهبي متنن جو وڏو حصو اسلامي دور ۾ ترتيب ڏنو ۽ لکيو ويو."<ref name=ibid2/> [[عيسائي]] ۽ يهودي پنهنجي جماعتن اندر اڃا به وڏا ديني مفڪر پيدا ڪندا رهيا، پر وقت گذرڻ سان ڪيتر == تعميرِ فن == {{Main|اموي تعميرِ فن}} [[File:110409_046.jpg|thumb|[[گنبد صخره|قبة الصخره]]، [[مسجد اقصي|مسجد الاقصيٰ]]، [[يروشلم]] ۾، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي حڪم تي 691–692ع ۾ تعمير ڪئي وئي. هي اڄ تائين موجود سڀ کان پراڻي وڏي اسلامي عمارت آهي.{{sfn|Grabar|1986|p=298}}]] [[File:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus 2.jpg|thumb|[[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ [[وليد پهريون]] جي حڪم تي تعمير ڪئي وئي. ان جي تعمير لڳ ڀڳ 705ع ۾ شروع ٿي ۽ 715ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي دير پوءِ مڪمل ٿي.{{sfn|Flood|2001|p=2}}]] اموين پنهنجي سلطنت اندر وڏيون [[جامع مسجد]]ون ۽ شاهي محلات تعمير ڪيا. انهن جا گهڻا باقي بچيل يادگار [[شام (خطو)|بلاد الشام]] واري علائقي ۾ واقع آهن، جيڪو سندن بنيادي اقتدار جو مرڪز هو. انهن مسلمانن جي اڳوڻي پاليسي کي به جاري رکيو، جنهن تحت صوبن ۾ نوان فوجي ڇانوڻي وارا شهر (''[[امصار]]'') قائم ڪيا ويندا هئا، جيڪي وڌيڪ فتوحات ۽ واڌ ويجهه لاءِ بنيادي مرڪز طور ڪم ڪندا هئا.<ref name=":16">{{Cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://www.archnet.org/collections/126 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781134613663 |pages=295–297 |chapter=Umayyads |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250529214622/https://www.archnet.org/collections/126 |url-status=dead }}</ref> انهن جي سڀ کان مشهور تعميرن ۾ [[قبة الصخره]] [[يروشلم]] ۾ ۽ [[جامع اموي]] [[دمشق]] ۾ شامل آهن،{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} جڏهن ته ٻين تعميرن ۾ ريگستاني محلات، جهڙوڪ [[خربة المفجر]] ۽ [[قصير عمرة]] شامل آهن.<ref name=":16" /> انهن منصوبن مان جامع اموي جي تعمير سلطنت جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ ثقافتي نوعيت جي عڪاسي ڪري ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي تعمير لاءِ يوناني، فارسي، قبطي، هندي ۽ مغربي اتر آفريڪي ڪاريگر ڀرتي ڪيا ويا هئا.{{sfn|Flood|2001|pp=2–3}} اموي سرپرستي هيٺ [[اسلامي تعميرِ فن]] موجود [[بازنطيني تعميرِ فن]] ۽ [[ساساني تعميرِ فن]] جي روايتن مان جنم ورتو، پر ان سان گڏ انهن اندازن جي عنصرن کي گڏائي نوان تجربا پڻ ڪيا ويا. نون قسم جي عمارتن کي متعارف ڪرايو ويو ۽ شاندار آرائشي منصوبن کي عملي جامو پارايو ويو.<ref name=":16" /> [[بازنطيني موزائيڪ]] طرز جون سجاوٽون قبة الصخره ۽ جامع اموي ٻنهي ۾ نمايان طور استعمال ڪيون ويون، پر انهن ۾ انساني تصويرن جي غير موجودگي هڪ نئين خصوصيت هئي، جيڪا اسلامي مذهبي فن ۾ [[اسلام ۾ بي تصويريت]] (تصويري نمائندگي کان پاسو) جي رجحان کي ظاهر ڪري ٿي. محلاتن کي فرشي [[موزائيڪ]]، [[ڀت نگاري]] (فريسڪو) ۽ اُڀريل نقاشي سان سينگاريو ويندو هو، ۽ انهن مان ڪجهه ۾ انساني شڪلين ۽ جانورن جون تصويرون به شامل هيون.<ref name=":16" /> انهيءَ ريت اموي تعميرِ فن هڪ اهم عبوري دور ثابت ٿيو، جنهن دوران اوائلي اسلامي تعميرِ فن ۽ بصري ثقافت پنهنجي الڳ ۽ مخصوص سڃاڻپ ٺاهڻ شروع ڪئي.{{Sfn|Flood|2001|pp=22–24}} بعد ۾ [[اندلس]] ۾ قائم ٿيل اموي خاندان جي شاخ، جنهن [[امارت قرطبہ]] ۽ پوءِ [[خلافت قرطبہ]] تي حڪومت ڪئي، آئيبيريا جي ٻيٽ نما ۾ به وڏا تعميري منصوبا سرانجام ڏنا. انهن ۾ [[جامع قرطبہ]] ۽ [[مدينة الزهراء]] خاص طور مشهور آهن، جن بعد ۾ [[مغربي اسلامي تعميرِ فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>{{Cite book|last=Dodds|first=Jerrilynn D.|url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain|title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1992|isbn=0870996371|editor-last=Dodds|editor-first=Jerrilynn D.|location=New York|pages=505–508|chapter=The Great Mosque of Córdoba}}</ref> == ورثو == {{History of the Levant}} [[File:Age-of-caliphs-xtra-space.png|thumb|upright=1.35|خلافت جي واڌ ويجهه جو نقشو {{legend|#a1584e|محمد ﷺ جي دور ۾ واڌ (622–632ع)}} {{legend|#ef9070|خلافتِ راشده جي دور ۾ واڌ (632–661ع)}} {{legend|#fad07d|اموي خلافت جي دور ۾ واڌ (661–750ع)}}]] اموي خلافت هڪ طرف پنهنجي وسيع علائقائي توسيع جي ڪري مشهور آهي، ته ٻي طرف انهن انتظامي ۽ ثقافتي مسئلن جي ڪري به، جيڪي اهڙي توسيع سان پيدا ٿيا. ڪجهه قابلِ ذڪر استثنان کي ڇڏي، اموين نون مسلمانن (موالي) جي ڀيٽ ۾ پراڻن عرب اشرافي خاندانن، خاص طور پنهنجي خاندان، جي حقن کي وڌيڪ ترجيح ڏني. انهيءَ ڪري اسلام بابت سندن تصور ڪيترن مخالفن جي ڀيٽ ۾ گهٽ عالمگير هو. جيئن جي. آر. هاوٽنگ لکي ٿو: {{quote|اسلام کي حقيقت ۾ فاتح اشرافيه جي ملڪيت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Hawting|2000|p=4}}}} اموي دور ۾ عربي سرڪاري ۽ انتظامي ٻولي بڻجي وئي ۽ [[عربيت]] جو عمل [[بلاد الشام]]، [[ميسوپوٽيميا]]، اتر آفريڪا ۽ آئيبيريا ۾ شروع ٿيو.{{Sfn|Lapidus|2014|p=50}} سرڪاري دستاويز ۽ سڪا عربي ۾ جاري ٿيڻ لڳا. اسلام قبول ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد سان خلافت جي علائقن ۾ مسلمان آبادي به تيزيءَ سان وڌڻ لڳي. هڪ مشهور راءِ موجب اموين خلافت کي هڪ مذهبي اداري مان (جيئن [[خلافت راشده]] ۾ هئي) هڪ موروثي سلطنت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Previté-Orton|1971|p=236}} بهرحال، اموي خليفا پاڻ کي زمين تي خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ پاڻ کي "خدائي حڪمن جي وضاحت ۽ تشريح" يا اسلامي قانون جي تشڪيل جو ذميوار تصور ڪندا هئا.{{Sfn|Crone|Hinds|1986|p=43}} بعد جي اسلامي مؤرخن ۾ اموين بابت گهڻو ڪري منفي تاثر ملي ٿو. انهن تي الزام لڳايو ويو ته انهن حقيقي خلافت (''خلافت'') جي بدران بادشاهت (''مُلڪ'') کي فروغ ڏنو، جنهن لفظ سان جبر ۽ آمريت جا مفهوم وابسته هئا. اموي خليفا پاڻ کي ''خليفة رسول الله'' (رسول الله ﷺ جا جانشين) چوڻ بدران ''خليفة الله'' (الله جا نائب) چوندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} هن فرق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اموين پاڻ کي امت جي سربراهيءَ ۾ خدا جا نمائندا سمجهندا هئا ۽ مذهبي اختيار کي ابھرندڙ مذهبي عالمن سان ورهائڻ يا انهن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت محسوس نه ڪندا هئا.{{sfn|Hawting|2000|p=13}} اتفاق سان اهي ئي عالم، جيڪي گهڻو ڪري عراق ۾ موجود هئا، اموي دور جي تاريخي روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ قلمبند ڪرڻ جا ذميوار بڻيا. ان ڪري اموي دور جي تاريخ جي تعمير گهڻو ڪري انهن ذريعن تي ٻڌل آهي جيڪي بعد ۾ [[بغداد]] جي عباسي درٻار ۾ لکيا ويا، جهڙوڪ [[محمد بن جرير طبري]] ۽ [[احمد بن يحيىٰ بلاذري]] جون تاريخون.{{citation needed|date=September 2022}} امام مالڪ جي مشهور ڪتاب ''الموطأ'' کي عباسي دور جي شروعات ۾ [[مدينو]] ۾ مرتب ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اموين خلاف ڪو خاص مواد موجود ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جو بنيادي مقصد قرآن ۽ رسول الله ﷺ جي حديثن کي گڏ ڪرڻ هو، نه ته اموين جي سياسي تاريخ لکڻ.{{Citation needed|date=March 2024}} شيعن جي اوائلي مؤرخ [[مسعودي]] جون روايتون به نسبتاً متوازن سمجهيون وڃن ٿيون. مسعودي جي بيان موجب معاويه، هڪ وسيع سلطنت جي انتظامي ذميوارين باوجود، عبادت ۾ گهڻو وقت گذاريندو هو.<ref>Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley Page 41</ref> عباسين جڏهن اموي حڪمرانن جي گهڻن قبرن کي ڊاهي ڇڏيو ۽ صرف [[معاويه ٻيون]] ۽ [[عمر بن عبدالعزيز]] جي قبرن کي بچايو، تڏهن کان پوءِ لکيل تاريخي ڪتابن ۾ اموين بابت وڌيڪ منفي رجحان نظر اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=McAuliffe |first=Jane Dammen |url=https://books.google.com/books?id=F2oLiXT_66EC&pg=PA166 |title=The Cambridge Companion to the Qur'an |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=978-0-521-53934-0 |page=166}}</ref> ايران ۾ عباسي دور دوران لکيل ڪتابن ۾ به اموين بابت وڌيڪ منفي رويو ملي ٿو، جيتوڻيڪ ان وقت ايران گهڻو ڪري سني هو. ساساني سلطنت جي زوال کان پوءِ ايران ۾ عرب مخالف جذبات وڏي حد تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last1=Badiozamani |first1=Badi |url=https://books.google.com/books?id=NK6_hIN8SOwC&pg=PA118 |title=Iran and America Re-Kind[l]ing a Love Lost |last2=Badiozamani |first2=Ghazal |publisher=East West Understanding Press |year=2005 |isbn=978-0-9742172-0-8 |page=118}}</ref> جديد [[عرب قوم پرستي]] اموي دور کي عربن جي سنهري دور جو حصو سمجهي ٿي، جنهن جي تقليد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. اهو خاص طور شام جي قوم پرستن ۽ جديد [[شام]] جي رياست لاءِ اهم آهي، جنهن جو مرڪز به اموين وانگر [[دمشق]] آهي.{{sfn|Gilbert|2013|pp=21–24, 39–40}} اموين جا جهنڊا اڇي رنگ جا هئا، جيڪي [[معاويه بن ابي سفيان]] جي جهنڊي جي يادگار هئا.{{sfn|Hathaway|2012|p=97}} اڄ اهو رنگ [[عرب قومپرست رنگن]] مان هڪ آهي، جيڪو ڪيترن عرب ملڪن جي جهنڊن ۾ مختلف صورتن ۾ شامل آهي. === مذهبي نقطه نظر === ==== سني نظرئي موجب ==== ڪجهه مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن پنهنجي حڪومت ۾ تمام گهڻا غير مسلم ۽ اڳوڻا رومي عملدار رکيا هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ioTXW3316AC&q=saint%20john%20umayyad%20administrators&pg=PA48|title=A Companion to the History of the Middle East|first=Youssef M.|last=Choueiri|date=15 April 2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-5204-4}}</ref> جڏهن مسلمانن شهر فتح ڪيا، تڏهن مقامي سياسي نمائندن، رومي ٽيڪس گڏ ڪندڙن ۽ انتظامي عملدارن کي سندن عهدن تي برقرار رکيو ويو. مرڪزي حڪومت لاءِ ٽيڪسن جو حساب ۽ ڳالهين جو ڪم به اهي ئي نمائندا ڪندا هئا. حاصل ٿيندڙ آمدني مان مرڪزي ۽ مقامي ٻنهي حڪومتن کي سندن خدمتن جو حصو ملندو هو. ڪيترائي عيسائي شهر پنهنجي گرجائن ۽ مقامي ادارن کي هلائڻ لاءِ به انهن ٽيڪسن جو حصو استعمال ڪندا هئا. بعد ۾ ڪيترن مسلمانن اموين تي تنقيد ڪئي ته انهن اسلام قبول ڪندڙ ماڻهن تان به پراڻا ٽيڪس ختم نه ڪيا.<ref>{{cite web|url=http://occawlonline.pearsoned.com/bookbind/pubbooks/stearns_awl/chapter12/objectives/deluxe-content.html|title=Student Resources, Chapter 12: The First Global Civilization: The Rise and Spread of Islam, IV. The Arab Empire of the Umayyads, G. Converts and 'People of the Book'}}</ref> جڏهن [[عمر بن عبدالعزيز]] اقتدار ۾ آيو ته هن انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي ڪئي. انهيءَ سبب کيس چئن راشد خليفي کان پوءِ وڏن مسلمان حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. امام ابو محمد عبدالله بن عبدالحڪم (وفات 829ع)، جنهن عمر بن عبدالعزيز جي سوانح لکي، بيان ڪري ٿو ته انهن ٽيڪسن ۾ گهٽتائي سان معيشت کي هٿي ملي، دولت وڌي، پر ساڳئي وقت حڪومتي آمدني گهٽجي وئي، جنهن جو اثر دفاعي خرچن تي به پيو.<ref>Umar Ibn Abdul Aziz By Imam Abu Muhammad Abdullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E.</ref> سني ذريعن موجب اموي حڪمرانن مان صرف [[عمر بن عبدالعزيز]] اهڙو حڪمران آهي، جنهن جي پرهيزگاري ۽ انصاف تي تقريباً سڀني جو اتفاق آهي.{{citation needed|date=March 2024}} هن اسلام جي واڌ لاءِ موالي کان جزيه ختم ڪيو ۽ اسلام قبول ڪندڙن کي وڌيڪ آزاديون ڏنيون. ==== شيعا نظرئي موجب ==== [[شيعا]] ذريعن ۾ اموين بابت منفي راءِ ملي ٿي، جنهن جو مختصر اظهار شيعا ڪتاب ''صلح الحسن'' ۾ به ڪيو ويو آهي.<ref name="Aal-yasin2014">{{cite book|author=Shaykh Radi Aal-yasin|title=Sulh Al-Hasan|year=2000|publisher=Ansariyan Publishers|isbn=978-1-4960-4085-5|pages=297–344}}</ref> شيعا حديثن مطابق، جن کي سني صحيح نٿا سمجهن، [[علي بن ابي طالب]] اموين کي سڀ کان وڏي [[فتنو]] قرار ڏنو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=92|title=Sermon 92}}</ref> شيعا روايتن ۾ اموي خلافت کي وڏي پيماني تي "ظالم، غير اسلامي ۽ خدا کان بي نياز" حڪومت طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NPvZoG6NtLkC&q=godless+umayyads&pg=PA227|title=Black Banners from the East|last=Sharon|first=Moshe|date=1983|publisher=JSAI|isbn=9652235011}}</ref> شيعا مؤقف موجب معاويه 657ع ۾ پاڻ کي خليفو قرار ڏنو ۽ رسول الله ﷺ جي سئوٽ ۽ ناٺي، حڪمران خليفي [[علي بن ابي طالب]] خلاف جنگ ڪئي، جنهن جو نتيجو [[جنگ صفين]] جي صورت ۾ نڪتو. انهن موجب معاويه پنهنجي پٽ [[يزيد پهريون]] کي به [[حسن–معاويه معاهدو]] جي خلاف ورزي ڪندي جانشين مقرر ڪيو. بعد ۾ رسول الله ﷺ جي نواسي [[حسين بن علي]] [[واقعه ڪربلا]] ۾ شهيد ڪيا ويا. شيعا روايتن موجب بعد وارا امام، جهڙوڪ [[علي بن حسين زين العابدين]]، به اموي حڪمرانن جي ظلم جو شڪار ٿيا. ==== بهائي نظرئي موجب ==== [[بهائي]] مذهب جي ڪتاب ''ڪتابِ مڪاشفو'' جي پيشنگوين جي وضاحت ڪندي [[عبدالبهاء]] بيان ڪري ٿو ته: {{quote|"وڏو ڳاڙهو اژدها، جنهن جا ست مٿا ۽ ڏهه سڱ هئا ۽ جنهن جي مٿن تي ست تاج هئا" اموي خليفن ڏانهن اشارو آهي، جيڪي رسول الله ﷺ جي دين ۽ علي جي حقيقت جي مخالفت ۾ اڀريا هئا.<ref>{{cite book|author=`Abdu'l-Bahá|title=Some Answered Questions|page=69}}</ref>}} بهائي تشريح موجب اژدهي جا ست مٿا انهن ستن علائقن جي علامت آهن، جن تي اموين حڪومت ڪئي: * دمشق * فارس * عربستان * مصر * آفريڪا * اندلس * ماوراءُ النهر جڏهن ته ڏهه سڱ اموي حڪمرانن جي ڏهن نالن جي علامت آهن: * ابو سفيان * معاويه * يزيد * مروان * عبدالملڪ * وليد * سليمان * عمر * هشام * ابراهيم ڪجهه نالا، جهڙوڪ يزيد، هڪ کان وڌيڪ ڀيرا استعمال ٿيا (يزيد ٻيون ۽ يزيد ٽيون)، پر هن تشريح ۾ انهن کي الڳ شمار نه ڪيو ويو آهي. == خليفن جي فهرست == {{Main|اموي خاندان|Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|l2=اموي خاندان جو شجرو}} [[File:Umayads.svg|thumb|upright=1.15|[[اموي خاندان جو شجرو|اموي خاندان]] جو نسب نامو۔ نيري رنگ ۾: خليفو [[عثمان بن عفان]]، چار [[خلفاءِ راشدين]] مان هڪ. سائي رنگ ۾: دمشق جا اموي خليفا. پِيلي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي امير. نارنگي رنگ ۾: قرطبہ جا اموي خليفا. [[عبدالرحمٰن ٽيون]] 929ع تائين امير رهيو، پوءِ پاڻ کي خليفو قرار ڏنائين. [[محمد ﷺ]] کي به (وڏن اکرن ۾) شامل ڪيو ويو آهي ته جيئن اموين جي ساڻس خانداني نسبت ڏيکاري سگهجي. وڌيڪ لاءِ [[Umayyad dynasty#Genealogical chart of Umayyad rulers|شجري جو تعاملي نسخو]] ڏسو.]] {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+ style="background:#0B3D91; color:white; font-size:115%;" | دمشق جي اموي خلافت جا خليفا ! style="background:#D6EAF8;" | خليفو ! style="background:#D6EAF8;" | دورِ حڪومت |- | [[معاويه پهريون|معاويه پهريون بن ابو سفيان]] | 28 جولاءِ 661ع – 27 اپريل 680ع |- | [[يزيد پهريون|يزيد پهريون بن معاويه]] | 27 اپريل 680ع – 11 نومبر 683ع |- | [[معاويه ٻيون|معاويه ٻيون بن يزيد]] | 11 نومبر 683ع – جون 684ع |- | [[مروان پهريون|مروان پهريون بن الحڪم]] | جون 684ع – 12 اپريل 685ع |- | [[عبدالملڪ بن مروان]] | 12 اپريل 685ع – 8 آڪٽوبر 705ع |- | [[وليد پهريون|وليد پهريون بن عبدالملڪ]] | 8 آڪٽوبر 705ع – 23 فيبروري 715ع |- | [[سليمان بن عبدالملڪ]] | 23 فيبروري 715ع – 22 سيپٽمبر 717ع |- | [[عمر بن عبدالعزيز]] | 22 سيپٽمبر 717ع – 4 فيبروري 720ع |- | [[يزيد ٻيون|يزيد ٻيون بن عبدالملڪ]] | 4 فيبروري 720ع – 26 جنوري 724ع |- | [[هشام بن عبدالملڪ]] | 26 جنوري 724ع – 6 فيبروري 743ع |- | [[وليد ٻيون|وليد ٻيون بن يزيد]] | 6 فيبروري 743ع – 17 اپريل 744ع |- | [[يزيد ٽيون|يزيد ٽيون بن وليد]] | 17 اپريل 744ع – 4 آڪٽوبر 744ع |- | [[ابراهيم بن وليد]] | 4 آڪٽوبر 744ع – 4 ڊسمبر 744ع |- | [[مروان ٻيون|مروان ٻيون بن محمد]] | 4 ڊسمبر 744ع – 25 جنوري 750ع |- |} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> <references group="pron"/> ==ڪتابيات== {{refbegin|30em}} * {{The End of the Jihad State}} * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite book |last1=Crone |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=Ow-mV50c2TUC&pg=PA7 |title=God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam |last2=Hinds |first2=Martin |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-32185-9 |location=Cambridge}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{EI2 |last=Cobb |first=P. M. |author-link=پال ايم. ڪوب |title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz |volume = 10 |pages=821–822 |url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282}} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=فريڊ ايم. ڊونر|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * {{cite thesis |last=Dixon |first='Abd al-Ameer |title=The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study) |date=August 1969 |publisher=University of London, SOAS |location=London }} * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * {{cite book |last=Flood |first=Finbarr Barry |url=https://books.google.com/books?id=r5f8kxIyykQC |title=The Great Mosque of Damascus: Studies on the Makings of an Umayyad Visual Culture |publisher=Brill |year=2001 |isbn=90-04-11638-9 |location=Boston}} * {{The Arab Conquests in Central Asia}} * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=ايڇ. اي. آر. گب |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * {{cite thesis |last=Gilbert |first=Victoria J. |date=May 2013 |title=Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism, 1970–2013. |type=MA |publisher=Northeastern University |doi=10.17760/d20004883 |url=https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf |access-date=7 May 2022}} * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=اولگ گرابار |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * {{The First Dynasty of Islam |edition=Second}} * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=مارٽن هندس |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |date=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=والٽر ڪيگي |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=هيو اين. ڪينيڊي | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = 2nd | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{Kennedy-The Great Arab Conquests }} ** {{cite book |last1=Kennedy |first1=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} *{{EI2 |article=Yazīd (II) b. ʿAbd al-Malik |last1=Lammens |first1=H. |authorlink=هنري لامينس |last2=Blankinship |first2=Kh. Y. |authorlink2=خالد يحيى بلينڪنشپ |volume=11 |page=311}} * {{Cite book|last=Lapidus|first=Ira M.|author-link=آئرا ايم. لپيڊس|title=A History of Islamic Societies|publisher=Cambridge University Press|url=https://books.google.com/books?id=kFJNBAAAQBAJ|year=2014|isbn=978-0-521-51430-9}} * {{The Prophet and the Age of the Caliphates |edition=3rd}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=جورجيو ليوي ڊيلا ويدا |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=ايوارسٽ ليوي-پرووانسال |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = رالف-يوهانس ليلي |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{Cambridge History of Iran | volume = 4 | last = Madelung | first = W. | authorlink = ولفرڊ ميڊيلنگ | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 |chapter-page=198}} * {{Encyclopaedia Iranica|volume=6|fascicle=5|title=DABUYIDS|last=Madelung|first=Wilferd|author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761|pages=541–544}} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=ولفرڊ ميڊيلنگ |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * {{The History of al-Tabari|volume=18}} * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=محمد طالبي |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=وليم ايل. اوڪسنوالڊ|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * {{The History of al-Tabari |volume=24 |url={{Google Books|m15CKZc-TMAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |author-link=چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * {{The Arab Emirates in Bagratid Armenia}} * {{A History of the Byzantine State and Society}} * {{The Arab Kingdom and its Fall}} * {{cite book |last1=Muir |first1=William |author-link=وليم ميور|title=The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall |date=1891 |publisher=Religious Tract Society |url=https://books.google.com/books?id=s_syAQAAMAAJ}} * {{cite book |last=al-Sallabi |first=Ali |author-link=علي الصلابي |year=2008 |title=الدولة الأموية عوامل الإزدهار وتداعيات الإنهيار |trans-title=The Umayyad State: Factors of Prosperity and Consequences of Collapse |publisher=Dar Al-Marefah |url=https://archive.org/details/2_20190819_20190819/mode/1up |isbn=978-9953850030 |language=ar}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Al-Ajmi |first=Abdulhadi| title=The Umayyads |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9781870582568 |title=Muʻawiya: Restorer of the Muslim Faith |last1=Bewley |first1=Aisha Abdurrahman |date=2002 |publisher=Dar Al Taqwa }} * {{cite encyclopedia|last=Boekhoff-van der Voort |first=Nicolet |title=Umayyad Court |encyclopedia=Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God |editor-first1=C. |editor-last1=Fitzpatrick |editor-first2=A. |editor-last2=Walker |location=Santa Barbara |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-177-2}} * {{cite book |isbn=9780521229616 |title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity |last1=Crone |first1=Patricia |year= 1980 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book |isbn=9780521211338 |title=Hagarism: The Making of the Islamic World |url=https://archive.org/details/hagarismmakingof0000cron |last1=Crone |first1=Patricia |last2=Cook |first2=M. A. |last3=Cook |first3=Michael |date=1977 |publisher=CUP Archive }} *{{cite book |editor1-last=Marsham |editor1-first=Andrew |title=The Umayyad World |date=2020 |publisher=Routledge |location=London and New York |isbn=9781317430056 |url=https://books.google.com/books?id=tBUHEAAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Marsham |first1=Andrew |title=The Umayyad Empire |date=2024 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn=978-0-7486-4301-1 |url=https://books.google.com/books?id=HvGgEQAAQBAJ}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} [[زمرو:اموي خلافت]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] fkfe1pp3pp6htsydt5qx2ekbi9u05wb 14 44295 410062 124921 2026-09-06T09:58:28Z Memon2025 21315 /* */ 410062 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:680ع]] [[زمرو:ستين صدي ڏھائيون]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ڏھائيون]] 75ba2myiugtv56ywre3wuv8uj0otfmt 410065 410062 2026-09-06T10:01:02Z Memon2025 21315 /* */ 410065 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:680ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] ipu09pbe2unw7xfda5ve4wf1y7b1ndf 14 44938 410066 126962 2026-09-06T10:01:55Z Memon2025 21315 /* */ 410066 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] 1fltx134qpzaxx2g6x83fwg3ya2m2z2 410067 410066 2026-09-06T10:02:30Z Memon2025 21315 /* */ 410067 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:660ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] fia4l3r2tkqjrceo1tfwne41jwzqiyw 0 55806 409959 409947 2026-09-05T12:24:37Z Memon2025 21315 /* تفصيل */ 409959 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | group = | image = | caption = [[صحارا ريگستان]] ۾ امازيغي بدوي مرد | population = | regions = | langs = | rels = | related = |name=بربر<br> امازيغ (عربي)|native_name=Imaziɣn ([[بربر ٻوليون|بربر]])|type=نسلي گروهه|image_skyline=Amazigh1.jpg|image_size=250px|image_caption=[[صحارا ريگستان]] ۾ بربر بدوي مرد|subdivision_name=[[بربر ٻوليون]]، [[عربي ٻولي|عربي ٻوليون]] (مقامي لهجا)|subdivision_name1=تقريبن 3 ڪروڙ کان وڌيڪ امازيغي ڳالهائيندڙ؛ 4 ڪروڙ عربي ڳالهائيندڙ|subdivision_name2='''[[مراڪش]]''': 1.7 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 60%) <br /> '''[[الجزائر]]''': 1.3 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 40%)<br /> '''[[مالي]]''': 800,000<br />'''[[نائيجر]]''': 750,000<br />'''[[موريتانيا]]''': 680,000<br />'''[[ليبيا]]''': 470,000<br />'''[[تيونس]]''': 117,783<br />'''[[يورپ]]''': 40 لک|subdivision_name3=[[عرب]]|subdivision_type=ٻوليون|subdivision_type1=آبادي|subdivision_type2=علائقا|subdivision_type3=پاڙيسري|subdivision_type4=مذهب|subdivision_name4=[[اسلام]] (اڪثريت [[سني اسلام]])}} '''بربر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي [[اتر آفريڪا]] جي ملڪن جهڙوڪ [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا|ليبيا]] ۽ [[تيونس]] جا قديم ترين رهواسي آهن.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا <small>100</small> کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.<ref name=":1" /> اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' (<small>Tamazight</small>) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها '''تفيناغ''' (<small>Tifinagh</small>) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|title=L'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vandenbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ethnic group indigenous to North Africa}} {{other uses}}{{pp-protected|small=yes}}{{Citation style|date=April 2026}} {{Infobox ethnic group | group = {{unbulleted list|Berbers|Amazighs}}<!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES]] --> | native_name = {{hlist|{{lang|ber-Latn|Imaziɣen}}|{{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}}|{{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}}} | image = Berber flag.svg | caption = The [[Berber flag|Berber ethnic flag]] | population = 25 million<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> to 36 million<ref name="Danver2015">{{cite book|author=Steven L. Danver|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|quote=The Berber population numbers approximately 36 million people.|page=23}}</ref><ref name="Berber people">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=17 August 2016}}</ref><ref name="Berber speakers">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/north-africas-berbers-get-boost-from-arab-spring/|title=North Africa's Berbers get boost from Arab Spring|publisher=[[Fox News]]|date=5 May 2012|access-date=8 December 2013}}</ref><ref name="Bilingualism, p. 860">{{cite book|last1=Bhatia|first1=Tej K.|last2=Ritchie|first2=William C.|title=The Handbook of Bilingualism|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-631-22735-0|page=860|url=https://books.google.com/books?id=pNqVaUk4dM0C|access-date=16 July 2016}}</ref> | region1 = {{flag|Morocco}} | pop1 = 14 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berber Marginalization in North Africa Fuels Identity Movements |url=https://fanack.com/morocco/population-of-morocco/berber-identity-movements/ |access-date=11 February 2025 |website=The MENA Chronicle {{!}} Fanack |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2018 |title=Berber {{!}} people {{!}} Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704131003/https://www.britannica.com/topic/Berber |archive-date=4 July 2018 }}</ref>}} to 20 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=uo6wCgAAQBAJ&pg=PA202 |title=Two Arabs, a Berber, and a Jew: Entangled Lives in Morocco |date=2 December 2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31751-9 |page=202 |language=en |quote=He accepts the undocumented estimate that nearly half the Moroccan population—perhaps as many as fifteen million people—identify themselves as Berber...}}</ref><ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=AP PHOTOS: Berbers live on in Morocco's Atlas Mountains |url=https://apnews.com/general-news-dc618d95c6d84e99b219c0fb51f5d4f8 |access-date=11 February 2025 |website=AP News |language=en |quote=At least 15 million Moroccans are Amazigh, divided into different groups according to their dialects.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ennaji |first=Moha |url=https://books.google.com/books?id=DXsF7fT318QC&pg=PA72 |title=Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco |date=20 January 2005 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-23979-8 |page=72 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://minorityrights.org/communities/amazigh-in-morocco/ |title=Amazigh in Morocco |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2008/65040 |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Morocco: Berbers |publisher=Minority Rights Group International |via=Refworld |date=2008 |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://iwgia.org/en/morocco/5058-iw-2023-morocco.html |title=The Indigenous World 2023: Morocco |publisher=International Work Group for Indigenous Affairs |date=2023 |access-date=2026-05-08}}</ref> }} | region2 = {{flag|Algeria}} | pop2 = 7 million<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref> to 13 million<ref name="axl.cefan.ulaval.ca"/><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769|title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language|newspaper=BBC News|date=7 February 2016}}</ref> | region3 = {{flag|Niger}} | pop3 = 2.6 million<ref name=nigertuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=8 October 2016}}, Niger: 11% of 23.6 million</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = 2 million<ref>[https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm ''Les langues de France: un patrimoine méconnu, une réalité vivante''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm|date=29 September 2014}}, originally published by CultureComm unication.gouv.fr.</ref> | region5 = {{flag|Mali}} | pop5 = 850,000<ref name=WorldFactbookMali>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109155852/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Mali|date=5 November 2021|publisher=The World Factbook}}</ref> | region6 = {{flag|Libya}} | pop6 = 600,000<ref>{{Citation |last=Zurutuza |first=Karlos |year= |title=Libya's Berbers fear ethnic conflict |publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]] |publication-place= |page= |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=11 November 2021}}</ref> | region7 = {{flag|Belgium}} | pop7 = 500,000<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/03/23/la-belgique-est-devenue-un-trou-noir-securitaire_4888420_3232.html|title=Au cœur des réseaux djihadistes européens, le passé douloureux du Rif marocain|last=Truong|first=Nicolas|date=23 March 2016|newspaper=Le Monde.fr|language=fr|issn=1950-6244|access-date=16 November 2016}}</ref> | region8 = {{flag|Netherlands}} | pop8 = 467,455{{citation needed|date=March 2019}} | region9 = {{flag|Burkina Faso}} | pop9 = 406,271<ref name=burkinatuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead|archive-date=11 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=12 October 2021}}, Burkina Faso: 1.9% of 21.4 million</ref> | region10 = {{flag|Tunisia}} | pop10 = 100,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 37,060<ref>{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada |first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=8 February 2017|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref> | region12 = {{flag|Egypt}} | pop12 = 30,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region13 = {{flag|Nigeria}} | pop13 = 30,000<ref>{{Cite web|last=Pongou|first=Roland|date=2010-06-30|title=Nigeria: Multiple Forms of Mobility in Africa's Demographic Giant|url=https://www.migrationpolicy.org/article/nigeria-multiple-forms-mobility-africas-demographic-giant|access-date=2020-10-29|website=migrationpolicy.org|language=en}}</ref> | region14 = {{flag|Mauritania}} | pop14 = 10,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region15 = {{flag|Norway}} | pop15 = 4,500{{citation needed|date=December 2020}} | region16 = {{flag|Israel}} | pop16 = 3,500<ref>Moshe Shokeid: ''The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village''. Manchester University Press, 1971.</ref> | region17 = {{flag|United States}} | pop17 = 1,325<ref>{{cite web|author=US Census Bureau|title=The Arab Population: 2000|url=https://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113064140/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-date=13 January 2004 |url-status=live|access-date=5 May 2013}}</ref> | langs = [[Berber languages]] (Tamazight) and [[Arabic]] | rels = Predominantly [[Sunni Islam]]<br />Minorities [[Ibadi Islam]], [[Shia Islam]] and, [[Christianity]] (chiefly [[Catholicism]]),<ref name=Miller2015>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/16338087|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|last1=Miller|first1=Duane Alexander|last2=Johnstone|first2=Patrick|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|volume=11|number=10|year=2015|via=academia.edu|access-date=27 March 2016|issn=1556-3723}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja: ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 |date=18 October 2017 }}.</ref> [[Berber Jews|Judaism]]<!-- as per [[Infobox ethnic group]], the religion parameter is for the "group's religious affiliations" – irreligion is having no religious affiliation --> | related-c = Other Afroasiatic-speaking peoples of North Africa and adjacent regions<ref name=Blench2006>{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=Archaeology, Language, and the African Past|series=African Archaeology Series|publisher=[[AltaMira Press]]|date=2006|isbn=978-0-7591-0466-2|url=https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref><ref name="Shirai, Noriyuki 2010">Shirai, Noriyuki. ''The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.'' Leiden University Press, 2010. {{ISBN|978-9087280796}}.</ref><ref name=Ehret2004>{{cite journal|last1=Ehret|first1=C|last2=Keita|first2=SOY|last3=Newman|first3=P|year=2004|title=The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003)|journal=Science|volume=306|issue=5702|page=1680|doi=10.1126/science.306.5702.1680c|pmid=15576591|s2cid=8057990}}</ref><ref name=bender1997>Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19–34</ref> | native_name_lang = ber | related_groups = }} {{Contains special characters|Tifinagh}} '''Berbers''', also known as '''Amazighs'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|æ|m|ə|ˈ|z|iː|k|,_|-|iː|x}} {{respell|AM|ə|ZEEK(H)}}; {{langx|ber-Latn|Amaziɣ}} ({{lang|ber|ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗ}}), singular; {{langx|ar|أمازيغ|Amāzīgh|links=no}}.}} or '''Imazighen''',{{efn|{{langx|ber-Latn|Imaziɣen|links=no}} ({{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}), plural.}} are an [[Ethnicity|ethnic group]]{{Efn|Sources stating Berbers/Amazighs are an ethnic group:<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Claudia |date=April 2021 |title=Equality and Gender at Work in Islam: The Case of the Berber Population of the High Atlas Mountains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-ethics-quarterly/article/equality-and-gender-at-work-in-islam-the-case-of-the-berber-population-of-the-high-atlas-mountains/EEC5BCBB393279FF5B180A9B7699D0EB |journal=Business Ethics Quarterly |language=en |volume=31 |issue=2 |pages=210–241 |doi=10.1017/beq.2020.21 |issn=1052-150X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Draguet |first=Michel |url=https://books.google.co.uk/books/about/Berber_Memories.html?id=lcpTzQEACAAJ&redir_esc=y |title=Berber Memories: Women and Jewellery in Morocco : Through the Gillion Crowet Collections |date=2021 |publisher=Mercatorfonds |isbn=978-0-300-25395-5 |language=en}}</ref><ref>https://pdfs.semanticscholar.org/d506/3734ee2e6bdfdf357737f9f364d102e78860.pdf "Berbers are an ethnic group native to North Africa"</ref><ref>https://rua.ua.es/server/api/core/bitstreams/992afd1d-eb12-41d9-ada1-1412e70c7f2b/content "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.ziglobitha.org/wp-content/uploads/2024/12/05-Art.-Fadila-CHEBABHA-pp.65-80.pdf "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.fsigeneticssup.com/article/S1875-1768(08)00205-9/pdf "Berber ethnic group"</ref><ref>https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/ "Berbers are an ethnic group"</ref><ref>{{Cite web |last=Writer |first=Staff |date=2020-12-02 |title=Berbers: North Africa’s Marginalized Indigenous People |url=https://theglobepost.com/2020/12/02/berbers-north-africa-marginalized-indigenous/ |access-date=2026-04-18 |website=The Globe Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrin |first=James |date=2016-01-21 |title=Among North Africa's Berbers |url=https://archive.nytimes.com/lens.blogs.nytimes.com/2016/01/21/among-north-africas-berbers/ |access-date=2026-04-18 |website=Lens Blog |language=en}}</ref>}} indigenous to [[North Africa]]. They are primarily connected by their use of [[Berber languages]], which are part of the [[Afroasiatic languages|Afroasiatic language family]].<ref name="Fields-2011">{{Cite book |last=Fields |first=Nic |url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28 |title=Roman Conquests: North Africa |date=2011|publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84884-704-0 |language=en |quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref> بربر. امازيغ. نسلي گروهه. * بربر ٻوليون (تامازيغٽ) ۽ عربي. * اڪثريت: سني اسلام. اقليتون: اباضي اسلام، شيعا اسلام، عيسائيت (خاص طور تي ڪيٿولڪ) ۽ يهوديت. * اتر آفريڪا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ٻيا آفرو-ايشيائي (Afroasiatic) ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو. * بربر (جن کي امازيغ يا امازيغن به چيو ويندو آهي) اتر آفريڪا جا مقامي نسلي ماڻهو آهن. اهي بنيادي طور تي بربر ٻولين جي استعمال ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن، جيڪي آفرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان جو حصو آهن. * بربر اتر آفريڪا جي ”مغرب“ (Maghreb) واري علائقي جا مقامي رهواسي آهن. اهي مراکش، الجيريا، ليبيا ۽ ڪجهه حد تائين تيونس، موريطانيا، اتر مالي ۽ اتر نائجر (ازاواغ) جي علائقن ۾ آباد آهن. بربرن جون ننڍيون برادريون برڪينا فاسو ۽ مصر جي ”سيوا اوسيس“ (Siwa Oasis) ۾ پڻ ملن ٿيون. هن برادري جا ڪيترائي ماڻهو ”بربر“ نالي کي (جيڪو عربي لفظ ”بربر“ يا ”باربيرين“ يعني وحشي يا اڻ سڌريل ماڻهوءَ سان مشابهت رکي ٿو) توهين آميز سمجهن ٿا ۽ پنهنجي لاءِ ”امازيغ“ نالو استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا. * اتر آفريڪا جي پٿر جي دور (Stone Age) جي مقامي تهذيبن مان نڪتل، ”امازيغن“ جو ذڪر سڀ کان پهريان قديم مصري لکڻين ۾ ملي ٿو. تقريباً 2000 قبل مسيح کان، بربر ٻوليون نيل واديءَ کان اولهه طرف اتر صحارا مان ٿينديون ”مغرب“ واري علائقي تائين پکڙجي ويون. بربر قومن جي مختلف گروهن، جهڙوڪ موري (Mauri)، ماسيسلي (Masaesyli)، ماسيلي (Massyli)، موسولامي (Musulamii)، گيٽولي (Gaetuli) ۽ گارامانٽس (Garamantes)، بربر بادشاهتن، جهڙوڪ نوميڊيا (Numidia) ۽ موريطانيا (Mauretania) جو بنياد وڌو. قديم دور جي آخري حصي ۾ ٻيون بادشاهتون به وجود ۾ آيون، جهڙوڪ التاوا (Altava)، اوريس (Aurès)، وارسينس (Ouarsenis) ۽ هوڊنا (Hodna). آخرڪار، عيسوي 7هين ۽ 8هين صديءَ ۾ عربن جي فتحن بربر بادشاهتن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن سان ثقافتي ۽ لساني ”عربائيزيشن“ (عربي رنگ ۾ رچجڻ) جو هڪ ڊگهو عمل شروع ٿيو. ان عمل ۾ بربرن جي وچ ۾ عربي ٻولي ۽ عرب ثقافت جي پکيڙ، گڏوگڏ سندن اسلام قبول ڪرڻ شامل هو. خاص طور تي، 7هين صديءَ کان 17هين صديءَ تائين ”مغرب“ واري علائقي ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ هن عمل کي تيز ڪري ڇڏيو. بهرحال، بربر قبيلا هڪ طاقتور سياسي قوت رهيا ۽ انهن اهڙيون حڪمران خاندانن (سلطنتون) قائم ڪيون جن يارهين کان سورهين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۽ آئبيرين جزيره نما جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي؛ مثال طور زيريد (Zirids)، حماديد (Hammadids)، اولهه مغرب (Maghreb) ۾ مختلف زناتا (Zenata) رياستون، ال-اندلس ۾ ڪيتريون ئي طائفه (Taifa) بادشاهتون، ۽ المرابطين (Almoravids) توڙي الموحدين (Almohads) جون سلطنتون. انهن جا بربر جانشين - مارينيد (Marinids)، زيانيڊ (Zayyanids) ۽ حفصيد (Hafsids) - سورهين صديءَ تائين حڪومت ڪندا رهيا. سورهين صديءَ کان پوءِ، اهو سلسلو بربر خاندانن جي غير موجودگيءَ ۾ جاري رهيو؛ مراکش ۾، سندن جاءِ انهن عربن ورتي جيڪي اسلامي پيغمبر محمد ﷺ جي نسل مان هجڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. * بربر ماڻهن کي مختلف نسلي گروهن ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ ڪابيل (Kabyles)، شاوي (Chaouis) ۽ ريفين (Rifians). پنهنجي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ”امازيغ“ (Amazigh) جو استعمال قديم زماني کان هلي رهيو آهي، جنهن جي تصديق مازيزس (Mazices) جهڙا گروهه ڪن ٿا، ۽ اهو نالو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. مختلف بربر قومون (جهڙوڪ ريفين، نفوسي، غومارا، شلها وغيره). The Berbers are [[indigenous peoples|indigenous]] to the [[Maghreb]] region of North Africa, where they live in communities across parts of [[Morocco]], [[Algeria]], [[Libya]], and to a lesser extent [[Tunisia]], [[Mauritania]], northern [[Mali]] and northern [[Niger]] ([[Azawagh]]).<ref name="Berber Definition">{{Cite web |title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=13 December 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Aïtel-2014">{{Cite book |last=Aïtel |first=Fazia |title=We are Imazigen: the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture |date=2014 |isbn=978-0-8130-4895-6 |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |oclc=895334326}}</ref><ref name="Vourlias-2010">{{Cite news |last=Vourlias |first=Christopher |date=25 January 2010 |title=Moroccan minority's net gain |volume=417 |work=Variety |publisher=Penske Business Media, LLC |issue=10}}</ref> Smaller Berber communities are also found in [[Burkina Faso]] and [[Egypt]]'s [[Siwa Oasis]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Berber |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber |access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Siwa in Egypt |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG |access-date=1 June 2022 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> Many in the community view the exonym "Berber", equivalent and related to the Arabic word for "barbarian" ({{lang|ar|بربر}}), as pejorative, and prefer the endonym "Amazigh". Descended from Stone Age cultures indigenous to North Africa, accounts of the Imazighen were first mentioned in [[Egyptian hieroglyphs|Ancient Egyptian writings]].<ref>[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234 | title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography | isbn=978-1-000-82592-3 | last1=Fischer-Lichte | first1=Erika | last2=Sugiera | first2=Małgorzata | last3=Jost | first3=Torsten | last4=Hartung | first4=Holger | last5=Soltani | first5=Omid | date=2022 | publisher=Taylor & Francis }}</ref> From about 2000 BC, [[Berber languages]] spread westward from the [[Nile|Nile Valley]] across the northern [[Sahara]] into the Maghreb. A series of Berber peoples such as the [[Mauri]], [[Masaesyli]], [[Massyli]], [[Musulamii]], [[Gaetuli]], and [[Garamantes]] gave rise to Berber kingdoms, such as [[Numidia]] and [[Mauretania]]. Other kingdoms appeared in late antiquity, such as [[kingdom of Altava|Altava]], [[kingdom of the Aurès|Aurès]], [[kingdom of Ouarsenis|Ouarsenis]], and [[Hodna]].<ref name="Berber Definition-2">{{cite web |title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica |date=23 May 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref> Berber kingdoms were eventually suppressed by the [[Early Muslim conquests|Arab conquests]] of the 7th and 8th centuries AD, which initiated a long process of cultural and linguistic [[Arabization]]. This involved the spread of [[Arabic|Arabic language]] and [[Arab culture]] among the Berbers, as well as their conversion to [[Islam]]. Notably, the [[Arab migrations to the Maghreb]] from the 7th century to the 17th century accelerated this process.<ref name="Holes 42">{{Cite book |last=Holes |first=Clive |url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ |title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches |date=2018|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-100506-0 |page=42 |language=en}}</ref> However, [[Berber tribes]] remained powerful political forces and created [[:Category:Berber dynasties|dynasties]] that ruled much of North Africa and the [[Iberian Peninsula]] from the eleventh to sixteenth centuries<ref>{{cite magazine |last=Stub |first=Sara Toth |title=Splendor at the Edge of the Sahara |magazine=Archaeology |date=May–June 2020 |volume=73 |issue=3 |url=https://archaeology.org/issues/may-june-2020/letters-from/morocco-medieval-capital/ |access-date=24 May 2026 }}</ref> such as the [[Zirid dynasty|Zirids]], [[Hammadid dynasty|Hammadids]], various [[Zenata]] principalities in the western Maghreb, and several [[Taifa]] kingdoms in [[al-Andalus]], and empires of the [[Almoravid dynasty|Almoravids]] and [[Almohad Caliphate|Almohads]]. Their Berber successors – the [[Marinid dynasty|Marinids]], the [[Zayyanid dynasty|Zayyanids]], and the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] – continued to rule until the 16th century. From the 16th century onward, the process continued in the absence of Berber dynasties; in Morocco, they were replaced by [[Sharifism|Arabs claiming descent from the Islamic prophet Muhammad]].<ref name="Berber Definition-2"/> Berbers are divided into several ethnic groups, such as [[Kabyle people|Kabyles]], [[Chaoui people|Chaouis]] and [[Rifians]]. The use of the endonym Amazigh dates back to antiquity, as attested by groups such as the [[Mazices]],<ref>{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1986-09-01 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref> and it remains in use today.<ref>{{Cite book |last1=Mourigh |first1=Khalid |url=https://books.google.com/books?id=ZDxrzQEACAAJ |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |page=11 |language=en}}</ref> Various Berber nations (such as Rifians, Nafusi, Ghomaras, Shilhas, etc.<ref>{{cite book |last=del Marmol Carvajal |first=Luis |url=https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |title=Primera parte de la descripcion general de Affrica |date=1573 |publisher=Biblioteca Central Militar (Madrid) |location=Granada |pages=fo. 43 |language=Spanish}}</ref>) used the root MZƔ for the name of their language and their people up to the latter half of the 20th Century, when more regionally specific terms such as ''Tarifit'' or ''Tanfusit'' were coined.<ref>{{Cite book |last=Mourigh |first=Khalid |url=https://www.google.nl/books/edition/An_Introduction_to_Tarifiyt_Berber_Nador/ZDxrzQEACAAJ?hl=en |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten G. |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |language=en}}</ref> ==نالا ۽ اشتقاق== {{Main|Names of the Berber people}} عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي '''بربر''' چيو ويو.<ref>{{Citation|last=Rouighi|first=Ramzi|title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib|date=2019-07-05|publisher=University of Pennsylvania Press}}</ref> لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (<small>Barbarian</small>) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن. اهي پاڻ کي '''امازيغ''' سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".<ref name=":1" /> تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي. The [[indigenous populations]] of the [[Maghreb]] region of [[North Africa]] are collectively known as Berbers or Amazigh in English.<ref name="Berber Definition"/> Tribal titles such as ''Barabara'' and ''Beraberata'' appear in Egyptian inscriptions of 1700 and 1300 BC, and the Berbers were probably intimately related with the Egyptians in very early times. Thus the true ethnic name may have become confused with ''Barbari'', the designation used by classical conquerors.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Berbers |volume= 3 | last= |first= |author-link= | pages= 764–767 |short=1}}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is very old and would be better replaced with a reference that better demonstrates current terminology and understanding.|date=September 2024}} The plural form Imazighen is sometimes also used in English.<ref name="Aïtel-2014" /><ref>{{Cite book |last=Ilahiane |first=Hsain |title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen) |date=2017 |isbn=978-1-4422-8182-0 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |oclc=966314885}}</ref> The term "Berber" as a collective label has been the subject of scholarly debate. The historian Ramzi Rouighi argues that Berbers began to be referred to collectively only after the Arab conquests of the 7th century, and that the term's modern usage carries problematic historical baggage.<ref>{{Cite book |last=Rouighi |first=Ramzi |url=https://www.google.co.ma/books/edition/Inventing_the_Berbers/CIO9DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover |title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib |date=2019-07-05 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9618-1 |pages=8 |language=en}}</ref> However, Rouighi's treatment of the term "Amazigh" has been criticized for oversimplifying its historical distribution and dismissing it as a colonial invention without adequately engaging with its use as an endonym in many regions long before modern nationalism.<ref>{{cite web |last=Souag |first=Lameen |date=February 11, 2021 |title=Review: "Inventing the Berbers" |url=https://lughat.blogspot.com/2021/02/review-inventing-berbers.html |website=Jabal al-Lughat |access-date=May 8, 2026}}</ref> Today, many consider the term "Berber" pejorative and prefer "Amazigh" instead, due to its problematic history as an [[Endonym and exonym|exonym]] and its equivalence with the [[Arabic]] word for "[[barbarian]]".<ref>{{Cite book |title=Oxford Arabic dictionary: Arabic-English · English-Arabic |date=2014 |editor=Tressy Arts |isbn=978-0-19-958033-0 |edition=First |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=979, 990 |oclc=881018992}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=14–17}}</ref><ref name="Vourlias-2010"/><ref>{{Cite web |date=23 September 2019 |title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber" |url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ |access-date=25 October 2022 |website=Society for Linguistic Anthropology |language=en-US |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ }}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |page=2 |language=en}}</ref> Since the late 20th century, a trans-national movement ''–'' known as [[Berberism]] or the Berber Culture Movement ''–'' has emerged among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]] and to advocate for greater linguistic rights and cultural recognition.<ref name="Maddy-Weitzman-2011">{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7 |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=7–9 |language=en}}</ref> [[Stéphane Gsell]] proposed the translation "noble/free" for the term Amazigh based on [[Leo Africanus]]'s translation of "awal amazigh" as "noble language" referring to the [[Berber languages]]. This definition remains disputed and is seen by some as an undue extrapolation.<ref name="Stepanova-2018">{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia |date=15 June 2018 |title=Who Conquered Spain? The Role of the Berbers in the Conquest of the Iberian Peninsula |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=78–87 |doi=10.17816/wmo35149 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}</ref><ref name="Chaker-1986">{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1 September 1986 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |language=fr |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gsell |first=Stéphane |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11837281/f133.item |title=Histoire ancienne de l'Afrique du Nord. Tome 5 |publisher=Hachette |year=1929 |location=Paris |page=119 |language=fr}}</ref> Related words such as {{lang|ber-Latn|mmuzeɣ}} ('to be noble', 'generous') exist among the [[Zayanes|Imazighen]] of Central Morocco, while {{lang|ber-Latn|tmuzeɣ}} ('to free oneself', 'revolt') is found among the [[Kabyle people|Kabyles]] of [[Ouadhia District|Ouadhia]].<ref>{{Cite conference |last=Brugnatelli |first=Vermondo |date=16–18 June 2012 |title=À propos de la valeur sémantique d' amaziɣ et tamaziɣt dans l'histoire du berbère |trans-title=About the semantic value of amaziɣ and tamaziɣt in Berber history |url=https://www.academia.edu/1786795 |conference=BaFraLe |language=fr |access-date=30 March 2022}}</ref> The term also has a [[cognate]] in the [[Tuareg languages|Tuareg]] ''"Amajegh"'', meaning noble.<ref>{{Cite book |last=Hureiki |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=6btoFb1gzwsC&dq=%22Amajegh%22&pg=PA74 |title=Essai sur les origines des Touaregs: herméneutique culturelle des Touaregs de la région de Tombouctou |date=1 January 2003 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-84586-442-9 |language=fr}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> "Mazigh" was used as a tribal surname in [[Roman Empire|Roman]] [[Mauretania Caesariensis]].<ref name="Chaker-1986"/><ref>{{Cite book |last=Desanges |first=Jehan |url=http://archive.org/details/CatalogueDesTribusAfricainesDeLantiquiteClassiqueALOuestDuNil |title=Catalogue des tribus africaines de l'antiquité classique à l'ouest du Nil |publisher=Université de Dakar |year=1962 |location=Dakar |page=63 |language=French}}</ref> Abraham Isaac Laredo proposes that the term Amazigh could be derived from "Mezeg", which is the name of [[Dedan (Bible)|Dedan]] of [[Sheba]] in the [[Targum]].<ref>{{Cite book |last=Laredo |first=Abraham Isaac |url=https://books.google.com/books?id=9nAbAAAAIAAJ |title=Bereberes y Hebreos en Marruecos: sus orígenes, según las leyendas, tradiciones y fuentes hebraicas antiguas |date=1954 |publisher=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas |language=es}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The medieval Arab historian [[Ibn Khaldun]] says the Berbers were descendants of Barbar, the son of Tamalla, son of Mazigh, son of [[Canaan (son of Ham)|Canaan]], son of [[Ham (son of Noah)|Ham]], son of [[Noah]].<ref>{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia V. |date=5 September 2018 |title=Origin of the Berber Tribal Confederation of Ṣanhādja |url=https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/1179 |journal=Oriental Studies |language=ru |volume=11 |issue=2 |pages=2–13 |issn=2619-1008}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The [[Numidians|Numidian]], [[Mauri]] and [[Libu]] populations of antiquity are typically understood by contemporary writers to have referred to the same population as modern Berbers.<ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring |date=2022 |isbn=978-1-4773-2482-0 |location=Austin |publisher=University of Texas Press |oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Lebou/Libou |encyclopedia=Encyclopédie berbère |publisher=Edisud |url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319 |last=Zimmermann |first=K. |publication-place=Aix-en-Provence |volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte |issue=28–29 |pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319 |doi-access=free }}</ref> ==تاريخ== '''بربر''' (Berber) اتر آفريڪا جي قديم [[بربر ٻوليون|ٻوليون]]، [[ثقافت]] ۽ [[ماڻھو|ماڻھن]] جو نالو آهي. بربر يا امازيغي {{ٻيا نالا|انگريزي= Imazighen}} ڏکڻ ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]]، اوڀر ۾ [[مصر]] کان [[رومي سمنڊ]] وارو [[اتر آفريڪا]] جو پورو حصو ويندي [[اولهه آفريڪا|اولھه آفريڪا]] جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، [[عيسائيت]]، [[يهوديت|يھوديت]] ۽ [[اسلام]] شامل آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ [[سني اسلام]] سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[مسلمان]] ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي [[لڪه وادي جي جنگ|اسپين جي فتح]] ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو [[عرب|عربن]] سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن [[مرابطون|الموارد]] ۽ [[المواحد خلافت|الموحد]] شاھي خاندانن کي اڀاريو جن [[اسپين]] ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> بربر ماڻھن جو ماريني (<small>1196ع</small>–<small>1464ع</small>) ۽ [[فاطمي خلافت]] (<small>909ع</small>–<small>1171ع</small>) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، [[لبيا]] ۽ [[تيونس]] ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي [[الجزائر|الجيريا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[موريتانيا|ماريطانيہ]] ۽ خصوصاً [[مراڪش]] ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن [[فرانس]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز|نيدرلينڊ]] ۾ رھندڙ آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> لفظ بربر [[يوناني]] ۽ [[لاطيني|رومن]] لفظ باربيرين {{ٻيا نالا|انگريزي= Barbarian}} سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Tamazight}} سڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100, </ref> ===آغاز=== امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا. ===عرب اسلامي فتحون=== 7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن [[اسلام]] قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن [[اموي خلافت]] جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.<ref>https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53</ref> === امازيغي سلطنتون === تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ [[مرابطون|المرابطون]] (<small>Almoravids</small>) ۽ الموحدون (<small>Almohads</small>) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي [[مسلم اسپين|اندلس]] (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book |last1 = Hall |first1 = John G. |title = North Africa |url = https://archive.org/details/northafricaexplo00john |year = 2002}}</ref> The areas of North Africa that have retained the Berber language and traditions best have been, in general, Algeria, Libya, Morocco and Tunisia. Much of Berber culture is still celebrated among the cultural elite in Morocco and Algeria, especially in [[Kabylia]], the [[Aurès]] and the [[Atlas Mountains]]. The [[Kabyles]] were one of the few peoples in North Africa who remained independent during successive rule by the [[Ancient Carthage|Carthaginians]], [[Ancient Rome|Romans]], [[Byzantine Empire|Byzantines]], [[Vandal Kingdom|Vandals]], and the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]].<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156| title = The Middle East and North Africa: Pg 156| isbn = 978-1-85743-132-2| author1 = Eur| publisher = Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118| title = Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118| last1 = Walmsley| first1 = Hugh Mulleneux| year = 1858}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167| title = The Kabyle People By Glora M. Wysner| isbn = 978-1-4474-8352-6| last1 = Wysner| first1 = Glora M.| date = 30 January 2013| publisher = Read Books}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia| title = The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568| year = 1990| publisher = Grolier| isbn = 978-0-7172-0121-1}}</ref> Even after the [[Arabs|Arab]] [[Muslim conquest of the Maghreb|conquest of North Africa]], the Kabyle people still maintained possession of their mountains.<ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45| title = The art journal London, Volume 4: Pg 45| year = 1865}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93| title = The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93| last1 = Field| first1 = Henry Martyn| year = 1893}}</ref> === Prehistory === {{Main|Prehistoric North Africa}} {{further|Genetic history of North Africa|Proto-Berber language}} [[File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|thumb|upright|[[Ahaggar Mountains|Hoggar]] painting, [[Tassili n'Ajjer]]]] [[File:Egypte louvre 131 statuette.jpg|thumb|upright|An [[Egypt]]ian statuette representing a Libyan [[Libu]] Berber from the reign of Rameses{{nbsp}}II (19th Dynasty) in 1279–1213 BC. ([[Louvre|Louvre Museum]], Paris)]] The [[Maghreb]] region in northwestern Africa is believed to have been inhabited by Berbers from at least 10,000&nbsp;BC.<ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref>{{Dubious|reason=The source cited seems unreliable for this claim|date=October 2025}} [[Cave paintings]], which have been dated to twelve millennia before present, have been found in the [[Tassili n'Ajjer]] region of southeastern Algeria. Other [[rock art]] has been discovered at [[Tadrart Acacus]] in the Libyan desert. A [[Neolithic]] society, marked by [[domestication]] and [[subsistence agriculture]] and richly depicted in the Tassili n'Ajjer paintings, developed and predominated in the Saharan and Mediterranean region (the Maghreb) of northern Africa between 6000 and 2000&nbsp;BC (until the classical period). Prehistoric [[Tifinagh]] inscriptions were found in the [[Oran]] region.<ref>{{Cite book |editor-last1=Tiliouine |editor-first1=Habib |editor-last2=Estes |editor-first2=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24772-4 |page=115}}</ref> During the pre-Roman era, several successive independent states (Massylii) existed before King [[Masinissa]] unified the people of [[Numidia]].<ref name=Histoirede>Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} === Mythology === According to the Roman historian [[Gaius Sallustius Crispus]], the original people of North Africa are the [[Gaetulians]] and the Libyans, they were the prehistoric peoples that crossed to Africa from the [[Iberian Peninsula]], then much later, [[Hercules]] and his army crossed from Iberia to North Africa where his army intermarried with the local populace and settled the region permanently, the Medes of his army that married the Libyans formed the Maur people, while the other part of his Army formed the Nomadas or as they are today known as the [[Numidians]] which later on united all of Berber tribes of North Africa under the rule of [[Massinissa]]. === Other sources === According to the ''[[Al-Fihrist|Al-Fiḥrist]]'', the Barber (i.e. Berbers) comprised one of seven principal races in Africa.<ref>Ibn al-Nadim. ''Al-Fiḥrist'', Book I, pp.&nbsp;35–36</ref> The medieval Tunisian scholar [[Ibn Khaldun]] (1332–1406), recounting the oral traditions prevalent in his day, sets down two popular opinions as to the origin of the Berbers: according to one opinion, they are descended from [[Canaan, son of Ham]], and have for ancestors Berber, son of Temla, son of Mazîgh, son of Canaan, son of Ham, a son of Noah;<ref name="Khaldun1925">{{cite book |last=Ibn Khaldun |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale |publisher=P. Geuthner |year=1925 |volume=1 |location=Paris |page=176 |language=fr |translator-last=de Slane |translator-first=William MacGuckin |oclc=556514510 |author-link=Ibn Khaldun |translator-link=Baron de Slane}}</ref> alternatively, [[Abu Bakr bin Yahya al-Suli|Abou-Bekr Mohammed es-Souli]] (947 AD) held that they are descended from Berber, the son of Keloudjm ([[Casluhim]]), the son of [[Mesraim]], the son of Ham.<ref name=Khaldun1925/> {{blockquote|They belong to a powerful, formidable, brave and numerous people; a true people like so many others the world has seen – like the Arabs, the Persians, the Greeks and the Romans. The men who belong to this family of peoples have inhabited the Maghreb since the beginning.|Ibn Khaldun<ref name=Berbers/>}} === Ancestry and DNA === As of about 5000 BC, the populations of North Africa were descended primarily from the [[Iberomaurusian]] and [[Capsian culture|Capsian]] cultures, with a more recent intrusion being associated with the [[Neolithic Revolution]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> The proto-Berber tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> [[Uniparental inheritance|Uniparental DNA]] analysis has established ties between Berbers and other Afroasiatic speakers in Africa. Most of these populations belong to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b]] paternal haplogroup, with Berber speakers having among the highest frequencies of this lineage.<ref name=Trombetta2015>{{cite journal|last1=Trombetta|first1=Beniamino|last2=D'Atanasio|first2=Eugenia|last3=Massaia|first3=Andrea|last4=Ippoliti|first4=Marco|last5=Coppa|first5=Alfredo|last6=Candilio|first6=Francesca|last7=Coia|first7=Valentina|last8=Russo|first8=Gianluca|last9=Dugoujon|first9=Jean-Michel|last10=Moral|first10=Pedro|last11=Akar|first11=Nejat|last12=Sellitto|first12=Daniele|last13=Valesini|first13=Guido|last14=Novelletto|first14=Andrea|last15=Scozzari|first15=Rosaria|last16=Cruciani|first16=Fulvio|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=[[Genome Biology and Evolution]]|date=24 June 2015|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmid=26108492|pmc=4524485}}</ref> Additionally, genomic analysis found that Berber and other Maghreb communities have a high frequency of an ancestral component that originated in the Near East. This Maghrebi element peaks among Tunisian Berbers.<ref name=Henn2012>{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|last12=Comas|first12=David|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=[[PLOS Genetics]]|date=12 January 2012|volume=8|issue=1|article-number=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmid=22253600|pmc=3257290 |doi-access=free }}</ref> This ancestry is related to the Coptic/Ethio-Somali component, which diverged from these and other West Eurasian-affiliated components before the [[Holocene]].<ref name=Hodgson2014>{{cite journal |last1=Hodgson |first1=Jason A. |last2=Mulligan |first2=Connie J. |last3=Al-Meeri |first3=Ali |last4=Raaum |first4=Ryan L. |title=Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa |journal=[[PLOS Genetics]] |date=12 June 2014 |volume=10 |issue=6 |article-number=e1004393 |doi=10.1371/journal.pgen.1004393 |pmid=24921250 |pmc=4055572 |doi-access=free }}; {{cite journal |title=Supplementary Text S1: Affinities of the Ethio-Somali ancestry component |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004393.s017 |doi-access=free}}</ref> In 2013, Iberomaurusian skeletons from the prehistoric sites of [[Taforalt]] and [[Mechta-Afalou|Afalou]] in the Maghreb were also analyzed for [[ancient DNA]]. All of the specimens belonged to maternal clades associated with either North Africa or the northern and southern Mediterranean [[littoral]], indicating gene flow between these areas since the [[Epipaleolithic]].<ref>{{cite web|last1=Kefi|first1=R.|last2=Bouzaid|first2=E.|last3=Stevanovitch|first3=A.|last4=Beraud-Colomb|first4=E.|title=Mitochondrial DNA and Phylogenetic Analysis of Prehistoric North African Populations|url=http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|publisher=International Society for Applied Biological Sciences|access-date=21 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311200852/http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|archive-date=11 March 2016}}</ref> The ancient Taforalt individuals carried the mtDNA [[haplogroup]]s [[Haplogroup U6 (mtDNA)|U6]], [[Haplogroup H (mtDNA)|H]], [[Haplogroup JT (mtDNA)|JT]], and [[Haplogroup V (mtDNA)|V]], which points to population continuity in the region dating from the Iberomaurusian period.<ref>{{cite journal|last1=Secher|first1=Bernard|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Larruga|first3=José M.|last4=Cabrera|first4=Vicente M.|last5=Endicott|first5=Phillip|last6=Pestano|first6=José J.|last7=González|first7=Ana M.|title=The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|volume=14|number=109|doi=10.1186/1471-2148-14-109|pmid=24885141|pmc=4062890|date=19 May 2014|page=109|doi-access=free|bibcode=2014BMCEE..14..109S }}</ref> [[File:Persepolis14.JPG|thumb|left|Ancient Libyan delegation at [[Persepolis]].]] Human fossils excavated at the Ifri n'Amr ou Moussa site in Morocco have been [[radiocarbon dated]] to the Early Neolithic period, {{circa|5000}} BC. Ancient DNA analysis of these specimens indicates that they carried paternal haplotypes related to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b1b1a]] (E-M81) subclade and the maternal haplogroups [[Haplogroup U (mtDNA)|U6a]] and [[Haplogroup M (mtDNA)|M1]], all of which are frequent among present-day communities in the Maghreb. These ancient individuals also bore an [[Indigenous peoples|autochthonous]] Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. Additionally, fossils excavated at the [[Kelif el Boroud]] site near [[Rabat]] were found to carry the broadly distributed paternal haplogroup [[haplogroup T-M184|T-M184]] as well as the maternal haplogroups [[Haplogroup K (mtDNA)|K1]], [[Haplogroup T (mtDNA)|T2]] and [[Haplogroup X (mtDNA)|X2]], the latter of which were common mtDNA lineages in Neolithic [[Europe]] and [[Anatolia]]. These ancient individuals likewise bore the Berber-associated Maghrebi genomic component. This altogether indicates that the late-Neolithic [[Kehf el Baroud]] inhabitants were ancestral to contemporary populations in the area, but also likely experienced gene flow from Europe.<ref name="Kelif el Boroud">{{cite journal|last1=Fregel|first1=Rosa|last2=Méndez|first2=Fernando L.|last3=Bokbot|first3=Youssef|last4=Martín-Socas|first4=Dimas|last5=Camalich-Massieu|first5=María D.|last6=Santana|first6=Jonathan|last7=Morales|first7=Jacob|last8=Ávila-Arcos|first8=María C.|last9=Underhill|first9=Peter A.|last10=Shapiro|first10=Beth|last11=Wojcik|first11=Genevieve|last12=Rasmussen|first12=Morten|last13=Soares|first13=Andre E. R.|last14=Kapp|first14=Joshua|last15=Sockell|first15=Alexandra|last16=Rodríguez-Santos|first16=Francisco J.|last17=Mikdad|first17=Abdeslam|last18=Trujillo-Mederos|first18=Aioze|last19=Bustamante|first19=Carlos D.|date=12 June 2018|title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=115|number=26|pages=6774–6779|biorxiv=10.1101/191569|doi=10.1073/pnas.1800851115|pmid=29895688|pmc=6042094|bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi-access=free}}</ref> The late-Neolithic Kehf el Baroud inhabitants were modelled as being of about 50% local North African ancestry and 50% [[Early European Farmer]] (EEF) ancestry. It was suggested that EEF ancestry had entered North Africa through [[Cardial Ware]] colonists from Iberia sometime between 5000 and 3000 BC. They were found to be closely related to the [[Guanches]] of the [[Canary Islands]]. The authors of the study suggested that the Berbers of Morocco carried a substantial amount of EEF ancestry before the establishment of [[Roman colonies in Berber Africa]].<ref name="Kelif el Boroud"/> === Antiquity === {{further|History of Roman-era Tunisia|Roman Libya|Mauretania Tingitana|Mauri people}} [[File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|thumb|[[Heracles]] wrestling with the Libyan giant [[Antaeus]].]] The great tribes of Berbers in classical antiquity (when they were often known as ancient Libyans)<ref name=Warmington>{{cite book|last=Warmington|first=Brian Herbert|title=Carthage|publisher=Robert Hale|location=London|year=1969|orig-date=1960|edition=2nd|page=46}}</ref>{{efn|Warmington uses "Libyans of Tunisia" (an anachronistic term) on page 46; compare with page 61 (citing Herodotus, Diodorus Siculus, and Polybius).}} were said to be three (roughly, from west to east): the Mauri, the [[Numidians]] near [[Ancient Carthage|Carthage]], and the [[Gaetuli]]ans. The Mauri inhabited the far west (ancient [[Mauretania]], now Morocco and central Algeria). The Numidians occupied the regions between the Mauri and the city-state of Carthage. Both the Mauri and the Numidians had significant [[sedentism|sedentary]] populations living in villages, and their peoples both tilled the land and tended herds. The Gaetulians lived to the near south, on the northern margins of the [[Sahara]], and were less settled, with predominantly [[Pastoralism|pastoral]] elements.<ref>[[Sallust]] (86–35), ''Bellum Iugurthinum'' (c. 42 BC), 19–20, translated by S. A. Handford as ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), p. 55f.</ref><ref name="Laroui">{{cite book |last=Laroui |first=Abdallah |author-link=Abdallah Laroui |title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay |date=19 April 2016 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-63585-9 |pages=55, 60, 65 |translator-last=Manheim |translator-first=Ralph |orig-date=1977}}</ref>{{r|Brett1996|p=41f}} For their part, the [[Phoenicia]]ns ([[Semitic languages|Semitic-speaking]] [[Canaan]]ites) came from perhaps the most advanced multicultural sphere then existing, the western coast of the [[Fertile Crescent]] region of [[West Asia]]. Accordingly, the material culture of Phoenicia was likely more functional and efficient, and their knowledge more advanced, than that of the [[History of early Tunisia|early Berbers]]. Hence, the interactions between Berbers and Phoenicians were often asymmetrical. The Phoenicians worked to keep their cultural cohesion and ethnic solidarity, and continuously refreshed their close connection with [[Tyre, Lebanon|Tyre]], the mother city.{{r|Warmington|p=37}} The earliest Phoenician coastal outposts were probably meant merely to resupply and service ships bound for the lucrative metals trade with the Iberians,<ref name=Picard>{{cite book|last1=Picard|first1=Gilbert Charles|last2=Picard|first2=Colette|title=The Life and Death of Carthage: A Survey of Punic History and Culture from Its Birth to Its Final Tragedy|year=1968|publisher=Sidgwick & Jackson|page=15ff}}</ref> and perhaps at first regarded trade with the Berbers as unprofitable.<ref>Cf. Perkins, ''Tunisia'' (1986), p. 15.</ref> However, the Phoenicians eventually established strategic colonial cities in many Berber areas, including sites outside of present-day Tunisia, such as the settlements at [[Oea]], [[Leptis Magna]], [[Sabratha]] (in Libya), [[Volubilis]], [[Chellah]], and [[Mogador]] (now in Morocco). As in Tunisia, these centres were trading hubs, and later offered support for resource development, such as processing [[olive oil]] at Volubilis and [[Tyrian purple]] dye at Mogador. For their part, most Berbers maintained their independence as farmers or semi-pastorals, although, due to the example of Carthage, their [[Early History of Tunisia#Accounts of the Berbers|organized politics]] increased in scope and sophistication.<ref name="Brett1996">{{cite book |last1=Brett |first1=Michael |title=The Berbers |last2=Fentress |first2=E. W. B. |publisher=Blackwell Publishing |year=1996 |isbn=978-0-631-16852-2 |pages=24f}}</ref> [[File:Numidia 220 BC-en.svg|thumb|upright=1.4|Berber kingdoms in Numidia, {{circa|220 BC}} (green: Masaesyli under Syphax; gold: Massyli under [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], father of Masinissa; further east: city-state of Carthage).]] In fact, for a time their numerical and military superiority (the best horse riders of that time) enabled some [[History of early Tunisia#Accounts of the Berbers|Berber kingdoms]] to impose a tribute on Carthage, a condition that continued into the 5th century BC.{{r|Picard|p=64–65}} Also, due to the [[Twenty-third Dynasty of Egypt|Berbero-Libyan Meshwesh dynasty]]'s rule of Egypt (945–715 BC),<ref>The 22nd Dynasty. Erik Hornung, ''History of Ancient Egypt. An introduction'' ([1978]; Cornell University 1999) at 128–131.</ref> the Berbers near Carthage commanded significant respect (yet probably appearing more rustic than the elegant Libyan pharaohs on the Nile). Correspondingly, in early Carthage, careful attention was given to securing the most favourable treaties with the Berber chieftains, "which included intermarriage between them and the Punic aristocracy".<ref>Jamil M. Abun-Nasr, ''A History of the Maghrib'' (Cambridge University 1971) at 20.</ref> In this regard, perhaps the legend about [[Dido]], the foundress of Carthage, as related by [[Pompeius Trogus|Trogus]] is apposite. Her refusal to wed the Mauritani chieftain [[Iarbas|Hiarbus]] might be indicative of the complexity of the politics involved.<ref>E.g., Soren, Ben Khader, Slim, ''Carthage. Uncovering the mysteries and splendours of ancient Tunisia'' (New York: Simon & Schuster 1990) at 18–20, observes imperial pretensions.</ref> Eventually, the Phoenician trading stations would evolve into permanent settlements, and later into small towns, which would presumably require a wide variety of goods as well as sources of food, which could be satisfied through trade with the Berbers. Yet, here too, the Phoenicians probably would be drawn into organizing and directing such local trade, and also into managing agricultural production. In the 5th century BC, Carthage expanded its territory, acquiring [[Cape Bon]] and the fertile [[Wadi Majardah]],<ref>The [[Wadi Majardah]] was anciently called the ''Bagradas''. Lancel, ''Carthage'' (1992, 1995), p. 270.</ref> later establishing control over productive farmlands for several hundred kilometres.<ref>B. H. Warmington, "The Carthaginian Period" at 246–260, 248–249, in ''General History of Africa, volume II. Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1981, 1990), edited by G. Mokhtar.</ref> Appropriation of such wealth in land by the Phoenicians would surely provoke some resistance from the Berbers; although in warfare, too, the technical training, social organization, and weaponry of the Phoenicians would seem to work against the tribal Berbers. This social-cultural interaction in early Carthage has been summarily described: {{Blockquote|text=Lack of contemporary written records makes the drawing of conclusions here uncertain, which can only be based on inference and reasonable conjecture about matters of social nuance. Yet it appears that the Phoenicians generally did not interact with the Berbers as economic equals, but employed their agricultural labour, and their household services, whether by hire or indenture; many became [[sharecroppers]].{{r|Warmington|p=86}}}} For a period, the Berbers were in constant revolt, and in 396 there was a great uprising. {{Blockquote|text=Thousands of rebels streamed down from the mountains and invaded Punic territory, carrying the serfs of the countryside along with them. The Carthaginians were obliged to withdraw within their walls and were besieged.}} Yet the Berbers lacked cohesion; and although 200,000 strong at one point, they succumbed to hunger, their leaders were offered bribes, and "they gradually broke up and returned to their homes".{{r|Picard|p=125, 172}} Thereafter, "a series of revolts took place among the Libyans [Berbers] from the fourth century onwards".{{r|Warmington|p=81}} The Berbers had become involuntary 'hosts' to the settlers from the east, and were obliged to accept the dominance of Carthage for centuries. Nonetheless, therein they persisted largely unassimilated,{{Citation needed|reason=Clearly Berbers co-existed with Phoenicians at the time, there is no evidence of this conclusion|date=March 2019}} as a separate, submerged entity, as a culture of mostly passive urban and rural poor within the civil structures created by Punic rule.<ref>Cf., Richard Miles, ''Carthage must be destroyed'' (NY: Viking 2010), p. 80.</ref> In addition, and most importantly, the Berber peoples also formed quasi-independent satellite societies along the [[steppe]]s of the frontier and beyond, where a minority continued as free 'tribal republics'. While benefiting from Punic material culture and political-military institutions, these peripheral Berbers (also called Libyans)—while maintaining their own identity, culture, and traditions—continued to develop their own agricultural skills and village societies, while living with the newcomers from the east in an asymmetric symbiosis.{{efn|"Pro-Berber" viewpoints (contrary to prevailing "Punicophilia" literature) are presented by Abdullah Laroui in his ''L'Histoire du [[Maghreb]]: Un essai de synthèse''.<ref>{{cite book|last=Laroui|first=Abdullah|title=L'Histoire du Maghreb: Un essai de synthèse|language=fr|location=Paris|publisher=Librairie François Maspero|year=1970}}</ref>{{r|Laroui|p=42–44}}}}<ref>Cf., ''Le Berbère, lumière de l'Occident'' (Nouvelles Editions, 1984).</ref> As the centuries passed, a society of Punic people of Phoenician descent but born in Africa, called {{lang|phn|Libyphoenicians}} emerged there. This term later came to be applied also to Berbers acculturated to urban Phoenician culture.{{r|Warmington|p=65, 84–86}} Yet the whole notion of a Berber apprenticeship to the Punic civilization has been called an exaggeration sustained by a point of view fundamentally foreign to the Berbers.{{r|Laroui|p=52, 58}} A population of mixed ancestry, Berber and Punic, evolved there, and there would develop recognized niches in which Berbers had proven their utility. For example, the Punic state began to field Berber–Numidian cavalry under their commanders on a regular basis. The Berbers eventually were required to provide soldiers (at first "unlikely" paid "except in booty"), which by the fourth century BC became "the largest single element in the Carthaginian army".{{r|Warmington|p=86|q=the largest single element in the Carthaginian army}} [[File:Massinissa-Numidie.jpg|thumb|upright|[[Masinissa]] ({{circa|240|148}}), King of [[Numidia]], [[Berber script|Berber]] and Roman script]] Yet in times of stress at Carthage, when a foreign force might be pushing against the city-state, some Berbers would see it as an opportunity to advance their interests, given their otherwise low status in Punic society.{{Citation needed|reason=No evidence suggesting that the Berbers where of any lower social class|date=March 2019}} Thus, when the Greeks under [[Agathocles]] (361–289 BC) of Sicily landed at Cape Bon and threatened Carthage (in 310 BC), there were Berbers, under Ailymas, who went over to the invading Greeks.{{r|Picard|p=172}}{{efn|The Picards, however, remark that the resulting Greek defeat showed "how strong was the hold of Carthage over her African territory".}} During the long [[Second Punic War]] (218–201 BC) with Rome (see below), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King]] Masinissa ({{circa|240|148}} BC) joined with the invading Roman general Scipio, resulting in the war-ending defeat of Carthage at Zama, despite the presence of their renowned general Hannibal; on the other hand, the Berber King [[Syphax]] (d. 202 BC) had supported Carthage. The Romans, too, read these cues, so that they cultivated their Berber alliances and, subsequently, favored the Berbers who advanced their interests following the Roman victory.<ref>The [[History of Roman era Tunisia|Romans]] also met with instances of "disloyalty" by Berber leaders, witness their long war against [[Jugurtha]] ({{circa|160|104}} BC), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King of Numidia]]. [[Sallust]] (86–{{circa|35 BC}}), ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), translated by Handford.</ref> Carthage was faulted by her ancient rivals for the "harsh treatment of her subjects" as well as for "greed and cruelty".{{r|Warmington|p=83}}{{efn|Warmington page 83, citing [[Plutarch]] (46–120 CE), ''[[Moralia]]'' 799D.}}<ref>Charles-Picard, ''Daily life in Carthage'' (Paris: Hachette 1958; London: Geo. Allen & Unwin 1961), p. 123. The ''Khamessat'' contract "gave the landowner four-fifths of the income".</ref> Her Libyan Berber sharecroppers, for example, were required to pay half of their crops as tribute to the city-state during the emergency of the [[First Punic War]]. The normal exaction taken by Carthage was likely "an extremely burdensome" one-quarter.{{r|Warmington|p=80}} Carthage once famously attempted to reduce the number of its Libyan and foreign soldiers, leading to the [[Mercenary War]] (240–237 BC).{{r|Picard|p=203–209}}<ref>[[Polybius]] (203–120), [[The Histories (Polybius)|The Histories]] at I, 72.</ref><ref>The Mercenary revolt occurred after the First Punic War (see below).</ref> The city-state also seemed to reward those leaders known to deal ruthlessly with its subject peoples, hence the frequent Berber insurrections. Moderns fault Carthage for failure "to bind her subjects to herself, as Rome did [her Italians]", yet Rome and the Italians held far more in common perhaps than did Carthage and the Berbers. Nonetheless, a modern criticism is that the Carthaginians "did themselves a disservice" by failing to promote the common, shared quality of "life in a properly organized city" that inspires loyalty, particularly with regard to the Berbers.{{r|Warmington|p=86–87}} Again, the tribute demanded by Carthage was onerous.<ref name="Smith 1878">[[R. Bosworth Smith]], ''Carthage and the Carthaginians'' (London: Longmans, Green 1878, 1908) at 45–46</ref> <blockquote>[T]he most ruinous tribute was imposed and exacted with unsparing rigour from the subject native states, and no slight one either from the cognate Phoenician states. ... Hence arose that universal disaffection, or rather that deadly hatred, on the part of her foreign subjects, and even of the Phoenician dependencies, toward Carthage, on which every invader of Africa could safely count as his surest support. ... This was the fundamental, the ineradicable weakness of the Carthaginian Empire&nbsp;...<ref name="Smith 1878"/> </blockquote> The Punic relationship with the majority of the Berbers continued throughout the life of Carthage. The unequal development of material culture and social organization perhaps fated the relationship to be an uneasy one. A long-term cause of Punic instability, there was no melding of the peoples. It remained a source of stress and a point of weakness for Carthage. Yet there were degrees of convergence on several particulars, discoveries of mutual advantage, occasions of friendship, and family.<ref>Compare the contradictions described in Brett & Fentress, ''The Berbers'' (1996) at 24–25 (Berber adoption of elements of Punic culture), 49–50 (Berber persistence in their traditional belief).</ref> [[File:Basilique Saint-Augustin Annaba 04.jpg|thumb|180px|[[Augustine of Hippo|Saint Augustine]] was the bishop of [[Hippo Regius]] in [[Roman North Africa]]]] The Berbers gain historicity gradually during the [[Libya in the Roman era|Roman era]]. Byzantine authors mention the {{lang|la|Mazikes}} (Amazigh) as tribal people raiding the monasteries of [[Cyrenaica]]. [[Garamantes|Garamantia]] was a notable Berber kingdom that flourished in the [[Fezzan]] area of modern-day Libya in the Sahara desert between 400 BC and 600 AD. Roman-era Cyrenaica became a center of [[early Christianity]]. Some pre-Islamic Berbers were [[Early African Church|Christians]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|title=The Last Christians of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|first=Andrew |last=Phillips|access-date=2 May 2015}}</ref> (there is a strong correlation between adherence to the [[Donatism|Donatist]] doctrine and being a Berber, ascribed to the doctrine matching their culture, as well as their being alienated from the dominant Roman culture of the Catholic church),<ref name="Berbers">[https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page66.shtml "The Berbers"], BBC World Service | The Story of Africa</ref> some perhaps [[Berber Jews|Jewish]], and some adhered to their [[Traditional Berber religion|traditional polytheist religion]]. The Roman-era authors [[Apuleius]] and [[Augustine of Hippo|St. Augustine]] were born in Numidia, as were three [[pope]]s, one of whom, [[Pope Victor I]], served during the reign of Roman emperor [[Septimius Severus]], who was a North African of Roman/Punic ancestry (perhaps with some Berber blood).<ref>"Berbers:&nbsp;... The best known of them were the Roman author Apuleius, the Roman emperor Septimius Severus, and St. Augustine", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 2005, v.3, p.569</ref> ==== Numidia ==== {{Main|Numidia|Jugurthine War}} [[File:East Numidia.jpg|thumb|upright=1.35|A map of [[Numidia]]]] Numidia (202{{snd}}46 BC) was an ancient Berber kingdom in modern Algeria and part of Tunisia. It later alternated between being a [[Roman province]] and being a Roman [[client state]]. The kingdom was located on the eastern border of modern Algeria, bordered by the Roman province of Mauretania (in modern Algeria and Morocco) to the west, the Roman [[Africa (Roman province)|province of Africa]] (modern Tunisia) to the east, the Mediterranean to the north, and the Sahara Desert to the south. Its people were the Numidians. The name {{lang|la|Numidia}} was first applied by [[Polybius]] and other historians during the third century BC to indicate the territory west of Carthage, including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha ([[Muluya]]), about {{convert|100|mi|km|order=flip}} west of Oran. The Numidians were conceived of as two great groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under King [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under King Syphax, were allied with Rome. In 206 BC, the new king of the Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax, of the Masaesyli, switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa. At the time of his death in 148 BC, Masinissa's territory extended from Mauretania to the boundary of Carthaginian territory, and southeast as far as Cyrenaica, so that Numidia entirely surrounded Carthage except towards the sea.<ref>[[Appian]], ''The Punic Wars'', 106</ref> Masinissa was succeeded by his son [[Micipsa]]. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons [[Hiempsal I]] and [[Adherbal (king of Numidia)|Adherbal]] and Masinissa's illegitimate grandson, [[Jugurtha]], of Berber origin, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarreled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials, allegedly due to bribes but perhaps more likely out of a desire to quickly end conflict in a profitable client kingdom, sought to settle the quarrel by dividing Numidia into two parts. Jugurtha was assigned the western half. However, soon after, conflict broke out again, leading to the [[Jugurthine War]] between Rome and Numidia. [[File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|thumb|Mauretanian cavalry under [[Lusius Quietus]] fighting in the [[Trajan's Dacian Wars|Dacian wars]], from the [[Column of Trajan]] ]] ==== Mauretania ==== {{main|Mauretania}} In antiquity, Mauretania (3rd century BC{{snd}}44 AD) was an ancient Mauri Berber kingdom in modern Morocco and part of Algeria. It became a client state of the [[Roman empire]] in 33 BC, after the death of king [[Bocchus II]], then a full Roman province in AD 40, after the death of its last king, [[Ptolemy of Mauretania]], a member of the [[Ptolemaic dynasty]]. === Middle Ages === [[File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|right|[[Alonso Fernández de Lugo|Fernández de Lugo]] presenting the captured [[Guanches|Guanche]] kings of [[Tenerife]] to Ferdinand and Isabella, 1497]] According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, Butr and [[Baranis]] (known also as Botr and Barnès), descended from Mazigh ancestors, who were themselves divided into tribes and subtribes. Each region of the Maghreb contained several fully independent tribes (e.g., [[Sanhaja]], Houaras, [[Zenata]], [[Masmuda]], [[Kutama]], Awraba, [[Barghawata]], etc.).<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|language=fr}}</ref>{{full citation needed|date=August 2019}}<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|publisher=Imprimerie du Gouvernement|volume=1|year=1852|page=ii|language=fr|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&q=in+khaldoun&pg=PR2}}</ref> The [[Mauro-Roman Kingdom]] was an independent [[Christianity in the Roman Africa province|Christian]] Berber kingdom centred in the capital city of [[Altava]] (present-day Algeria) which controlled much of the ancient Roman province of [[Mauretania Caesariensis]]. Berber Christian communities within the Maghreb all but disappeared under Islamic rule. The indigenous Christian population in some [[Nefzaoua]] villages persisted until the 14th century.<ref>{{cite book|last1=Hrbek|first1=Ivan|title=Africa from the Seventh to the Eleventh Century|date=1992|publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey|isbn=0-85255-093-6|page=34|url=https://books.google.com/books?id=qDFcD0BuekQC&pg=PA34}}</ref> Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages in the Maghreb and [[al-Andalus]]. The most notable are the [[Zirid dynasty|Zirids]] ([[Ifriqiya]], 973–1148), the [[Hammadid dynasty|Hammadids]] (Western Ifriqiya, 1014–1152), the [[Almoravid dynasty]] (Morocco and al-Andalus, 1040–1147), the [[Almohad Caliphate|Almohads]] (Morocco and al-Andalus, 1147–1248), the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] (Ifriqiya, 1229–1574), the [[Zayyanid dynasty|Zianids]] ([[Kingdom of Tlemcen|Tlemcen]], 1235–1556), the [[Marinid Sultanate|Marinids]] (Morocco, 1248–1465) and the [[Wattasid dynasty|Wattasids]] (Morocco, 1471–1554). [[File:Maghreb 15th Century.svg|thumb|left|240px|Berber dynasties in the 15th century]] Before the eleventh century, most of Northwest Africa had become a Berber-speaking [[Muslims|Muslim]] area. Unlike the conquests of previous religions and cultures, the [[spread of Islam]], which was spread by Arabs, was to have extensive and long-lasting effects on the Maghreb. The new faith, in its various forms, would penetrate nearly all segments of Berber society, bringing with it armies, learned men, and fervent mystics, and in large part replacing tribal practices and loyalties with new social norms and political idioms. A further Arabization of the region was in large part due to the arrival of the [[Banu Hilal]], a tribe sent by the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] of Egypt to punish the Berber Zirid dynasty for having abandoned [[Shiism]]. The Banu Hilal reduced the Zirids to a few coastal towns and took over much of the plains, resulting in the spread of nomadism to areas where agriculture had previously been dominant. Besides the Arabian influence, North Africa also saw an influx, via the [[Barbary slave trade]], of Europeans, with some estimates placing the number of European slaves brought to North Africa during the Ottoman period to be as high as 1.25&nbsp;million.<ref>[http://www.washtimes.com/national/20040310-115506-8528r.htm European slaves in North Africa], ''Washington Times'', 10 March 2004</ref> Interactions with neighboring Sudanic empires, traders, and nomads from other parts of Africa also left impressions upon the Berber people. ==== Islamic conquest ==== {{See also|Berbers and Islam}} [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|thumb|upright|A statue of [[Dihya]], a 7th-century female Berber religious and military leader]] The first Arabian military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. These early forays from a base in Egypt occurred under local initiative rather than under orders from the central caliphate. But when the seat of the caliphate moved from Medina to Damascus, the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]] (a Muslim dynasty ruling from 661 to 750) recognized that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. In 670, therefore, an Arab army under [[Uqba ibn Nafi]] established the town of [[Kairouan|Qayrawan]] about 160 kilometres south of modern [[Tunis]] and used it as a base for further operations. [[Abu al-Muhajir Dinar]], Uqba's successor, pushed westward into Algeria and eventually worked out a modus vivendi with [[Kusaila]], the ruler of an extensive confederation of Christian Berbers. Kusaila, who had been based in [[Tlemcen]], became a Muslim and moved his headquarters to Takirwan, near Al Qayrawan. This harmony was short-lived; Arabian and Berber forces controlled the region in turn until 697. Umayyad forces [[Battle of Carthage (698)|conquered Carthage]] in 698, expelling the Byzantines, and in 703 decisively defeated [[Dihya]]'s Berber coalition at the [[Battle of Tabarka]]. By 711, Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. Governors appointed by the Umayyad caliphs ruled from [[Kairouan]], capital of the new [[wilaya]] (province) of Ifriqiya, which covered [[Tripolitania]] (the western part of modern Libya), Tunisia, and eastern Algeria. The spread of Islam among the Berbers did not guarantee their support for the Arab-dominated caliphate, due to the discriminatory attitude of the Arabs. The ruling Arabs alienated the Berbers by taxing them heavily, treating converts as second-class Muslims, and, worst of all, by enslaving them. As a result, widespread opposition took the form of [[Berber Revolt|open revolt]] in 739–740 under the banner of [[Ibadi Islam]]. The Ibadi had been fighting Umayyad rule in the East, and many Berbers were attracted by the sect's seemingly egalitarian precepts. After the revolt, Ibadis established a number of theocratic tribal kingdoms, most of which had short and troubled histories. But others, such as [[Sijilmasa]] and Tlemcen, which straddled the principal trade routes, proved more viable and prospered. In 750, the Abbasids, who succeeded the Umayyads as Muslim rulers, moved the caliphate to Baghdad and reestablished caliphal authority in Ifriqiya, appointing [[Ibrahim ibn al Aghlab]] as governor in Kairouan. Though nominally serving at the caliph's pleasure, Al Aghlab and his successors, the [[Aghlabids]], ruled independently until 909, presiding over a court that became a center of learning and culture. Just to the west of Aghlabid lands, [[Abd ar Rahman ibn Rustam]] ruled most of the central Maghreb from [[Tiaret|Tahert]], south-west of [[Algiers]]. The rulers of the [[Rustamid dynasty|Rustamid]] imamate (761–909), each an Ibadi [[imam]], were elected by leading citizens. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice. The court at Tahert was noted for its support of scholarship in mathematics, astronomy, astrology, theology, and law. The Rustamid imams failed, by choice or by neglect, to organize a reliable standing army. This important factor, accompanied by the dynasty's eventual collapse into decadence, opened the way for Tahert's demise under the assault of the Fatimids. [[Mahdia]] was founded by the Fatimids under the [[Caliph]] [[Abdallah al-Mahdi]] in 921, and made the capital city of Ifriqiya by caliph Abdallah El Fatimi.<ref name=TN>{{cite web|url=http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|title=Mahdia: Historical Background|publisher=Commune-mahdia.gov.tn|access-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109154752/http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> It was chosen as the capital because of its proximity to the sea, and the promontory on which an important military settlement had been since the time of the Phoenicians.<ref name="Lexic">{{cite web|url=http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm|title=MAHDIA:Finger pointing at the sea|publisher=Lexicorient.com|access-date=15 July 2012|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226230127/http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm}}</ref> ==== In al-Andalus under the Umayyad governors ==== {{main|Emirate of Córdoba}} [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|The [[Almohad Empire]], a Berber empire that lasted from 1121 to 1269]] [[File:Castillia.jpg|thumb|right|Castillian ambassadors meeting Almohad caliph [[Abu Hafs Umar al-Murtada]], contemporary depiction from the ''[[Cantigas de Santa Maria]]'']] The Muslims who invaded the [[Iberian Peninsula]] in 711 were mainly Berbers, and were led by a Berber, [[Tariq ibn Ziyad]], under the [[suzerainty]] of the Arab Caliph of [[Damascus]] [[Abd al-Malik ibn Marwan]] and his North African Viceroy, [[Musa ibn Nusayr]]. Due to subsequent antagonism between Arabs and Berbers, and due to the fact that most of the histories of al-Andalus were written from an Arab perspective, the Berber role is understated in the available sources. The biographical dictionary of [[Ibn Khallikan]] preserves the record of the Berber predominance in the invasion of 711, in the entry on Tariq ibn Ziyad.<ref name="Collins1994">{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Arab Conquest of Spain, 710–797|date=1994|publisher=Blackwell|page=97|edition=Paperback}}</ref> A second mixed army of Arabs and Berbers came in 712 under Ibn Nusayr himself. They supposedly helped the Umayyad caliph [[Abd ar-Rahman I]] in al-Andalus, because his mother was a Berber. English medievalist [[Roger Collins]] suggests that if the forces that invaded the Iberian peninsula were predominantly Berber, it is because there were insufficient Arab forces in Africa to maintain control of Africa and attack Iberia at the same time.{{r|Collins1994|p=98}} Thus, although north Africa had only been conquered about a dozen years previously, the Arabs already employed forces of the defeated Berbers to carry out their next invasion.{{r|Collins1994|p=98}} This would explain the predominance of Berbers over Arabs in the initial invasion. In addition, Collins argues that Berber social organization made it possible for the Arabs to recruit entire tribal units into their armies, making the defeated Berbers excellent military auxiliaries.{{r|Collins1994|p=99}} The Berber forces in the invasion of Iberia came from Ifriqiya or as far away as Tripolitania.<ref name=Collins2014>{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Caliphs and Kings: Spain, 796–1031|date=2014|publisher=Wiley Blackwell|page=9|edition=Paperback}}</ref> Governor [[Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|As-Samh]] distributed land to the conquering forces, apparently by tribe, though it is difficult to determine from the few historical sources available.{{r|Collins1994|p=48–49}} It was at this time that the positions of Arabs and Berbers were regularized across the Iberian peninsula. Berbers were positioned in many of the most mountainous regions of Spain, such as [[Granada]], the [[Pyrenees]], [[Cantabria]], and [[Galicia (Spain)|Galicia]]. Collins suggests this may be because some Berbers were familiar with mountain terrain, whereas the Arabs were not.{{r|Collins1994|p=49–50}} By the late 710s, there was a Berber governor in [[León, Spain|Leon]] or [[Gijón|Gijon]].{{r|Collins1994|p=149}} When [[Pelagius of Asturias|Pelagius]] revolted in [[Kingdom of Asturias|Asturias]], it was against a Berber governor. This revolt challenged As-Samh's plans to settle Berbers in the Galician and Cantabrian mountains, and by the middle of the eighth century it seems there was no more Berber presence in Galicia.{{r|Collins1994|p=49–50}} The expulsion of the Berber garrisons from central Asturias, following the [[battle of Covadonga]], contributed to the eventual formation of the independent Asturian kingdom.{{r|Collins2014|p=63}} Many Berbers were settled in what were then the frontier lands near [[Toledo, Spain|Toledo]], [[Talavera de la Reina|Talavera]], and [[Mérida, Spain|Mérida]],{{r|Collins1994|p=195}} Mérida becoming a major Berber stronghold in the eighth century.{{r|Collins1994|p=201}} The Berber garrison in Talavera would later be commanded by [[Amrus ibn Yusuf]] and was involved in military operations against rebels in Toledo in the late 700s and early 800s.{{r|Collins1994|p=210}} Berbers were also initially settled in the eastern Pyrenees and Catalonia.{{r|Collins1994|p=88–89, 195}} They were not settled in the major cities of the south, and were generally kept in the frontier zones away from Cordoba.{{r|Collins1994|p=207}} Roger Collins cites the work of [[Pierre Guichard]] to argue that Berber groups in Iberia retained their own distinctive social organization.{{r|Collins1994|p=90}}<ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Tribus arabes et berbères en al-Andalus|date=1973|location=Paris |publisher=De Gruyter Mouton}}</ref><ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Al-andalus: estructura antropológica de una sociedad islámica en occidente|date=1976|location=Barcelona|publisher=Barral Editores|edition=Spanish translation of French original}}</ref> According to this traditional view of Arab and Berber culture in the Iberian peninsula, Berber society was highly impermeable to outside influences, whereas Arabs became assimilated and Hispanized.{{r|Collins1994|p=90}} Some support for the view that Berbers assimilated less comes from an excavation of an Islamic cemetery in northern Spain, which reveals that the Berbers accompanying the initial invasion brought their families with them from north Africa.<ref name=Collins2014/><ref name="vc"/> In 731, the eastern Pyrenees were under the control of Berber forces garrisoned in the major towns under the command of [[Munuza]]. Munnuza attempted a Berber uprising against the Arabs in Spain, citing mistreatment of Berbers by Arabic judges in north Africa, and made an alliance with [[Odo the Great|Duke Eudo]] of [[Duchy of Aquitaine|Aquitaine]]. However, governor [[Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi|Abd ar-Rahman]] attacked Munuza before he was ready, and, besieging him, defeated him at [[Cerdanya]]. Because of the alliance with Munnuza, Abd ar-Rahman wanted to punish Eudo, and his punitive expedition ended in the Arab defeat at [[Battle of Tours|Poitiers]].{{r|Collins1994|p=88–90}} By the time of the governor [[Uqba ibn al-Hajjaj|Uqba]], and possibly as early as 714, the city of [[Pamplona]] was occupied by a Berber garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}} An eighth-century cemetery has been discovered with 190 burials all according to Islamic custom, testifying to the presence of this garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}}<ref name="vc">{{cite book|last1=Sénac|first1=Philippe|title=Villes et campagnes de Tarraconaise et d'al-Andalus (VIe-XIe siècle): la transition|date=2007|location=Toulouse|publisher=Presses universitaires du Midi|pages=97–138}}</ref> In 798, however, Pamplona is recorded as being under a [[Banu Qasi]] governor, Mutarrif ibn Musa. Ibn Musa lost control of Pamplona to a popular uprising. In 806 Pamplona gave its allegiance to the [[Franks]], and in 824 became the independent [[Kingdom of Navarre|Kingdom of Pamplona]]. These events put an end to the Berber garrison in Pamplona.{{r|Collins1994|p=206–208}} Medieval Egyptian historian [[Ibn Abd al-Hakam|Al-Hakam]] wrote that there was a major [[Berber Revolt|Berber revolt]] in north Africa in 740–741, led by [[Maysara al-Matghari|Masayra]]. The ''Chronicle of 754'' calls these rebels Arures, which Collins translates as 'heretics', arguing it is a reference to the Berber rebels' Ibadi or [[Kharijites|Khariji]] sympathies.{{r|Collins1994|p=107}} After [[Charles Martel]] attacked Arab ally [[Maurontus]] at [[Marseille]] in 739, governor Uqba planned a punitive attack against the Franks, but news of a Berber revolt in north Africa made him turn back when he reached [[Zaragoza]].{{r|Collins1994|p=92}} Instead, according to the ''Chronicle of 754'', Uqba carried out an attack against Berber fortresses in Africa. Initially, these attacks were unsuccessful; but eventually Uqba destroyed the rebels, secured all the crossing points to Spain, and then returned to his governorship.{{r|Collins1994|p=105–106}} Although Masayra was killed by his own followers, the revolt spread and the Berber rebels defeated three Arab armies.{{r|Collins1994|p=106–108}} After the defeat of the third army, which included elite units of Syrians commanded by [[Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri|Kulthum]] and [[Balj ibn Bishr al-Qushayri|Balj]], the Berber revolt spread further. At this time, the Berber military colonies in Spain revolted.{{r|Collins1994|p=108}} At the same time, Uqba died and was replaced by [[Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri|Ibn Qatan]]. By this time, the Berbers controlled most of the north of the Iberian peninsula, except for the Ebro valley, and were menacing Toledo. Ibn Qatan invited Balj and his Syrian troops, who were at that time in [[Ceuta]], to cross to the Iberian peninsula to fight against the Berbers.{{r|Collins1994|p=109–110}} The Berbers marched south in three columns, simultaneously attacking Toledo, Cordoba, and the ports on the Gibraltar strait. However, Ibn Qatan's sons defeated the army attacking Toledo, the governor's forces defeated the attack on Cordoba, and Balj defeated the attack on the strait. After this, Balj seized power by marching on Cordoba and executing Ibn Qatan.{{r|Collins1994|p=108}} Collins points out that Balj's troops were away from Syria just when the Abbasid revolt against the Umayyads broke out, and this may have contributed to the fall of the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=121}} In Africa, the Berbers were hampered by divided leadership. Their attack on Kairouan was defeated, and a new governor of Africa, [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi|Hanzala ibn Safwan]], proceeded to defeat the rebels in Africa and then to impose peace between Balj's troops and the existing Andalusi Arabs.{{r|Collins1994|p=110–111}} Roger Collins argues that the Great Berber revolt facilitated the establishment of the Kingdom of Asturias and altered the demographics of the Berber population in the Iberian peninsula, specifically contributing to the Berber departure from the northwest of the peninsula.{{r|Collins1994|p=150–151}} When the Arabs first invaded the peninsula, Berber groups were situated in the northwest. However, due to the Berber revolt, the Umayyad governors were forced to protect their southern flank and were unable to mount an offense against the Asturians. Some presence of Berbers in the northwest may have been maintained at first, but after the 740s there is no more mention of the northwestern Berbers in the sources.{{r|Collins1994|p=150–151, 153–154}} ==== In al-Andalus during the Umayyad emirate ==== When the Umayyad Caliphate was overthrown in 750, a grandson of [[Hisham ibn Abd al-Malik|Caliph Hisham]], Abd ar-Rahman, escaped to north Africa{{r|Collins1994|p=115}} and hid among the Berbers of north Africa for five years. A persistent tradition states that this is because his mother was Berber{{r|Collins1994|p=117–118}} and that he first took refuge with the Nafsa Berbers, his mother's people. As the governor [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri|Ibn Habib]] was seeking him, he then fled to the more powerful Zenata Berber confederacy, who were enemies of Ibn Habib. Since the Zenata had been part of the initial invasion force of al-Andalus, and were still present in the Iberian peninsula, this gave Abd ar-Rahman a base of support in al-Andalus,{{r|Collins1994|p=119}} although he seems to have drawn most of his support from portions of Balj's army that were still loyal to the Umayyads.{{r|Collins1994|p=122–123}}{{r|Collins2014|p=8}} Abd ar-Rahman crossed to Spain in 756 and declared himself the legitimate Umayyad ruler of al-Andalus. The governor, [[Yusuf ibn 'Abd al-Rahman al-Fihri|Yusuf]], refused to submit. After losing the initial battle near Cordoba,{{r|Collins1994|p=124–125}} Yusuf fled to Mérida, where he raised a large Berber army, with which he marched on [[Seville]], but was defeated by forces loyal to Abd ar-Rahman. Yusuf fled to Toledo, and was killed either on the way or after reaching that place.{{r|Collins1994|p=132}} Yusuf's cousin Hisham ibn Urwa continued to resist Abd ar-Rahman from Toledo until 764,{{r|Collins1994|p=133}} and the sons of Yusuf revolted again in 785. These family members of Yusuf, members of the [[Fihrids|Fihri]] tribe, were effective in obtaining support from Berbers in their revolts against the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=134}} As [[emir]] of al-Andalus, [[Abd al-Rahman I|Abd ar-Rahman I]] faced persistent opposition from Berber groups, including the Zenata. Berbers provided much of Yusuf's support in fighting Abd ar-Rahman. In 774, Zenata Berbers were involved in a Yemeni revolt in the area of Seville.{{r|Collins1994|p=168}} Andalusi Berber [[Salih ibn Tarif]] declared himself a prophet and ruled the [[Barghawata|Bargawata]] Berber confederation in Morocco in the 770s.{{r|Collins1994|p=169}} In 768, a [[Miknasa]] Berber named Shaqya ibn Abd al-Walid declared himself a [[Isma'ilism|Fatimid]] imam, claiming descent from [[Fatimah]] and [[Ali]].{{r|Collins1994|p=168}} He is mainly known from the work of the Arab historian [[Ibn al-Athir]],{{r|Collins1994|p=170}} who wrote that Shaqya's revolt originated in the area of modern [[Cuenca, Spain|Cuenca]], an area of Spain that is mountainous and difficult to traverse. Shaqya first killed the Umayyad governor of the fortress of {{ill|Santaver|ca}} (near Roman [[Ercavica]]), and subsequently ravaged the district surrounding Coria. Abd ar-Rahman sent out armies to fight him in 769, 770, and 771; but Shaqya avoided them by moving into the mountains. In 772, Shaqya defeated an Umayyad force by a ruse and killed the governor of the fortress of [[Medellín, Spain|Medellin]]. He was besieged by Umayyads in 774, but the revolt near Seville forced the besieging troops to withdraw. In 775, a Berber garrison in Coria declared allegiance to Shaqya, but Abd ar-Rahman retook the town and chased the Berbers into the mountains. In 776, Shaqya resisted sieges of his two main fortresses at Santaver and Shebat'ran (near Toledo); but in 777 he was betrayed and killed by his own followers, who sent his head to Abd ar-Rahman.{{r|Collins1994|p=170–171}} Roger Collins notes that both modern historians and ancient Arab authors have had a tendency to portray Shaqya as a fanatic followed by credulous fanatics, and to argue that he was either self-deluded or fraudulent in his claim of Fatimid descent.{{r|Collins1994|p=169}} However, Collins considers him an example of the messianic leaders that were not uncommon among Berbers at that time and earlier. He compares Shaqya to [[Idris I of Morocco|Idris I]], a descendant of Ali accepted by the Zenata Berbers, who founded the [[Idrisid dynasty]] in 788, and to Salih ibn Tarif, who ruled the Bargawata Berber in the 770s. He also compares these leaders to pre-Islamic leaders Dihya and Kusaila.{{r|Collins1994|p=169–170}} In 788, [[Hisham I of Córdoba|Hisham I]] succeeded Abd ar-Rahman as emir; but his brother Sulayman revolted and fled to the Berber garrison of [[Valencia]], where he held out for two years. Finally, Sulayman came to terms with Hisham and went into exile in 790, together with other brothers who had rebelled with him.{{r|Collins1994|p=203, 208}} In north Africa, Sulayman and his brothers forged alliances with local Berbers, especially the Kharijite ruler of Tahert. After the death of Hisham and the accession of [[Al-Hakam I|Al-Hakam]], Hisham's brothers challenged Al-Hakam for the succession. Abd Allah{{who|date=January 2021|reason=may be one of Hisham's brothers}} crossed over to Valencia first in 796, calling on the allegiance of the same Berber garrison that sheltered Sulayman years earlier.{{r|Collins2014|p=30}} Crossing to al-Andalus in 798, Sulayman based himself in Elvira (now Granada), [[Écija|Ecija]], and [[Jaén, Spain|Jaen]], apparently drawing support from the Berbers in these mountainous southern regions. Sulayman was defeated in battle in 800 and fled to the Berber stronghold in Mérida, but was captured before reaching it and executed in Cordoba.{{r|Collins1994|p=208}} In 797, the Berbers of Talavera played a major part in defeating a revolt against Al-Hakam in Toledo.{{r|Collins2014|p=32}} A certain Ubayd Allah ibn Hamir of Toledo rebelled against Al-Hakam, who ordered Amrus ibn Yusuf, the commander of the Berbers in Talavera, to suppress the rebellion. Amrus negotiated in secret with the Banu Mahsa faction in Toledo, promising them the governorship if they betrayed Ibn Hamir. The Banu Mahsa brought Ibn Hamir's head to Amrus in Talavera. However, there was a feud between the Banu Mahsa and the Berbers of Talavera, who killed all the Banu Mahsa. Amrus sent the heads of the Banu Mahsa along with that of Ibn Hamir to Al-Hakam in Cordoba. The Toledo rebellion was sufficiently weakened that Amrus was able to enter Toledo and convince its inhabitants to submit.{{r|Collins2014|p=32–33}} Collins argues that unassimilated Berber garrisons in al-Andalus engaged in local vendettas and feuds, such as the conflict with the Banu Mahsa.{{r|Collins2014|p=33}} This was due to the limited power of the Umayyad emir's central authority. Collins states that "the Berbers, despite being fellow Muslims, were despised by those who claimed Arab descent".{{r|Collins2014|p=33–34}} As well as having feuds with Arab factions, the Berbers sometimes had major conflicts with the local communities where they were stationed. In 794, the Berber garrison of [[Tarragona, Spain|Tarragona]] massacred the inhabitants of the city. Tarragona was uninhabited for seven years until the Frankish conquest of Barcelona led to its reoccupation.{{r|Collins2014|p=34}} Berber groups were involved in the rebellion of [[Umar ibn Hafsun]] from 880 to 915.{{r|Collins2014|p=121–122}} Ibn Hafsun rebelled in 880, was captured, then escaped in 883 to his base in Bobastro. There he formed an alliance with the Banu Rifa' tribe of Berbers, who had a stronghold in Alhama.{{r|Collins2014|p=122}} He then formed alliances with other local Berber clans, taking the towns of Osuna, Estepa, and Ecija in 889. He captured Jaen in 892.{{r|Collins2014|p=122}} He was only defeated in 915 by [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]].{{r|Collins2014|p=125}} Throughout the ninth century, the Berber garrisons were one of the main military supports of the Umayyad regime.{{r|Collins2014|p=37}} Although they had caused numerous problems for Abd ar-Rahman I, Collins suggests that by the reign of Al-Hakam the Berber conflicts with Arabs and native Iberians meant that Berbers could only look to the Umayyad regime for support and patronage and developed solid ties of loyalty to the emirs. However, they were also difficult to control, and by the end of the ninth century the Berber frontier garrisons disappear from the sources. Collins says this might be because they migrated back to north Africa or gradually assimilated.{{r|Collins2014|p=37}} ==== In al-Andalus during the Umayyad caliphate ==== {{main|Caliphate of Córdoba}} [[File:Calatrava la Vieja foso.jpg|thumb|Old fortress at [[Calatrava la Vieja]]. The site was used during the Muslim period from about 785 until the fall of the Caliphate of Cordova.]] New waves of Berber settlers arrived in al-Andalus in the 10th century, brought as mercenaries by Abd ar-Rahman III, who proclaimed himself caliph in 929, to help him in his campaigns to restore Umayyad authority in areas that had overthrown it during the reigns of the previous emirs.{{r|Collins2014|p=103, 131, 168}} These new Berbers "lacked any familiarity with the pattern of relationships" that had existed in al-Andalus in the 700s and 800s;{{r|Collins2014|p=103}} thus they were not involved in the same web of traditional conflicts and loyalties as the previously already existing Berber garrisons.{{r|Collins2014|p=168}} [[File:An old Amazigh (Berbère) room in Morocco.jpg|thumb|An old Amazigh room in [[Morocco]].]] New frontier settlements were built for the new Berber mercenaries. Written sources state that some of the mercenaries were placed in Calatrava, which was refortified.{{r|Collins2014|p=168}} Another Berber settlement called [[Ciudad de Vascos|Vascos]], west of Toledo, is not mentioned in the historical sources, but has been excavated archaeologically. It was a fortified town, had walls, and a separate fortress or alcazar. Two cemeteries have also been discovered. The town was established in the 900s as a frontier town for Berbers, probably of the Nafza tribe. It was abandoned soon after the [[Kingdom of Castile|Castilian]] occupation of Toledo in 1085. The Berber inhabitants took all their possessions with them.{{r|Collins2014|p=169}}<ref>{{cite book |last1=Izquierdo Bonito |first1=Ricardo |title=Excavaciones en la ciudad hispanomusulmana de Vascos (Navalmoralejo, Toledo): campañas 1983–1988 |trans-title=Excavations in the Spanish-Muslim city of Vascos (Navalmoralejo, Toledo): 1983–1988 |date=1994 |location=Toledo |publisher=Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha |isbn=978-84-7788-301-2 |language=es}}</ref> In the 900s, the Umayyad caliphate faced a challenge from the Fatimids in North Africa. The Fatimid Caliphate of the 10th century was established by the Kutama Berbers.<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA92| title = African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century, Volume 1: Pg 92| isbn = 978-0-313-37982-6| last1 = Nanjira| first1 = Daniel Don| year = 2010| publisher = Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22| title = An Atlas of African History by J. D. Fage: Pg 11| last1 = Fage| first1 = J. D.| year = 1958}}</ref> After taking the city of Kairouan and overthrowing the Aghlabids in 909, the Mahdi Ubayd Allah was installed by the Kutama as Imam and Caliph,<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=07dZAAAAYAAJ| title = Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Africa: Pg 329| isbn = 978-1-4144-4883-1| last1 = Gall| first1 = Timothy L.| last2 = Hobby| first2 = Jeneen| year = 2009}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=ALHjoSJm-PsC&pg=PA15| title = Algeria, a Country StudyBy American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies: Pg 15| year = 1979}}</ref> which posed a direct challenge to the Umayyad's own claim.{{r|Collins2014|p=169}} The Fatimids gained overlordship over the Idrisids, then launched a conquest of the Maghreb. To counter the threat, the Umayyads crossed the strait to take Ceuta in 931,{{r|Collins2014|p=171}} and actively formed alliances with Berber confederacies, such as the Zenata and the Awraba. Rather than fighting each other directly, the Fatimids and Umayyads competed for Berber allegiances. In turn, this provided a motivation for the further conversion of Berbers to Islam, many of the Berbers, particularly farther south, away from the Mediterranean, being still Christian and pagan.{{r|Collins2014|p=169–170}} In turn, this would contribute to the establishment of the Almoravid dynasty and Almohad Caliphate, which would have a major impact on al-Andalus and contribute to the end of the Umayyad caliphate.{{r|Collins2014|p=170}} [[File:Fatimid Caliphate.jpg|thumb|Origin and conquests of the Fatimids]] With the help of his new mercenary forces, Abd ar-Rahman launched a series of attacks on parts of the Iberian peninsula that had fallen away from Umayyad allegiance. In the 920s he campaigned against the areas that rebelled under Umar ibn Hafsun and refused to submit until the 920s. He conquered Mérida in 928–929, Ceuta in 931, and Toledo in 932.{{r|Collins2014|p=171–172}} In 934 he began a campaign in the north against [[Ramiro II of León|Ramiro II]] of Leon and Muhammad ibn Hashim al-Tujibi, the governor of Zaragoza. According to [[Ibn Hayyan]], after inconclusively confronting al-Tujibi on the Ebro, Abd ar-Rahman briefly forced the Kingdom of Pamplona into submission, ravaged [[Castile (historical region)|Castile]] and [[Alava]], and met Ramiro II in an inconclusive battle.{{r|Collins2014|p=171–172}} From 935 to 937, he confronted the Tujibids, defeating them in 937. In 939, Ramiro II defeated the combined Umayyad and Tujibid armies in the [[Battle of Simancas]].{{r|Collins2014|p=146–147}} Umayyad influence in western North Africa spread through diplomacy rather than conquest.{{r|Collins2014|p=172}} The Umayyads sought out alliances with various Berber confederacies. These would declare loyalty to the Umayyad caliphate in opposition to the Fatimids. The Umayyads would send gifts, including embroidered silk ceremonial cloaks. During this time, mints in cities on the Moroccan coast—[[Fez, Morocco|Fes]], Sijilmasa, [[Sfax]], and al-Nakur—occasionally issued coins with the names of Umayyad caliphs, showing the extent of Umayyad diplomatic influence.{{r|Collins2014|p=172}} The text of a letter of friendship from a Berber leader to the Umayyad caliph has been preserved in the work of [[ʿĪsā al-Rāzī|'Isa al-Razi]].<ref>{{cite book|title=Anales Palatinos del Califa de Córdoba al-Hakam II, por 'Isa ibn Ahmad al-Razi (360–364 H. = 971–975 J.C.)|date=1967|location=Madrid|pages=160–161|edition=Spanish translation by Emilio García Gómez}}</ref> During Abd ar-Rahman's reign, tensions increased between the three distinct components of the Muslim community in al-Andalus: Berbers, [[Saqaliba]] (European slaves), and those of Arab or mixed Arab and Gothic descent.{{r|Collins2014|p=175}} Following Abd ar-Rahman's proclamation of the new [[Caliphate of Córdoba|Umayyad caliphate in Cordoba]], the Umayyads placed a great emphasis on the Umayyad membership of the [[Quraysh]] tribe.{{r|Collins2014|p=180}} This led to a fashion, in Cordoba, for claiming pure Arab ancestry as opposed to descent from freed slaves.{{r|Collins2014|p=181}} Claims of descent from [[Visigoths|Visigothic]] noble families also became common.{{r|Collins2014|p=181–182}} However, an "immediately detrimental consequence of this acute consciousness of ancestry was the revival of ethnic disparagement, directed in particular against the Berbers and the Saqaliba".{{r|Collins2014|p=182}} When the Fatimids moved their capital to Egypt in 969, they left north Africa in charge of viceroys from the Zirid clan of Sanhaja Berbers, who were Fatimid loyalists and enemies of the Zenata.{{r|Collins2014|p=170}} The Zirids in turn divided their territories, assigning some to the Hammadid branch of the family to govern. The Hammadids became independent in 1014, with their capital at [[Beni Hammad Fort|Qal'at Beni-Hammad]]. With the withdrawal of the Fatimids to Egypt, however, the rivalry with the Umayyads decreased.{{r|Collins2014|p=170}} [[Al-Hakam II]] sent [[Muhammad Ibn Abī 'Āmir al-Manṣūr|Muhammad Ibn Abī 'Āmir]] to north Africa in 973–974 to act as {{lang|ar-Latn|[[qadi]] al qudat}} (chief justice) to the Berber groups that had accepted Umayyad authority. Ibn Abī 'Āmir was treasurer of the household of the caliph's wife and children, director of the mint at [[Madinat al-Zahra]], commander of the Cordoba police, and [[qadi]] of the frontier. During his time as qadi in north Africa, Ibn Abi Amir developed close ties with the North African Berbers.{{r|Collins2014|p=186}} Considerable resentment arose in Cordoba against the increasing numbers of Berbers brought from north Africa by al-Mansur and his children Abd al-Malik and Sanchuelo.{{r|Collins2014|p=198}} It was said that Sanchuelo ordered anyone attending his court to wear Berber turbans, which Roger Collins suggests may not have been true, but shows that hostile anti-Berber propaganda was being used to discredit the sons of al-Mansur. In 1009, Sanchuelo had himself proclaimed Hisham II's successor, and then went on military campaign. However, while he was away a revolt took place. Sanchuelo's palace was sacked and his support fell away. As he marched back to Cordoba his own Berber mercenaries abandoned him.{{r|Collins2014|p=197–198}} Knowing the strength of ill feeling against them in Cordoba, they thought Sanchuelo would be unable to protect them, and so they went elsewhere in order to survive and secure their own interests.{{r|Collins2014|p=198}} Sanchuelo was left with only a few followers, and was captured and killed in 1009. Hisham II abdicated and was succeeded by [[Muhammad II al-Mahdi]]. Having abandoned Sanchuelo, the Berbers who had formed his army turned to support another ambitious Umayyad, [[Sulayman ibn al-Hakam|Sulayman]]. They obtained logistical support from Count [[Sancho Garcia of Castile]]. Marching on Cordoba, they defeated Saqaliba general [[Wāḍiḥ al-Ṣiqlabī|Wadih]] and forced Muhammad II al-Mahdi to flee to Toledo. They then installed Sulayman as caliph, and based themselves in the Madinat al-Zahra to avoid friction with the local population.{{r|Collins2014|p=198–199}} Wadih and al-Mahdi formed an alliance with the Counts of Barcelona and Urgell and marched back on Cordoba. They defeated Sulayman and the Berber forces in a [[Battle of Aqbat al-Bakr|battle near Cordoba]] in 1010. To avoid being destroyed, the Berbers fled towards Algeciras.{{r|Collins2014|p=199}} Al-Mahdi swore to exterminate the Berbers and pursued them. However, he was defeated in battle near Marbella. With Wadih, he fled back to Cordoba while his Catalan allies went home. The Berbers turned around and [[Siege of Córdoba (1013)|besieged Cordoba]]. Deciding that he was about to lose, Wadih overthrew al-Mahdi and sent his head to the Berbers, replacing him with Hisham II.{{r|Collins2014|p=199}} However, the Berbers did not end the siege. They methodically destroyed Cordoba's suburbs, pinning the inhabitants inside the old Roman walls and destroying the Madinat al-Zahra. Wadih's allies killed him, and the Cordoba garrison surrendered with the expectation of amnesty. However, "a massacre ensued in which the Berbers took revenge for many personal and collective injuries and permanently settled several feuds in the process".{{r|Collins2014|p=200}} The Berbers made Sulayman caliph once again. [[Ibn Idhari]] said that the installation of Sulayman in 1013 was the moment when "the rule of the Berbers began in Cordoba and that of the Umayyads ended, after it had existed for two hundred and sixty eight years and forty-three days".{{r|Collins2014|p=200}}<ref>{{cite book|last1=Ibn Idhari|title=Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne musulmane intitulée Kitab al-Bayan al-Mughrib par Ibn 'Idhari al-Marrakushi et fragments de la chronique de 'Arib|date=1901|location=Algiers|pages=II, ah 403|edition=French translation by Edmond Fagnan}}</ref> ==== In al-Andalus in the Taifa period ==== During the [[Taifa]] era, the petty kings came from a variety of ethnic groups; some—for instance the Zirid kings of Granada—were of Berber origin. The Taifa period ended when a Berber dynasty—the Moroccan Almoravids—took over al-Andalus; they were succeeded by the Almohad dynasty of Morocco, during which time al-Andalus flourished. After the fall of Cordoba in 1013, the Saqaliba fled from the city to secure their own fiefdoms. One group of Saqaliba seized [[Orihuela]] from its Berber garrison and took control of the entire region.{{r|Collins2014|p=201}} Among the Berbers who were brought to al-Andalus by al-Mansur were the Zirid family of Sanhaja Berbers. After the fall of Cordoba, the Zirids took over Granada in 1013, forming the [[Taifa of Granada|Zirid kingdom of Granada]]. The Saqaliba Khayran, with his own Umayyad figurehead [[Abd al-Rahman IV|Abd ar-Rahman IV al-Murtada]], attempted to seize Granada from the Zirids in 1018, but failed. Khayran then executed Abd ar-Rahman IV. Khayran's son, Zuhayr, also made war on the Zirid kingdom of Granada, but was killed in 1038.{{r|Collins2014|p=202}} In Cordoba, conflicts continued between the Berber rulers and those of the citizenry who saw themselves as Arab.{{r|Collins2014|p=202}} After being installed as caliph with Berber support, Sulayman was pressured into distributing southern provinces to his Berber allies. The Sanhaja departed from Cordoba at this time. The Zenata Berber [[Hammudid dynasty|Hammudids]] received the important districts of Ceuta and Algeciras. The Hammudids claimed a family relation to the Idrisids, and thus traced their ancestry to the caliph Ali. In 1016 they rebelled in Ceuta, claiming to be supporting the restoration of Hisham II. They took control of [[Málaga]], then marched on Cordoba, taking it and executing Sulayman and his family. [[Ali ibn Hammud al-Nasir]] declared himself caliph, a position he held for two years.{{r|Collins2014|p=203}} For some years, Hammudids and Umayyads fought one another and the caliphate passed between them several times. Hammudids also fought among themselves. The last Hammudid caliph reigned until 1027. The Hammudids were then expelled from Cordoba, where there was still a great deal of anti-Berber sentiment. The Hammudids remained in Málaga until expelled by the Zirids in 1056.{{r|Collins2014|p=203}} The Zirids of Granada controlled Málaga until 1073, after which separate Zirid kings retained control over the taifas of Granada and Malaga until the Almoravid conquest.<ref name=Reilly1992>{{cite book|last1=Reilly|first1=Bernard F.|title=Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157|date=1992|publisher=Blackwell|page=4|edition=1995 Paperback}}</ref> During the taifa period, the [[Aftasid dynasty]], based in [[Taifa of Badajoz|Badajoz]], controlled a large territory centered on the [[Guadiana|Guadiana River]] valley.<ref name=Reilly1992/> The area of Aftasid control was very large, stretching from the [[Sierra Morena]] and the taifas of [[Taifa of Mértola|Mértola]] and [[Taifa of Silves|Silves]] in the south, to the [[Campo de Calatrava]] in the west, the [[Montes de Toledo]] in the northwest, and nearly as far as [[Porto|Oporto]] in the northeast.<ref name=Reilly1992/> According to Bernard Reilly, during the taifa period genealogy continued to be an obsession of the upper classes in al-Andalus. Most wanted to trace their lineage back to the Syrian and Yemeni Arabs who accompanied the invasion. In contrast, tracing descent from the Berbers who came with the same invasion "was to be stigmatized as of inferior birth". Reilly notes, however, that in practice the two groups had by the 11th century become almost indistinguishable: "both groups gradually ceased to be distinguishable parts of the Muslim population, except when one of them actually ruled a taifa, in which case his low origins were well publicized by his rivals". Reilly further argues that "distinctions between Arab, Berber, and slave were not the stuff of serious politics, either within or between the taifas. It was the individual family that was the unit of political activity." The Berbers that arrived towards the end of the caliphate as mercenary forces, says Reilly, amounted to only about 20 thousand people in a total Andalusi population of six million. Their high visibility was due to their foundation of taifa dynasties rather than large numbers.{{r|Reilly1992|p=13}} In the power hierarchy, Berbers were situated between the Arabic aristocracy and the [[Muwallad|Muladi]] populace. Ethnic rivalry was one of the most important factors driving Andalusi politics. Berbers made up as much as 20% of the population of the occupied territory.<ref>[http://countrystudies.us/spain/5.htm Spain – Al Andalus], ''[[Library of Congress]]''</ref> ==== In al-Andalus under the Almoravids ==== [[File:Empire almoravide.PNG|thumb|right|The [[Almoravid empire|Almoravid]] realm at its greatest extent, c.&nbsp;1120]] During the taifa period, the Almoravid empire developed in northwest Africa, whose core was formed by the [[Lamtuna]] branch of the Sanhaja Berber.{{r|Reilly1992|p=99}} In the mid-11th century, they allied with the [[Godala|Guddala]] and Massufa Berber. At that time, the Almoravid leader [[Yahya Ibn Ibrahim|Yahya ibn Ibrahim]] went on a [[hajj]]. On his way back he met [[Maliki]]te preachers in Kairouan, and invited them to his land. Malikite disciple [[Abdallah ibn Yasin|Abd Allah ibn Yasin]] accepted the invitation. Traveling to Morocco, he established a military monastery or [[ribat]] where he trained a highly motivated and disciplined fighting force. In 1054 and 1055, employing these specially trained forces, Almoravid leader [[Yahya ibn Umar al-Lamtuni|Yahya ibn Umar]] defeated the [[Ghana Empire|Kingdom of Ghana]] and the Zenata Berber. After Yahya ibn Umar died, his brother [[Abu Bakr ibn Umar]] pursued an Almoravid expansion. Forced to resolve a Sanhaja civil war, he left control of the Moroccan conquests to his brother, [[Yusuf ibn Tashfin]]. Yusuf continued to conquer territory; and following Abu Bakr's death in 1087, he became the Almoravid leader.{{r|Reilly1992|p=100–101}} After their loss of Cordoba, the Hammudids had occupied Algeciras and Ceuta. In the mid-11th century, the Hammudids lost control of their Iberian possessions, but retained a small taifa kingdom based in Ceuta. In 1083, Yusuf ibn Tashufin conquered Ceuta. In the same year, [[al-Mutamid]], king of the [[Taifa of Seville]], traveled to Morocco to appeal to Yusuf for help against King [[Alfonso VI of León and Castile|Alfonso VI]] of Castile. Earlier, in 1079, the king of Badajoz, al-Mutawakkil, had appealed to Yusuf for help against Alfonso. After the fall of [[Taifa of Toledo|Toledo]] to Alfonso VI in 1085, al-Mutamid appealed again to Yusuf. This time, financed by the taifa kings of Iberia, Yusuf crossed to al-Andalus and took direct personal control of Algeciras in 1086.{{r|Reilly1992|p=102–103}} === Modern history === {{further|Arabized Berber|Berberism}} [[File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|thumb|Berber village in the [[High Atlas]] mountains of Morocco]] The Kabylians were independent of outside control during the period of [[Ottoman Empire]] rule in North Africa. They lived primarily in three states or confederations: the [[Kingdom of Ait Abbas]], [[Kingdom of Kuku]], and the principality of Aït Jubar.<ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA600 ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''], Volume 4, publié par M. Th. Houtsma, Page 600</ref> The Kingdom of Ait Abbas was a Berber state of North Africa, controlling Lesser Kabylie and its surroundings from the sixteenth century to the nineteenth century. It is referred to in the Spanish historiography as {{lang|es|reino de Labes}};<ref>''Afrique barbaresque dans la littérature française aux XVIe et XVIIe siècles (l')''. Par Guy Turbet-Delof. page 25</ref> sometimes more commonly referred to by its ruling family, the Mokrani, in Berber {{lang|ber-Latn|At Muqran}} ({{langx|ar|أولاد مقران}} {{lang|ar-Latn|Ouled Moqrane}}). Its capital was the [[Kalâa of Ait Abbas]], an impregnable citadel in the [[Bibans|Biban]] mountain range. The most serious [[Mokrani Revolt|native revolt]] against colonial power in [[French Algeria]] since the time of [[Abdelkader al-Jazairi|Abd al-Qadir]] broke out in 1871 in the Kabylie and spread through much of Algeria. By April 1871, 250 tribes had risen, or nearly a third of Algeria's population.<ref>Bernard Droz, «Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani», dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), ''L'Algérie et la France'', Paris, Robert Laffont 2009, {{p.|474–475}} {{isbn|978-2-221-10946-5}}</ref> In the aftermath of this revolt and until 1892, the [[Kabyle myth]], which supposed a variety of stereotypes based on a binary between Arabs and Kabyle people, reached its climax.<ref name="marnia">{{Cite journal |last=Lazreg |first=Marnia |date=1983 |title=The Reproduction of Colonial Ideology: The Case of the Kabyle Berbers |url=https://www.jstor.org/stable/41857696 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=5 |issue=4 |pages=380–395 |issn=0271-3519}}</ref><ref name="oup">{{cite book|author=|title=Islam in the West|year=2018|publisher=OUP India |isbn=978-0-19-909366-3|page=250}}</ref> In 1902, the French penetrated the [[Hoggar Mountains]] and defeated [[Kel Ahaggar|Ahaggar Tuareg]] in the battle of [[Tit, Tamanrasset|Tit]]. [[File:Abd el-Krim TIME 1925.jpg|thumb|[[Abd el-Krim]] featured in the magazine ''[[Time (magazine)|Time]]'' in 1925]] In 1912, [[Treaty Between France and Spain Regarding Morocco|Morocco was divided]] into French and Spanish zones.<ref>Miller, S. (2013). France and Spain in Morocco. In A History of Modern Morocco (pp. 88–119). Cambridge: Cambridge University Press. {{doi|10.1017/CBO9781139045834.008}}</ref> The [[Rifians|Rif Berbers]] rebelled, led by [[Abd el-Krim]], a former officer of the Spanish administration. In July 1921, the Spanish army in northeastern Morocco, under [[Manuel Fernández Silvestre|Manuel Silvestre]], were routed by the forces of Abd el-Krim, in what became known in Spain as the [[Disaster of Annual]]. The Spaniards may have lost up to 22,000&nbsp;soldiers at Annual and in subsequent fighting.<ref>David S. Woolman, page 96 "Rebels in the Rif", Stanford University Press</ref> During the [[Algerian War]] (1954–1962), the [[National Liberation Front (Algeria)|FLN]] and [[National Liberation Army (Algeria)|ALN]]'s reorganisation of the country created, for the first time, a unified Kabyle administrative territory, [[Provinces of Algeria#1954-1962|wilaya III]], being as it was at the centre of the anti-colonial struggle.<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2004/07/05/veillee-d-armes-en-kabylie_371616_3208.html|title=Veillée d'armes en Kabylie|last=Stora|first=Benjamin|date=5 July 2004|work=Le Monde.fr|access-date=22 March 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> From the moment of Algerian independence, tensions developed between Kabyle leaders and the central government.<ref>{{Cite book|title=Émeutes et Mouvements sociaux au Maghreb|last1=Le Saout|first1=Didier|last2=Rollinde|first2=Marguerite|publisher=Karthala|year=1999|isbn=978-2-865-37998-9|page=46}}</ref> Soon after gaining independence in the middle of the twentieth century, the countries of North Africa established [[Arabic]] as their [[official language]], replacing French, Spanish, and Italian; although the shift from European colonial languages to Arabic for official purposes continues even to this day. As a result, most Berbers had to study and know Arabic, and had no opportunities until the twenty-first century to use their [[First language|mother tongue]] at school or university. This may have accelerated the existing process of Arabization of Berbers, especially in already bilingual areas, such as among the Chaouis of Algeria. Tamazight is now taught in Aurès since the march led by {{ill|Salim Yezza|fr}} in 2004. While [[Berberism]] had its roots before the independence of these countries, it was limited to the Berber elite. It only began to succeed among the greater populace when North African states replaced their European colonial languages with Arabic and identified exclusively as Arabian nations, downplaying or ignoring the existence and the social specificity of Berbers. However, Berberism's distribution remains uneven. In response to its demands, Morocco and Algeria have both modified their policies, with Algeria redefining itself constitutionally as an "Arab, Berber, Muslim nation". There is an identity-related debate about the persecution of Berbers by the Arab-dominated regimes of North Africa through both [[Pan-Arabism]] and Islamism,<ref>{{cite web |title=Official request for an autonomy status for Kabylia |url=http://kabylia.info:80/observer/spip.php?article123 |website=Kabylia Observer |access-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220231928/http://kabylia.info/observer/spip.php?article123 |archive-date=20 February 2009 |date=28 June 2004 }}</ref> their issue of identity is due to the pan-Arabist ideology of former Egyptian president, [[Gamal Abdel Nasser]]. Some activists have claimed that "[i]t is time—long past overdue—to confront the racist arabization of the Amazigh lands."<ref>{{Cite web|url=http://www.kabylia.info/arabization|date=9 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042413/http://www.kabylia.info/arabization|title=Arabization|archive-date=11 January 2010}}</ref> [[File:Nuit Debout - Paris - Kabyles - 48 mars 08.jpg|thumb|left|Demonstration of [[Kabyle people|Kabyles]] in Paris, April 2016]] The [[Black Spring (Algeria)|Black Spring]] was a series of violent disturbances and political demonstrations by Kabyle activists in the Kabylie region of Algeria in 2001. In the [[2011 Libyan civil war]], Berbers in the [[Nafusa Mountains]] were quick to revolt against the Gaddafi regime. The mountains became a stronghold of the rebel movement, and were a focal point of the conflict, with much [[2011 Nafusa Mountains Campaign|fighting]] occurring between rebels and loyalists for control of the region.<ref name="Berber speakers"/> The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg Rebellion of 2012]] was waged against the Malian government by rebels with the goal of attaining independence for the northern region of Mali, known as [[Azawad]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|work=BBC News|archive-date=30 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030104410/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|url-status=live}}</ref> Since late 2016, [[Hirak Rif|massive riots]] have spread across Moroccan Berber communities in the Rif region. Another escalation took place in May 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/scores-arrested-connection-morocco-rif-protests-170530184329431.html|title=Scores arrested in connection with Morocco Rif protests|website=www.aljazeera.com|date=30 May 2017}}</ref> In Morocco, after the constitutional reforms of 2011, Berber has become an official language, and is now taught as a compulsory language in all schools regardless of the area or the ethnicity. In 2016, Algeria followed suit and changed the status of Berber from "national" to "official" language. Although [[Berberists]] who openly show their political orientations rarely reach high positions, Berbers have reached high positions in the social and political hierarchies across the Maghreb. Examples are the former president of Algeria, [[Liamine Zeroual]]; the former prime minister of Morocco, [[Driss Jettou]]; and [[Khalida Toumi]], an Algerian politician and feminist. ===Arabization === {{Main|Arabized Berber}} The [[Arabization]] of the indigenous Berber populations was a result of the centuries-long [[Arab migrations to the Maghreb]], which began in the 7th century, and of changes in the population's demographics. The early wave of migration before the 11th century contributed to the Berbers' adoption of [[Arab culture]]. Furthermore, the [[Arabic|Arabic language]] spread during this period, driving [[Latin]] into extinction in the cities. The Arabization took place around Arab centres through the influence of Arabs in the cities and rural areas surrounding them.<ref name="Duri-2012">{{Cite book |last=Duri |first=A. A. |url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71 |title=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62286-8 |pages=70–74 |language=en}}</ref> The migration of [[Banu Hilal]] and [[Banu Sulaym]] in the 11th century had a much greater influence on the process of Arabization of the population. It played a major role in spreading [[Bedouin Arabic]] to rural areas such as the countryside and steppes, and as far as the southern areas near the [[Sahara]].<ref name="Duri-2012"/> It also heavily transformed the culture in the Maghreb into Arab culture, and spread nomadism in areas where agriculture was previously dominant.<ref>{{Cite book |last=el-Hasan |first=Hasan Afif |url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Killing the Arab Spring |date=1 May 2019 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-1-62894-349-8 |page=82 |language=en}}</ref> These Bedouin tribes accelerated and deepened the Arabization process, since the Berber population was gradually [[Cultural assimilation|assimilated]] by the newcomers and had to share with them pastures and seasonal migration paths. By around the 15th century, the region of modern-day Tunisia had already been almost completely Arabized.<ref name="Holes 42"/> As Arab nomads spread, the territories of the local Berber tribes were moved and shrank. The [[Zenata]] were pushed to the west, and the [[Kabyle people|Kabyles]] were pushed to the north. The Berbers took refuge in the mountains, whereas the plains were Arabized.<ref>{{Cite book |last1=Farida |first1=Benouis |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria. |last2=Houria |first2=Chérid |last3=Lakhdar |first3=Drias |last4=Amine |first4=Semar |publisher=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen) |isbn=978-3-902966-14-8 |page=9 |language=en}}</ref> ==موجوده آباديات== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|[[Sanhaja]] Berber women in the 1970s]] {| class="wikitable" |+ مکيه امازيغي گروهه ! گروهه !! ملڪ !! نوٽس |- | شلوح (Chleuhs) || مراڪش || ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |- | قبائل (Kabyles) || الجزائر || الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |- | طوارق (Tuareg) || صحارا ريگستان || نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |- | ريفين (Riffians) || مراڪش || اتر مراڪش جا رهواسي. |- | سيوي (Siwi) || مصر || مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |} === Ethnic groups === {{Main|Maghreb#Ethnic groups}} Ethnically, Berbers comprise a minority population in the [[Maghreb]]. They comprise 35–60% of the Moroccan population,<ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ncube|first1=Lyton|last2=Mkwendi|first2=Chengeto Pauline|last3=Batisayi|first3=Amos|date=2024-08-17|title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup|journal=Soccer & Society|language=en|volume=25|issue=4–6|pages=673–692|doi=10.1080/14660970.2024.2332092|issn=1466-0970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeren|first=Pierre|title=Le Maroc en 100 questions: un royaume de paradoxes|date=2020|publisher=Tallandier|isbn=979-10-210-3699-4|series=En 100 questions|location=Paris}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi|first=Silvia|date=2019-02-07|title=Indigenous peoples’ rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2019.1574757|journal=The International Journal of Human Rights|language=en|volume=23|issue=1-2|pages=281–296|doi=10.1080/13642987.2019.1574757|issn=1364-2987|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |last=Basma El Atti ــ Rabat|title=Morocco’s complex identity: African, Amazigh, and Arab|url=https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329010037/https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-31|work=The New Arab|language=en-EN}}</ref> 15–25% of Algeria,<ref>{{Citation |title=Algeria |date=14 June 2023 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613110736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead |archive-date=13 June 2023 |work=The World Factbook |access-date=19 June 2023 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2016 |title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769 |access-date=19 June 2023}}</ref> 10% of Libya,<ref>{{Cite web |last=Zurutuza |first=Karlos |title=Berbers fear ethnic conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=12 December 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> and 1% of Tunisia.<ref>{{Cite news |date=12 March 2004 |title=Q&A: The Berbers |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |access-date=12 December 2022}}</ref> Berber language speakers in the Maghreb comprise 30%<ref name="Berber speakers" /> to 40%<ref name="minorityrights.org">{{cite journal|url=http://minorityrights.org/minorities/berber/|title=Morocco – Berber|journal=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|date=19 June 2015 }}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}}<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm|title=Les Berbères en Afrique du Nord|publisher=Chaire pour le développement de la recherche sur la culture d'expression française en Amérique du Nord}}, Université Laval Québec, 2016.</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Moroccan population, and 15%<ref name="The World Factbook">{{cite web |title=Ethnic groups |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-date=6 January 2019 |access-date=24 January 2016 |publisher=The World Factbook}}</ref> to 35%<ref name="axl.cefan.ulaval.ca" />{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Algerian population, with smaller communities in Libya and very small groups in Tunisia, Egypt and Mauritania.<ref>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/histdic/wh/hdnafrica.html|title=Historical Dictionaries: North Africa|access-date=2 May 2015}}</ref> Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages" /> to 16 million<ref name="Stolz-2015" /> people in Africa. [[File:Berber village Atlas.jpg|thumb|Berber village in the Atlas mountains]] Prominent Berber ethnic groups include the [[Kabyle people|Kabyles]]—from [[Kabylia]], a historical autonomous region of northern Algeria—who number about six million and have kept, to a large degree, their original language and society; and the [[Shilha people|Shilha]] or Chleuh—in High and [[Anti-Atlas]] and [[Sous]] Valley of Morocco—who number about eight million.{{Citation needed|date=June 2023}} Other groups include the [[Rifians|Riffians]] of northern Morocco, the [[Chaoui people|Chaoui]] people of eastern Algeria, the [[Chenouas]] in western Algeria and the [[Nafusi language|Nafusis]] of the [[Nafusa Mountains]]. Outside the Maghreb, the [[Tuareg people|Tuareg]] in Mali (early settlement near the old imperial capital of [[Timbuktu]]),<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC&q=Berbers,+Timbuktu|title=Berbers and Blacks: Impressions of Morocco, Timbuktu and Western Sudan|author=David Prescott Barrows|year=2004|publisher=Kessinger |isbn=978-1-4179-1742-6}}</ref> Niger, and Burkina Faso number some 850,000,<ref name=WorldFactbookMali/> 1,620,000,<ref name=WorldFactbookNiger>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Niger|date=3 March 2022|publisher=The World Factbook}}</ref> and 50,000, respectively. Tuaregs are a Berber ethnic group with a traditionally [[nomad]]ic pastoralist lifestyle and are the principal inhabitants of the vast Sahara Desert.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6982266.stm|title=Q&A: Tuareg unrest|date=7 September 2007|newspaper=BBC|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html|title=Who are the Tuareg? {{!}} Art of Being Tuareg: Sahara Nomads in a Modern World|website=africa.si.edu|access-date=22 May 2016|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927231426/http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ List of Berber ethnic groups ! Ethnic group ! Country ! Regions ! Ethnic population ! Linguistic population |- | [[Chaoui people|Chaouis]] || rowspan="2" | {{flag|ALG}} || [[Aurès Mountains]], eastern Algeria |2,870,000<ref>{{Cite web |publisher=Centre de Recherche Berbère |title=Chaouia |url=http://www.centrederechercheberbere.fr/chaouia.html |access-date=31 May 2023 |website=www.centrederechercheberbere.fr}}</ref> |Including 2,130,000 speakers of [[Shawiya language|Shawiya]]<ref>{{Cite web |title=Tachawit |website=Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/shy/ |access-date=31 May 2023 |language=en}}</ref> |- | [[Chenouas]] || [[Mount Chenoua]], western Algeria |106,000<ref>{{Cite web |title=Chenoua in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11321/AG |access-date=29 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 76,000 speakers of [[Shenwa language|Shenwa]]<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Shenwa |url=https://www.ethnologue.com/18/language/cnu/ |website=Ethnologue}}</ref> |- | [[Shilha people|Chleuhs]] || {{flag|MAR}} || [[High Atlas]], [[Anti-Atlas]] and the [[Sous]] valley, southern Morocco |3,500,000<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Southern Shilha in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14911/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Djerba Berber|Djerbas]] || {{flag|TUN}} || [[Djerba]], southern Tunisia |11,000<ref>{{Cite web |title=Amazigh, Djerba in Tunisia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12344/TS |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Ghomaras]] || {{flag|MAR}} || Western [[Rif]], northern Morocco |12,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Ghomara in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11882/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 10,000 speakers of [[Ghomara language|Ghomara]]{{citation needed|date=July 2023}}<!--Scribd is a document hosting service, not a source, and often violates copyright: see [[WP:RS/P%]]<ref>{{Cite web |title=Arabic Influence in Ghomara Berber by J El Hannouche {{!}} PDF {{!}} Grammatical Gender {{!}} Grammatical Tense |url=https://www.scribd.com/document/46039741/Arabic-Influence-in-Ghomara-Berber-by-J-El-Hannouche |access-date=31 May 2023 |website=Scribd |language=en}}</ref>--> |- | [[Godala|Guezula]] || {{flag|MRT}} ||Southern Mauritania |Unknown | |- | [[Kabyle people|Kabyles]] || {{flag|ALG}} || [[Kabylia]], northern Algeria |6,000,000<ref>{{Cite book |last=Pereltsvaig |first=Asya |title=Languages of the World: An Introduction |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/languages-of-the-world/8CC640455E0B8E6271A7145419DA2863 |date=3 September 2020 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108783071 |isbn=978-1-108-78307-1 |language=en |access-date=26 August 2023}}</ref> |Including 3,000,000 speakers of [[Kabyle language|Kabyle]]<ref>{{Cite web |title=Algérie: situation géographique et démolinguistique |url=https://axl.cefan.ulaval.ca/afrique/algerie-1demo.htm |access-date=31 May 2023 |website=L'aménagement linguistique dans le monde |language=fr}}</ref> |- | [[Matmata Berber|Matmata]]s || {{flag|TUN}} || [[Matmata, Tunisia|Matmata]], southern Tunisia |3,700 | |- | [[Mozabite people|Mozabites]] || {{flag|ALG}} || [[M'zab]] Valley, central Algeria |200,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Mozabite in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13842/AG |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 150,000 speakers of [[Mozabite language|Mozabite]]<ref>{{Cite web |title=Tumzabt |url=https://www.ethnologue.com/language/mzb/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Nafusi language|Nafusi]] || {{flag|LBY}} || [[Nafusa Mountains|Jabal Nafusa]], western Libya |186,000<ref>{{Cite web |last=PeopleGroups.org |title=Nefusa Berbers of Libya |url=https://peoplegroups.org/explore/PeopleGroupDetails.aspx?peid=11844#topmenu |access-date=31 May 2023 |website=peoplegroups.org }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Including 140,000 speakers of [[Nafusi language|Nafusi]]<ref>{{Cite book |last=Brown |first=E. K. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-08-044299-0 |edition= |location=Amsterdam; Heidelberg |page=155}}</ref> |- | [[Riffians]] || rowspan="2" | {{flag|MAR}} || [[Rif]], northern Morocco |1,500,000 |Including 1,271,000 speakers of [[Tarifit]]<ref name="Maaroufi">{{Cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2004 |url=https://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html |access-date=2 June 2022 |website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc |language=fr |archive-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705120730/http://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html }}</ref> |- |[[Senhaja Srair people|Senhaja Srair]] |Central [[Rif]], northern Morocco |151,245<ref>{{Cite book |last=Adardak Charif |url=https://revues.imist.ma/index.php/TIDIGHIN/article/download/52464/27207/146718 |title=Chelha des Senhaja Sraïr :un parler amazigh minoritaire en voie de disparition dans les montagnes du Rif (Nord du Maroc) |language=french |trans-title=Shelha of Senhaja Srair: a minority Amazigh dialect on the verge of disappearing in the Rif mountains (Northern Morocco)}}</ref> |Including 85,000 speakers of [[Senhaja de Srair language|Senhaja de Srair]]<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/senhaja-berber-varieties-phonology-morphology-and-morphosyntax |title=Senhaja Berber Varieties Phonology, Morphology, And Morphosyntax}}</ref> |- | [[Siwi people|Siwi]] || {{flag|EGY}} || [[Siwa Oasis]], western Egypt |24,000<ref name="Project"/> |Including 20,000 speakers of [[Siwi language|Siwi]]<ref>{{Cite web |title=Siwi |url=https://www.ethnologue.com/language/siz/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Tuareg people|Tuareg]] || {{flag|ALG}}<br />{{flag|MLI}}<br />{{flag|NIG}} || [[Sahara]], northern Mali and Niger, and southern Algeria |4,000,000 | |- | Central Atlas Amazigh || {{flag|MAR}} || [[Middle Atlas]], Morocco |2,867,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Imazighen in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12217/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 2,300,000 speakers of [[Central Atlas Tamazight]]<ref name="Maaroufi" /> |- | [[Zuwara Berber|Zuwara]] || {{flag|LBY}} || [[Zuwarah]], northwestern Libya |280,000 |247,000 speakers of [[Zuwara Berber|Zuwara]]<ref>{{Cite web |title=Nafusi |url=https://www.ethnologue.com/language/jbn |access-date=4 November 2022 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |} === Genetics === {{Main|Maghreb#Genetics}} Genetically, the Berbers form the principal indigenous ancestry in the region.<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Jamie |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=21}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC |title=The Report: Algeria 2011 |publisher=Oxford Business Group |year=2011 |isbn=978-1-907065-37-8 |page=9}}</ref> [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|Haplogroup E1b1b]] is the most frequent among Maghrebi groups, especially the downstream lineage of [[E-M81|E1b1b1b1a]], which is typical of the indigenous Berbers of North-West Africa. On the other hand, [[Haplogroup J-M267|Haplogroup J1]] is the second most frequent among Maghrebi groups and is more indicative of [[Middle East]] origins, and has its highest distribution among populations in the southern [[Arabian Peninsula]]. E1b1b1b accounts for 45% of North Africans, while Haplogroup J1-M267 accounts for 30% of North Africans, and has spread from Arabia.<ref>{{Cite journal |first1=Sarra |last1=Elkamel |first2=Sofia L. |last2=Marques |first3=Luis |last3=Alvarez |first4=Veronica |last4=Gomes |first5=Sami |last5=Boussetta |first6=Soufia |last6=Mourali-Chebil |first7=Houssein |last7=Khodjet-El-Khil |first8=Lotfi |last8=Cherni |first9=Amel |last9=Benammar-Elgaaied |first10=Maria J. |last10=Prata |display-authors=6 |date=August 2021 |title=Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=15728 |doi=10.1038/s41598-021-95144-x |doi-access=free|pmid=34344940 |pmc=8333252 |bibcode=2021NatSR..1115728E }}</ref> DNA studies of [[Iberomaurusian]] peoples at [[Taforalt]], Morocco dating to around 15,000 years ago have found them to have a distinctive Maghrebi ancestry formed from a mixture of [[Near East]]ern and African ancestry, which is still found as a part of the genome of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |last2=Bouzouggar |first2=Abdeljalil |last3=Humphrey |first3=Louise |last4=Posth |first4=Cosimo |last5=Barton |first5=Nick |last6=Aximu-Petri |first6=Ayinuer |last7=Nickel |first7=Birgit |last8=Nagel |first8=Sarah |last9=Talbi |first9=El Hassan |last10=El Hajraoui |first10=Mohammed Abdeljalil |last11=Amzazi |first11=Saaïd |last12=Hublin |first12=Jean-Jacques |last13=Pääbo |first13=Svante |last14=Schiffels |first14=Stephan |last15=Meyer |first15=Matthias |date=4 May 2018 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar8380 |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507 |bibcode=2018Sci...360..548V |issn=0036-8075}}</ref> A 2025 study sequenced individuals from [[Takarkori]] (7,000 YBP) and discovered that most of their ancestry was from an unknown [[Ancestral North African]] lineage, related to the African admixture component found in Iberomaurusians.<ref>{{Cite journal |last1=Salem |first1=Nada |last2=van de Loosdrecht |first2=Marieke S. |last3=Sümer |first3=Arev Pelin |last4=Vai |first4=Stefania |last5=Hübner |first5=Alexander |last6=Peter |first6=Benjamin |last7=Bianco |first7=Raffaela A. |last8=Lari |first8=Martina |last9=Modi |first9=Alessandra |last10=Al-Faloos |first10=Mohamed Faraj Mohamed |last11=Turjman |first11=Mustafa |last12=Bouzouggar |first12=Abdeljalil |last13=Tafuri |first13=Mary Anne |last14=Manzi |first14=Giorgio |last15=Rotunno |first15=Rocco |date=2 April 2025 |title=Ancient DNA from the Green Sahara reveals ancestral North African lineage |journal=Nature |volume=641 |issue=8061 |language=en |pages=144–150 |doi=10.1038/s41586-025-08793-7 |pmid=40175549 |issn=1476-4687|doi-access=free |pmc=12043513 |bibcode=2025Natur.641..144S }}</ref> According to the study, the Takarkori people were distinct from both contemporary sub-Saharan Africans and non-Africans/Eurasians. They had "only a minor component of non-African ancestry" but did "not carry sub-Saharan African ancestry, suggesting that, contrary to previous interpretations, the [[Green Sahara]] was not a corridor connecting Northern and sub-Saharan Africa."<ref>{{cite news |title=Sahara desert, once lush and green, was home to mysterious human lineage |url=https://www.reuters.com/business/environment/sahara-desert-once-lush-green-was-home-mysterious-human-lineage-2025-04-04/ |work=Reuters |date=4 April 2025}}</ref> Later during the [[Neolithic]], from around 7,500 years ago onwards, there was a migration into Northwest Africa of [[Early European Farmers|European Neolithic Farmers]] from the Iberian Peninsula (who had originated in [[Anatolia]] several thousand years prior), as well as pastoralists from the [[Levant]], both of whom also significantly contributed to the ancestry of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608|bibcode=2023Natur.618..550S }}</ref> The [[Proto-Berber language|proto-Berber]] tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> ==ڊائياسپورا== {{See also|Berbers in France|Berber Canadians|Berbers in Belgium|Berbers in the Netherlands|Berber Americans}} {{Expand section|date=October 2012}} [[File:Zinedine Zidane by Tasnim 02.jpg|thumb|French former footballer [[Zinedine Zidane]], born to Berber [[Kabyle people|Kabyle]] parents from Algeria]] According to a 2004 estimate, there were about 2.2 million Berber immigrants in Europe, especially the Riffians in Belgium, the Netherlands, and France; and Algerians of Kabyle and Chaoui heritage in France.<ref>[http://www.langues-de-france.org/chaker.html Pour une histoire sociale du berbèRe en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112151506/http://www.langues-de-france.org/chaker.html|date=12 November 2012}}, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004</ref> ==سياست== === Berberism === {{Main|Berberism}} Since the 1970s,<ref name="Willis-2014">{{Cite book |last=Willis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7gMqBgAAQBAJ&pg=PA214 |title=Politics and Power in the Maghreb: Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-936820-4 |pages=209–217 |language=en}}</ref>{{Rp|page=209}} a political movement, initially led by the Kabyles of Algeria, has developed among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]].<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> It is variously referred to as Amazighism,<ref>{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=akGIpgEV-D4C&pg=PA76 |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |isbn=978-0-8108-6480-1 |page=76 |language=en |chapter=Amazighism}}</ref> Berberism,<ref name="Willis-2014" /> the Berber identity movement, or the Berber Culture Movement.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> The movement does not have a specific organization and cuts across both modern national boundaries and traditional tribal divisions. It is generally consistent in its demands, which include greater linguistic rights for Berber languages and greater official and social recognition of Amazigh culture.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> These Berberists also aimed to counter the image that Berbers were a mere collection of disparate tribes speaking mutually incomprehensible languages. They did this by introducing "Imazighen" as a collective term of self-referral and claimed that the various Berber languages once constituted a single language.<ref name="Goodman-2005">{{Cite book |last=Goodman |first=Jane E. |url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7 |title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video |date=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21784-4 |pages=7 and 11 |language=en}}</ref> The political outcomes have been different in each country of the Maghreb and are shaped by other factors such as geography and socioeconomic circumstances. In Algeria, the politics of the movement were focused in Kabylie, were more overtly political, and have sometimes been confrontational. In Morocco, where Amazigh populations are spread across a wider area, the movement has been less overtly political and confrontational.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /><ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=213}} In the 1990s, both states made concessions to this movement or attempted to ally itself with it, partly in response to the challenge of other political forces such as Islamism.<ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=214}} === Political tensions === Over the past few decades, political tensions have arisen between some Berber groups (especially the [[Kabyle people|Kabyles]] and [[Rifians]]) and North African governments, partly over linguistic and social issues. For example, in Morocco, Algeria, Tunisia, and Libya, giving children Berber names was banned.<ref>{{cite web |title=Amazigh: Morocco Upholds Ban of Traditional Names |url=https://unpo.org/article/19303 |website=Unpo |date=2 November 2009 |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826132527/https://unpo.org/article/19303 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Arbaoui |first1=Larbi |title=Morocco lifts the ban on Amazigh names |url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/03/125938/morocco-lifts-the-ban-on-amazigh-names |website=moroccoworldnew |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Zurutuza |first1=Karlos |title=The Amazigh of Libya revive their previously banned language |url=https://www.middleeasteye.net/features/amazigh-libya-revive-their-previously-banned-language |website=middleeasteye}}</ref> In Morocco, the Arabic language and Arab culture occupied a superior position in official and social domains. The [[Pan-Arabism|Arabist]] ideology was popular among Moroccan society, as well as within bureaucratic cadres and the political parties.<ref name="Aslan-2015">{{Cite book |last=Aslan |first=Senem |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ&pg=PA111 |title=Nation Building in Turkey and Morocco |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05460-8 |page=111 |language=en}}</ref> The [[History of Libya under Muammar Gaddafi|regime of Muammar Gaddafi]] in Libya also banned the teaching of Berber languages, and, in a 2008 [[United States diplomatic cables leak|leaked diplomatic cable]], the Libyan leader warned Berber minorities: "You can call yourselves whatever you want inside your homes – Berbers, Children of Satan, whatever – but you are only Libyans when you leave your homes."<ref>{{cite news |last=Smith |first=Graeme |date=2011-04-21 |title=Small rebel victory big moment for persecuted Berber tribes |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925142853/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=2 May 2015 |work=[[The Globe and Mail]]}}</ref> He denied the existence of Berbers as a separate ethnicity, and called them a "product of [[colonialism]]" created by [[Western world|the West]] to divide Libya.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201103200010.html |title=Libya: Gaddafi Rails Against 'No Fly' Attacks and Berbers |date=20 March 2011 |publisher=allAfrica.com |access-date=13 January 2023 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134313/http://allafrica.com/stories/201103200010.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=21 April 2011 |title=Libyan rebels seize western border crossing, as fighting in mountains intensifies |url=https://www.washingtonpost.com/world/libyan-rebels-seize-western-border-crossing-as-fighting-in-mountains-intensifies/2011/04/21/AFaoxhIE_story.html |url-access=subscription |newspaper=The Washington Post}}</ref> As a result of the persecution suffered under Gaddafi's rule, many Berbers joined the [[Libyan opposition]] in the [[2011 Libyan civil war]].<ref>{{cite news |date=8 August 2011 |title=Amid a Berber Reawakening in Libya, Fears of Revenge |url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/africa/09berbers.html |url-access=subscription |access-date=1 May 2014 |publisher=NYTimes}}</ref> In contrast, many Berber students in Morocco supported [[Nasserism]] and [[Pan-Arabism|Arabism]], rather than [[Berberism]]. Many educated Berbers were attracted to the leftist [[National Union of Popular Forces]] rather than the Berber-based [[Popular Movement (Morocco)|Popular Movement]].<ref name="Aslan-2015" /> == ٻوليون== تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. '''تاشيلحيٽ''' (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. '''تازائيٽ''' (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. '''ريفين''' (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي. اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref name=":0" /> {{Main|Berber languages}} [[File:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|260px|Areas in North Africa where [[Berber languages]] are spoken]] [[File:Tifinagh in Tifinagh.svg|thumb|Tifinagh in Tifinagh]] The Berber languages form a branch of the [[Afroasiatic language family]], a large family that also includes [[Semitic languages]] like Arabic and the [[Ancient Egyptian language]].<ref>{{Cite book |last1=Campbell |first1=George L. |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ&dq=world+languages+berber&pg=PA223 |title=Compendium of the World's Languages |last2=King |first2=Gareth |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-136-25846-6 |edition=3rd |page=223 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lyovin |first1=Anatole |url=https://books.google.com/books?id=hjxuDQAAQBAJ&q=afroasiatic+languages+introduction |title=An Introduction to the Languages of the World |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-514988-3 |edition=2nd |pages=198–208 |language=en}}</ref> {{lang|ber|Tamazight}} is a generic name for all of the Berber languages, which consist of many closely related varieties and dialects. Among these Berber languages are [[Tarifit|Riffian]], [[Zuwara Berber|Zuwara]], [[Kabyle language|Kabyle]], [[Shilha language|Shilha]], [[Siwi language|Siwi]], [[Zenaga language|Zenaga]], [[Sanhaja de Srair language|Sanhaja]], [[Central Atlas Tamazight|Tazayit]] (Central Atlas Tamazight), [[Mozabite language|Tumẓabt]] (Mozabite), [[Nafusi language|Nafusi]], and [[Tamasheq language|Tamasheq]], as well as the ancient [[Guanche language]]. Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages">{{Cite web |title=Berber languages {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=30 May 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> to 16 million<ref name="Stolz-2015">{{Cite book |last=Stolz |first=Christel |url=https://books.google.com/books?id=SBtfCAAAQBAJ&pg=PT45 |title=Language Empires in Comparative Perspective |date=10 March 2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-040847-8 |page=45 |language=en}}</ref> people in Africa (see [[Berber languages#Population|population estimation]]). These Berber speakers are mainly concentrated in Morocco and Algeria, followed by Mali, Niger, and Libya. Smaller Berber-speaking communities are also found as far east as Egypt, with a southwestern limit today at Burkina Faso. ==مذهب== {{Main|Berbers and Islam|Traditional Berber religion|Berber Jews|Berber Christians}} [[File:Panorama du Medracen.jpg|thumb|upright|The [[mausoleum]] of [[Madghacen]]]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg|thumb|upright|Traditional Berber [[penannular brooch]], a custom dating from the pre-Abrahamic era.]]<!-- Berbers mainly adhere to Islam, but historically followed the traditional Berber religion; this area for general religion – Christianity & other Abrahamic faiths below --> The Berber identity encompasses language, religion, and ethnicity, and is rooted in the entire history and geography of North Africa. Berbers are not an entirely homogeneous ethnicity, and they include a range of societies, ancestries, and lifestyles. The unifying forces for the Berber people may be their shared language or a collective identification with Berber heritage and history. As a legacy of the spread of Islam, the Berbers are now mostly [[Sunni Islam|Sunni Muslim]]. However, the [[Mozabite people|Mozabite]] Berbers of the [[M'zab|M'zab Valley]] in the town of [[Ghardaïa]] in Algeria and some Libyan Berbers in the Nafusa Mountains and Zuwara are primarily adherents of [[Ibadi Islam]]. In antiquity, before the arrival of [[Abrahamic]] faiths into North Africa, the Berber people adhered to the [[traditional Berber religion]]. This traditional religion emphasized [[ancestor veneration]], [[polytheism]], and [[animism]]. Many ancient Berber beliefs were developed locally. Whereas others were influenced over time through contact with other [[traditional African religion]]s (such as the [[Ancient Egyptian religion]]), or borrowed during antiquity from the [[Punic religion]], [[Judaism]], Iberian mythology, and the [[Hellenistic religion]]. The most recent influence came from Islam and [[religion in pre-Islamic Arabia|pre-Islamic Arab religion]] during the medieval period. Some of the ancient Berber beliefs still subtly exist today within the Berber popular culture and tradition. Until the 1960s, there was also a significant Jewish Berber minority in Morocco,<ref>{{Cite web|url=http://www.mondeberbere.com/juifs-amazighs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027062825/http://www.mondeberbere.com/juifs/index-en.htm|title=Udayen imazighen — Les Juifs amazighs — The Amazigh Jews|archive-date=27 October 2005|website=Mondeberbere.com}}</ref> but emigration (mostly to [[Israel]] and [[France]]) dramatically reduced their number to only a few hundred individuals. Following Christian missions, the Kabyle community in Algeria has a recently constituted Christian minority, both Protestant and Roman Catholic; and a 2015 study estimates that 380,000 Muslim Algerians have converted to Christianity in Algeria.<ref name=Miller2015/> There are Berbers among the 8,000<ref>{{cite news|url=https://www.christianitytoday.com/news/2013/may/christian-converts-in-morocco-fear-fatwa-calling-for-their.html|title=Christian Converts in Morocco Fear Fatwa Calling for Their Execution|author=Morning Star News|website=Christianity Today|date=9 May 2013}}</ref>–40,000<ref>{{cite news|url=https://www.vice.com/en/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret/|title='House-Churches' and Silent Masses—The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|last=Goverde|first=Rick|date=23 March 2015|publisher=[[Vice News]]|archive-date=7 July 2018|access-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180007/https://news.vice.com/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|url-status=live}}</ref> [[Moroccans]] who have converted to Christianity in the last decades, some of whom explain their conversion as an attempt to go back to their "Christian sources".<ref name=InvisibleChurch>{{cite news|url=https://www.welt.de/welt_print/article2935192/Marokkos-unsichtbare-Kirche.html|title=Marokkos unsichtbare Kirche|date=27 December 2008|newspaper=[[Die Welt]]|access-date=5 November 2015|language=de|trans-title=Morocco invisible church|last=Topper|first=Ilya U.}}</ref> The ''[[International Religious Freedom Act of 1998|International Religious Freedom Report]]'' for 2007 estimates that thousands of [[Tunisian people|Tunisian]] Berber Muslims have converted to Christianity.<ref name=report>{{cite report |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |author-link=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=Tunisia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90222.htm |date=14 September 2007 |website=U.S. Department of State |department=Archive |access-date=24 July 2022}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|date=2015|volume=11|page=8|url=https://www.academia.edu/16338087|access-date=30 October 2015}}</ref> ==فن تعمير== {{See also|Architecture of Tunisia|Architecture of Algeria|Moroccan architecture}} === Antiquity === Some of the earliest evidence of original Amazigh culture in North Africa has been found in the highlands of the Sahara and dates from the second millennium BC, when the region was much less arid than it is today and when the Amazigh population was most likely in the process of spreading across North Africa.<ref name="Brett-1996">{{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|title=The Berbers|last2=Fentress|first2=Elizabeth|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=978-0-631-20767-2|language=en}}</ref>{{Rp|pages=15–22}} Numerous archaeological sites associated with the [[Garamantes]] have been found in the Fezzan (in present-day Libya), attesting to the existence of small villages, towns, and tombs. At least one settlement dates from as early as 1000 BC. The structures were initially built in [[dry stone]], but around the middle of the millennium ({{Circa|500 BC}}) they began to be built with [[mudbrick]] instead.<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=23}} By the second century AD there is evidence of large [[villa]]s and more sophisticated tombs associated with the aristocracy of this society, in particular at [[Germa]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=24}} Further west, the kingdom of Numidia was contemporary with the Phoenician civilization of Carthage and the [[Roman Republic]]. Among other things, the Numidians have left thousands of pre-Christian tombs. The oldest of these is [[Madghacen|Medracen]] in present-day Algeria, believed to date from the time of [[Masinissa]] (202–148 BC). Possibly influenced by [[Ancient Greek architecture|Greek architecture]] further east, or built with the help of Greek craftsmen, the tomb consists of a large [[tumulus]] constructed in well-cut [[ashlar]] masonry and featuring sixty [[Doric order|Doric]] columns and an Egyptian-style [[cornice]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=27–29}} Another famous example is the [[Royal Mausoleum of Mauretania|Tomb of the Christian Woman]] in western Algeria. This structure consists of columns, a dome, and spiral pathways that lead to a single chamber.<ref>{{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=Africa in History|year=1995|isbn=978-0-684-82667-7|page=50|publisher=Simon & Schuster }}</ref> A number of "tower tombs" from the Numidian period can also be found in sites from Algeria to Libya. Despite their wide geographic range, they often share a similar style: a three-story structure topped by a convex pyramid. They may have initially been inspired by Greek monuments but they constitute an original type of structure associated with Numidian culture. Examples of these are found at [[Siga]], Soumaa d'el Khroub, [[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Dougga]], and [[Sabratha]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=29–31}} Mediterranean empires of [[Ancient Carthage|Carthage]] and [[Ancient Rome|Rome]] left their mark in the material culture of North Africa as well. Phoenician and [[Punic people|Punic]] (Carthaginian) remains can be found at [[Carthage]] itself and at [[Lixus (ancient city)|Lixus]]. Numerous remains of [[Ancient Roman architecture|Roman architecture]] can be found across the region, such as the [[amphitheatre of El Jem]] and the archaeological sites of [[Sabratha]], [[Timgad]], and [[Volubilis]], among others.<ref>{{Cite web|last=Ennabli|first=Abdelmajid|date=2000|title=North Africa's Roman art. Its future.|url=https://whc.unesco.org/en/documents/6056/|url-status=live|access-date=11 January 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912130852/http://whc.unesco.org/en/documents/6056 |archive-date=12 September 2014 }}</ref><gallery> File:Garma (Garama) - Ruinen der antiken Stadt Garma 02.jpg|Remains of [[Germa]], a capital of the [[Garamantes]] (first millennium BC) File:Mausolée medghassen.jpg|[[Numidia]]n tomb of [[Madghacen|Medracen]] ({{circa|200}}–150 BC) File:TUNISIA DOUGGA MAUSOLEE LIBYCO PUNIQUE 001.jpg|[[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Numidian mausoleum of Dougga]], example of a "tower tomb" (2nd century BC) </gallery> === After the Muslim conquest === {{Further|Moorish architecture}} After the [[Muslim conquest of the Maghreb|Arab-Muslim conquest of the Maghreb]] in the 7th and early 8th centuries, [[Islamic architecture]] developed in the region. Various dynasties, either based in North Africa or beyond it, contributed to the architecture of the region, including the Aghlabids, the Fatimids, and the [[Caliphate of Córdoba|Umayyads of Cordoba]]. In addition to the general [[Moorish architecture|"Moorish" style]] prevalent in North Africa during the [[History of Islam|Islamic period]], some architectural styles and structures in North Africa are distinctively associated with areas that have maintained strong Berber populations and cultures, including but not limited to the [[Atlas Mountains|Atlas Mountain]] regions of Morocco, the Aurès and M'zab regions of Algeria, and southern Tunisia.<ref name="Golvin-1989">{{Cite web |title=Berber architecture |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2582 |access-date=2026-04-26 |website=journals.openedition.org}}</ref> They do not form one single architectural style but rather a diverse variety of local vernacular styles.<ref name="Golvin-1989" /> Berber ruling dynasties also contributed to the formation and patronage of western Islamic art and architecture through their political domination of the region between the 11th and 16th centuries (during the rule of the Almoravids, Almohads, Marinids and Hafsids, among others).<ref>{{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref><ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|isbn=|location=Paris|pages=}}</ref> In Morocco, the largely Berber-inhabited [[Rural area|rural]] valleys and oases of the Atlas and the south are marked by numerous [[kasbah]]s (fortresses) and ''[[Ksar|ksour]]'' (fortified villages), typically flat-roofed structures made of [[rammed earth]] and decorated with local geometric motifs, as with the famous example of [[Aït Benhaddou|Ait Benhaddou]].<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Naji|first=Salima|url=https://books.google.com/books?id=00k3iCkYYEQC&q=Art+et+Architectures+berb%C3%A8res+du+Maroc&pg=PP1|title=Art et Architectures berbères du Maroc|publisher=Editions la Croisée des Chemins|year=2009|isbn=978-2-35270-057-9|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ksar of Ait-Ben-Haddou|url=https://whc.unesco.org/en/list/444/|access-date=16 April 2020|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Likewise, southern Tunisia is dotted with hilltop ''ksour'' and multi-story fortified [[Granary|granaries]] (''[[ghorfa]]''), such as the examples in [[Medenine]] and [[Ksar Ouled Soltane]], which are typically built with loose stone bound by a [[Mortar (masonry)|mortar]] of [[clay]].<ref name="Golvin-1989" /> [[Fortified Granaries of Aures|Fortified granaries]] also exist in the [[Aurès Mountains|Aures]] region of Algeria,<ref>{{Cite journal |last=Ould-Braham |first=Ouahmi |date=1999 |title=Mission scientifique de Masqueray dans l'Aurès et ses dépendances (1875–1878) |url=https://www.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1999-1-page-19.htm |journal=Études et Documents Berbères |language=fr |volume=17 |issue=1 |pages=19–129 |doi=10.3917/edb.017.0019 |issn=0295-5245}}</ref> or in the form of ''[[Agadir (granary)|agadir]]''s of which numerous examples can be found in Morocco.<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite web|last=Strebe|first=Matthew|date=12 May 2018|title=Collective Granaries, Morocco|url=https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/|access-date=11 January 2022|website=Global Heritage Fund|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111204933/https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/}}</ref> The island of [[Djerba|Jerba]] in Tunisia, traditionally dominated by Ibadi Berbers,<ref name="Oxford University Press-2009">{{Cite book|last=|first=|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=M. Bloom|editor-first=Jonathan|location=|pages=|chapter=Berber|editor-last2=S. Blair|editor-first2=Sheila}}</ref> has a traditional style of mosque architecture that consists of low-lying structures built in stone and covered in [[whitewash]]. Their prayer halls are domed and they have short, often round [[minaret]]s.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /> The mosques are often described as "fortified mosques" because the island's flat topography made it vulnerable to attacks and as a result the mosques were designed in part to act as watch posts along the coast or in the countryside.<ref>{{Cite book|last=Polimeni|first=Beniamino|title=International Symposium on New Metropolitan Perspectives|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-3-319-92101-3|editor-last=Calabrò|editor-first=F.|pages=416–425|chapter=Describing a Unique Urban Culture: Ibadi Settlements of North Africa|editor-last2=Della Spina|editor-first2=L.|editor-last3=Bevilacqua|editor-first3=C.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sites and monuments|url=http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en|url-status=live|access-date=7 June 2021|website=Djerba Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607063435/http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en |archive-date=7 June 2021 }}</ref> The M'zab region of Algeria (e.g. [[Ghardaïa]]) also has distinctive mosques and houses that are completely whitewashed, but built in rammed earth. The structures here also make frequent use of domes and barrel vaults. Unlike in Jerba, the distinctive minarets in this region are tall and have a square base, tapering towards the end and crowned with "horn"-like corners.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /><gallery> File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg|The [[Kutubiyya Mosque]] in [[Marrakesh]], built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] in the 12th century File:Ait Benhaddou Qsar (588071549).jpg|The ''[[ksar]]'' of [[Aït Benhaddou]] in Morocco File:Ksar ouledsoltane04.jpg|[[Ksar Ouled Soltane]], an example of a multi-level ''[[ghorfa]]'' in southern Tunisia File:Berber house cave Matmata - panoramio.jpg|Subterranean house in [[Matmata, Tunisia|Matmata]] (Tunisia) File:Tunisie Jemaâ Fadhloun 5.jpg|The Fadhloun Mosque in [[Djerba]] (Tunisia), an example of a traditional "fortified mosque" File:Bounora Mosque .jpg|The central mosque in [[Ghardaïa]], an example of local architecture in the [[M'zab]] region (Algeria) </gallery> ==فن ۽ ثقافت== امازيغي ثقافت ۾، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾، عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي. ===اڻڻ جو هنر=== امازيغي عورتن لاءِ [[قالين]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ [[جنت]] ۾ ويندي. اهي [[ڪپھ|اون]] (<small>wool</small>) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.<ref name=":12">{{Cite book|title=Azetta : l'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vanderbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ===نقش ۽ نگار=== ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن: * پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ * ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت * ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت === Social context === The traditional social structure of the Berbers has been tribal. A leader is appointed to command the tribe. In the Middle Ages, many women had the power to govern, such as Dihya and [[Fatma Tazoughert]] in the [[Aurès Mountains]], [[Tin Hinan]] in the Hoggar, and [[Chemci]] in {{ill|Aït Iraten|ar}}. [[Lalla Fatma N'Soumer]] was a Berber woman in Kabylie who fought against the French. The majority of Berber tribes currently have men as heads of the tribe. In Algeria, the [[Berber Arouch Citizen's Movement|el Kseur platform]] in Kabylie gives tribes the right to fine criminal offenders. In areas of Chaoui, tribal leaders enact sanctions against criminals.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|title=Honneur à la tribu|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618131250/http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|archive-date=18 June 2010}}</ref> The Tuareg have a king who decides the fate of the tribe and is known as [[Amenukal|Amenokal]]; it is a very hierarchical society. The Mozabites are governed by the spiritual leaders of [[Ibadi Islam|Ibadism]] and lead communal lives. During the crisis of [[Berriane]] between the Maliki and Ibadite movements, the heads of each tribe began talks to end the crisis and resolved the problem.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/|title=A la une|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/}}</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} [[File:Celebration of a Berber wedding in morocco.jpg|thumb|Berber wedding in Morocco]] In marriages, the man usually selects the woman, and depending on the tribe, the family often makes the decision. In contrast, in the Tuareg culture, the woman chooses her future husband. The rites of marriage are different for each tribe. Families are either patriarchal or matriarchal, according to the tribe.<ref>{{Cite web|title=The Berber Community, a story|url=https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/|access-date=20 October 2021|website=African American Registry|language=en}}</ref> Traditionally, men take care of [[livestock]]. They migrate by following the natural cycle of [[grazing]], and seeking water and shelter. They are thus assured of an abundance of wool, cotton, and plants used for dyeing. For their part, women look after the family and handicrafts – first for their personal use, and secondly for sale in the [[souq]]s in their locality. === Visual arts === The Berber tribes traditionally weave [[kilim]]s ([[tapestry]]-woven carpets), whose designs maintain the traditional appearance and distinctiveness of the region of origin of each tribe, which has in effect its own repertoire of drawings. The [[plain weave]] textile designs include a wide variety of stripes and, more rarely, geometrical patterns such as triangles and diamonds. Additional decorations such as sequins or fringes, are typical of Berber weave in Morocco. The nomadic and semi-nomadic lifestyle of the Berbers is suitable for weaving kilims.<ref>ABC Amazigh. An editorial experience in Algeria, 1996–2001 experience, Smaïl Medjeber</ref> In Algeria, the cloak-like [[kachabia]] is typical Berber masculine clothing. [[Jewellery of the Berber cultures|Traditional Berber jewelry]] is a style of [[jewellery]], originally worn by women and girls of different rural Berber groups of Morocco, Algeria and other North African countries. It is usually made of silver and includes elaborate triangular plates and pins, originally used as clasps for garments, necklaces, bracelets, earrings and similar items. In modern times, these types of jewellery are produced also in contemporary variations and sold as a commercial product of ethnic-style [[fashion]].<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |title=Remarkable Berber Jewelry at The Met |url=https://www.metmuseum.org/blogs/collection-insights/2017/berber-jewelry-morocco-algeria |date=4 December 2017 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=30 January 2021}}</ref> From December 2004 to August 2006, the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology|Peabody Museum of Archeology and Ethnology]] at [[Harvard University]] presented the exhibition ''Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber Life'', curated by Susan Gilson Miller and Lisa Bernasek, with an accompanying catalogue on artifacts from the Berber regions Kabylia in northeastern Algeria, the Rif mountains of northeastern Morocco and the Tuareg regions of the Algerian Sahara.<ref>{{Cite journal|last=Cynthia Becker|date=1 January 2010|title=Artistry of the Everyday: Beauty and Craftsmanship in Berber Art Lisa Bernasek Susan G. Miller|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=43|issue=1|pages=200–202|jstor=25741422}}</ref><ref>{{cite book | last=Bernasek | first=Lisa | title=Artistry of the everyday: beauty and craftsmanship in Berber art | publisher=Peabody Museum Press, Harvard University | publication-place=Cambridge Mass | year=2008 | isbn=978-0-87365-405-0 | oclc=182662537 | pages=60–111}}</ref> From June to September 2007, the [[Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|Musée du quai Branly]] in Paris showed an exhibition on the history of traditional ceramics in Algeria, titled ''Ideqqi, art de femmes berbères'' (Art of Berber women), and published an accompanying catalogue. The exhibition highlighted the originality of these pieces compared to urban [[earthenware]], underlining their African roots as well as close relationship with the ancient art of the Mediterranean.<ref name="Vivier 2007 p.">{{cite book|author=Vivier|display-authors= etal|first=Marie-France|title=Ideqqi, art de femmes berbères|publisher=Musée du quai Branly|year=2007|isbn=978-2-915133-59-2|publication-place=Paris|page=|language=fr|oclc=147638431}}</ref><gallery class="center" mode="packed"> File:Berber szív.JPG|Berber [[henna]] decoration File:TapisKabyle2.jpg|Detail of a traditional Berber carpet File:Berber Calendars.jpg|Algerian [[Berber calendar]] File:Tifinagh Algeria.jpg|Ancient [[Tifinagh]] scripts in Algeria File:Bijoux traditionnels de Kabylie.JPG|Jewelry from [[Kabylia]] region, Algeria </gallery> === Cuisine === {{Main|Berber cuisine}} {{Unreferenced section|date=May 2023}} Berber cuisine is a traditional cuisine that has evolved little over time. It differs from one area to another between and within Berber groups. Principal Berber foods are: * [[Couscous]], a [[semolina]] staple dish * [[Tajine]], a stew made in various forms * [[Pastilla]], a meat pie traditionally made with [[squab]] (fledgling pigeon); today often made using chicken * [[Bread]] made with traditional [[yeast]] * {{lang|ber-Latn|Bouchiar}}, fine yeastless [[wafer]]s soaked in butter and natural [[honey]] * {{lang|ber-Latn|Bourjeje}}, [[pancake]] containing flour, eggs, yeast, and salt * {{lang|ber-Latn|Baghrir}}, light and spongy pancake made from flour, yeast, and salt; served hot and soaked in butter and {{lang|ber-Latn|tment}} ('honey'). * {{lang|ber-Latn|Tahricht}}, sheep [[offal]] (brains, tripe, lungs, and heart) rolled up with the intestines on an oak stick and cooked on embers in specially designed [[oven]]s. The meat is coated with [[butter]] to make it even tastier. This dish is served mainly at festivities. Although they are the original inhabitants of North Africa, and in spite of numerous incursions by Phoenicians, Romans, Byzantines, Ottomans, and French, Berber groups lived in very contained communities. Having been subject to limited external influences, these populations lived free from [[acculturation|acculturating]] factors. <gallery class="center" mode="packed"> File:MarrakeshTagine2.jpg|Customized [[tajine]] File:Cuscus.jpg|[[Couscous]] File:Tajine d'Elise with turkey.jpg|Turkey [[tajine]] </gallery> === Music === {{Unreferenced section|date=May 2023}} {{Main|Berber music|music of Algeria|music of Morocco}} [[File:Bendir.jpg|thumb|Bendir|left]] [[Berber music]] has a wide variety of regional styles. The best known are [[music of Morocco|Moroccan music]], the popular [[Gasba music|Gasba]], Kabyle and [[Chawi]] music of Algeria, and the widespread Tuareg music of Burkina Faso, Niger, and Mali. Instruments used include the [[bendir]] (large drums) and the [[guembri]] (a [[lute]]). There are three varieties of Berber folk music: village music, ritual music, and the music performed by professional musicians. Village music is performed collectively for dancing, including [[ahidus]] and [[ahouach]] dances, which each begin with a chanted prayer. Ritual music is performed at regular ceremonies to celebrate marriages and other important life events, and is also used as protection against evil spirits. Professional musicians ({{lang|ber-Latn|imdyazn}}) travel in groups of four, led by a poet ({{lang|ber-Latn|amydaz}}). The amydaz recites improvised poems, often accompanied by drums and a [[Rebab|rabab]] (a one-stringed [[fiddle]]), along with a {{lang|ber-Latn|bou oughanim}} who plays a [[double clarinet]] and acts as a [[clown]] for the group. The [[Chleuh]] Berbers have professional musicians called {{lang|ber-Latn|rwai}}s who play in ensembles consisting of lutes, rababs, and [[cymbal]]s, with any number of vocalists. The leader, or {{lang|ber-Latn|rayes}}, leads the group in its music and [[choreography]]. These performances begin with an instrumental {{lang|ber-Latn|astara}} on rabab, which also gives the notes of the melody which follows. The next phase is the {{lang|ber-Latn|amarg}}, or sung poetry, and then {{lang|ber-Latn|ammussu}}, a danced overture, {{lang|ber-Latn|tammust}}, an energetic song, {{lang|ber-Latn|aberdag}}, a dance, and finally the rhythmically swift {{lang|ber-Latn|tabbayt}}. There is some variation in the order of the presentation, but the {{lang|ber-Latn|astara}} is always at the beginning, and the {{lang|ber-Latn|tabbayt}} always at the end. [[File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|upright=0.8|thumb|The [[Fantasia (culture)|fantasia]] festival, 19th-century illustration]] Traditional Berber festivals include [[Fantasia (culture)|Fantasia]], [[Imilchil]] marriage festival and [[Goulmima#Udayn n Acur|Udayn n Acur]]. === Role in tourism === In recent decades, Berber communities and culture have become involved in the tourism industries of some North African countries, such as Morocco and Tunisia.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XRypDwAAQBAJ&dq=berber+identity+tourism&pg=PT70 |title=Routledge Handbook on Tourism in the Middle East and North Africa |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-317-22923-0|editor1-link=Dallen J. Timothy|editor-last=Timothy |editor-first=Dallen J. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=Tv4TBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PT1980 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-317-46399-3 |language=en}}</ref> Images and descriptions of Berber culture play a central role in the tourism industry of Morocco, where they are prominently featured in the marketing of products and locations.<ref>{{Cite book |last=Boum |first=Aomar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B-kYBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PA215 |title=North African Mosaic: A Cultural Reappraisal of Ethnic and Religious Minorities |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0768-5 |editor-last=Boudraa |editor-first=Nabil |pages=215–216 |language=en |chapter=Dancing for the Moroccan state: ethnic folk dances and the production of national hybridity |editor-last2=Krause |editor-first2=Joseph}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Scholze |first1=Marko |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&dq=berber+culture+tourism&pg=PA71 |title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa |last2=Bartha |first2=Ingo |date=2004 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-6980-9 |editor-last=Probst |editor-first=Peter |pages=70–77 |language=en |chapter=Trading Cultures: Berbers and Tuareg as Souvenir Vendors |editor-last2=Spittler |editor-first2=Gerd}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[المغرب]] * [[بربر ٻوليون]] * [[مرابطون]] * [[طارق ابن زياد]] * [[زين الدين زيدانئ]] ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== # {{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|last2=Fentress|first2=Elizabeth|year=1997|title=The Berbers (The Peoples of Africa)|publisher=Blackwell |isbn=0-631-16852-4|edition=1996 hardcover}} # {{Cite book|title=Egypt In Africa|editor-last=Celenko|editor-first=Theodore|publisher=Indianapolis Museum of Art|date=December 1996|isbn=978-0-253-33269-1}} # {{Cite journal|title=The Stone Age Races of Northwest Africa|first=L.|last=Cabot-Briggs|journal=American Anthropologist|volume=58|issue=3|pages=584–585|date=28 October 2009|doi=10.1525/aa.1956.58.3.02a00390|doi-access=free}} # {{Cite book|title=The people of Africa|series=People of the world series|first=Jean|last=Hiernaux|isbn=0-684-14040-3|year=1975}} # {{Cite encyclopedia|title=Encyclopædia Britannica|year=2004}} # {{Cite encyclopedia|title=Encarta|year=2005}} # {{Cite book|last=Blanc|first=S. H.|title=Grammaire de la langue basque (d'apres celle de Larramendi)|publisher=Lyons & Paris|year=1854|url=https://archive.org/details/grammairedelala00blangoog}} # {{Cite journal|pmid=15042509|date=May 2004|last1=Cruciani|first1=F.|last2=La Fratta|last3=Santolamazza|last4=Sellitto|last5=Pascone|last6=Moral|last7=Watson|last8=Guida|last9=Colomb|title=Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa|volume=74|issue=5|pages=1014–1022|issn=0002-9297|doi=10.1086/386294|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181964|first2=B.}} # {{Cite book |last=Ekonomou |first=Andrew J. |title=Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752 |date=2007 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-1977-8 |author-link=Andrew J. Ekonomou}} # {{Cite book|last=Entwistle|first=William J.|title=The Spanish Language|location=London|publisher=Faber & Faber|year=1936|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283769}} (as cited in Michael Harrison's work, 1974) # {{Cite book|last=Gans|first=Eric Lawrence|author-link=Eric Gans|title=The Origin of Language|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1981|isbn=0-520-04202-6}} # {{Cite book|last=Gèze|first=Louis|title=Eléments de grammaire basque|language=fr|location=Beyonne|year=1873|url=https://archive.org/details/elmentsdegramm00gzuoft|publisher=Bayonne Lamaignère}} # {{Cite book|last=Hachid|first=Malika|title=Les Premiers Berberes|publisher=EdiSud|year=2001|isbn=2-7449-0227-6}} # {{Cite book|last=Harrison|first=Michael|title=The Roots of Witchcraft|publisher=Citadel Press|location=Secaucus, NJ|year=1974|isbn=0-426-15851-2}} # {{cite book|editor-last1=Hoffman|editor-first1=Katherine E.|editor-last2=Miller|editor-first2=Susan Gilson|last1=Hoffman|first1=Katherine E.|last2=Miller|first2=Susan Gilson|last3=McDougall|first3=James|last4=El Mansour|first4=Mohamed|last5=Silverstein|first5=Paul A.|last6=Goodman|first6=Jane E.|last7=Crawford|first7=David|last8=Ghambou|first8=Mokhtar|last9=Bernasek|first9=Lisa|last10=Becker|first10=Cynthia|title=Berbers and Others: Beyond Tribe and Nation in the Maghrib|publisher=Indiana University Press|date=June 2010|isbn=978-0-253-22200-8}} # {{Cite book|last=Hualde|first=J. I.|title=Basque Phonology|publisher=Routledge|location=London & New York|year=1991|isbn=0-415-05655-1}} # {{Cite book|last=Martins|first=J. P. de Oliveira|title=A History of Iberian Civilization|publisher=Oxford University Press|year=1969|orig-year=1930|isbn=0-8154-0300-3}} # {{Cite journal|pmid=15806398|date=June 2005|last1=Myles|first1=S|last2=Bouzekri|last3=Haverfield|last4=Cherkaoui|last5=Dugoujon|last6=Ward|title=Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin|volume=117|issue=1|pages=34–42|issn=0340-6717|doi=10.1007/s00439-005-1266-3|journal=Human Genetics|s2cid=23939065}} # {{Cite journal|pmid=11992266|date=June 2002|last1=Nebel|first1=A.|last2=Landau-Tasseron|last3=Filon|last4=Oppenheim|last5=Faerman|title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa|volume=70|issue=6|pages=1594–1596|issn=0002-9297|doi=10.1086/340669|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=379148}} # {{Cite book|last=Osborn|first=Henry Fairfield|title=Men of the Old Stone Age|location=New York|year=1915–1923|url=https://archive.org/details/menofoldstoneage00osbouoft|publisher=New York, C. Scribner's sons}} # {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|title=De l'Origine du Langage|language=fr|orig-date=First published Paris, 1858|publisher=La société berbère|location=Paris|year=1873}} # {{Cite book|last=Ripley|first=W. Z.|title=The Races of Europe|publisher=D. Appleton & Co.|location=New York|year=1899|title-link=The Races of Europe (Ripley)}} # {{Cite book|last1=Ryan|first1=William|last2=Pitman|first2=Walter|title=Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1998|isbn=0-684-81052-2|url=https://archive.org/details/noahsfloodnewsci00ryan}} # {{Cite book|last=Saltarelli|first=Mario|title=Basque|publisher=Croom Helm|location=New York|year=1988|isbn=0-7099-3353-3}} # {{Cite journal|pmid=15069642|date=May 2004|last1=Semino|first1=O.|last2=Magri|last3=Benuzzi|last4=Lin|last5=Al-Zahery|last6=Battaglia|last7=MacCioni|last8=Triantaphyllidis|last9=Shen|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|volume=74|issue=5|pages=1023–1034|issn=0002-9297|doi=10.1086/386295|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181965|first2=P. J. |bibcode=2004AmJHG..74.1023S }} # {{Cite book|last=Silverstein|first=Paul A.|title=Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|year=2004|isbn=0-253-34451-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Berber}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20140716013534/http://www.amazighs.fr/ Portail des Amazighs (Berbères)] * [https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] * [https://dpul.princeton.edu/oral-history-nes Amazigh Oral Narratives Digital Archive] from [[Princeton University Library]] * [http://www.fadma.be Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=25 February 2021 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity] * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife] * [https://web.archive.org/web/20040728005528/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Berber}} {{Authority control}} [[زمرو:بربر| ]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:المغرب جا ماڻهو]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] h2184d8gkxc0df4f213x3yfj10sujgg 409960 409959 2026-09-05T13:02:39Z Memon2025 21315 /* تفصيل */ 409960 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | group = | image = | caption = [[صحارا ريگستان]] ۾ امازيغي بدوي مرد | population = | regions = | langs = | rels = | related = |name=بربر<br> امازيغ (عربي)|native_name=Imaziɣn ([[بربر ٻوليون|بربر]])|type=نسلي گروهه|image_skyline=Amazigh1.jpg|image_size=250px|image_caption=[[صحارا ريگستان]] ۾ بربر بدوي مرد|subdivision_name=[[بربر ٻوليون]]، [[عربي ٻولي|عربي ٻوليون]] (مقامي لهجا)|subdivision_name1=تقريبن 3 ڪروڙ کان وڌيڪ امازيغي ڳالهائيندڙ؛ 4 ڪروڙ عربي ڳالهائيندڙ|subdivision_name2='''[[مراڪش]]''': 1.7 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 60%) <br /> '''[[الجزائر]]''': 1.3 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 40%)<br /> '''[[مالي]]''': 800,000<br />'''[[نائيجر]]''': 750,000<br />'''[[موريتانيا]]''': 680,000<br />'''[[ليبيا]]''': 470,000<br />'''[[تيونس]]''': 117,783<br />'''[[يورپ]]''': 40 لک|subdivision_name3=[[عرب]]|subdivision_type=ٻوليون|subdivision_type1=آبادي|subdivision_type2=علائقا|subdivision_type3=پاڙيسري|subdivision_type4=مذهب|subdivision_name4=[[اسلام]] (اڪثريت [[سني اسلام]])}} '''بربر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي [[اتر آفريڪا]] جي ملڪن جهڙوڪ [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا|ليبيا]] ۽ [[تيونس]] جا قديم ترين رهواسي آهن.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا <small>100</small> کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.<ref name=":1" /> اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' (<small>Tamazight</small>) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها '''تفيناغ''' (<small>Tifinagh</small>) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|title=L'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vandenbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ethnic group indigenous to North Africa}} {{other uses}}{{pp-protected|small=yes}}{{Citation style|date=April 2026}} {{Infobox ethnic group | group = بربر امازيغ {{unbulleted list|Berbers|Amazighs}} <!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES]] --> | native_name = {{hlist|{{lang|ber-Latn|Imaziɣen}}|{{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}}|{{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}}} | image = Berber flag.svg | caption = | population = 25 million<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> to 36 million<ref name="Danver2015">{{cite book|author=Steven L. Danver|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|quote=The Berber population numbers approximately 36 million people.|page=23}}</ref><ref name="Berber people">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=17 August 2016}}</ref><ref name="Berber speakers">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/north-africas-berbers-get-boost-from-arab-spring/|title=North Africa's Berbers get boost from Arab Spring|publisher=[[Fox News]]|date=5 May 2012|access-date=8 December 2013}}</ref><ref name="Bilingualism, p. 860">{{cite book|last1=Bhatia|first1=Tej K.|last2=Ritchie|first2=William C.|title=The Handbook of Bilingualism|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-631-22735-0|page=860|url=https://books.google.com/books?id=pNqVaUk4dM0C|access-date=16 July 2016}}</ref> | region1 = {{flag|Morocco}} | pop1 = 14 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berber Marginalization in North Africa Fuels Identity Movements |url=https://fanack.com/morocco/population-of-morocco/berber-identity-movements/ |access-date=11 February 2025 |website=The MENA Chronicle {{!}} Fanack |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2018 |title=Berber {{!}} people {{!}} Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704131003/https://www.britannica.com/topic/Berber |archive-date=4 July 2018 }}</ref>}} to 20 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=uo6wCgAAQBAJ&pg=PA202 |title=Two Arabs, a Berber, and a Jew: Entangled Lives in Morocco |date=2 December 2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31751-9 |page=202 |language=en |quote=He accepts the undocumented estimate that nearly half the Moroccan population—perhaps as many as fifteen million people—identify themselves as Berber...}}</ref><ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=AP PHOTOS: Berbers live on in Morocco's Atlas Mountains |url=https://apnews.com/general-news-dc618d95c6d84e99b219c0fb51f5d4f8 |access-date=11 February 2025 |website=AP News |language=en |quote=At least 15 million Moroccans are Amazigh, divided into different groups according to their dialects.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ennaji |first=Moha |url=https://books.google.com/books?id=DXsF7fT318QC&pg=PA72 |title=Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco |date=20 January 2005 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-23979-8 |page=72 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://minorityrights.org/communities/amazigh-in-morocco/ |title=Amazigh in Morocco |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2008/65040 |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Morocco: Berbers |publisher=Minority Rights Group International |via=Refworld |date=2008 |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://iwgia.org/en/morocco/5058-iw-2023-morocco.html |title=The Indigenous World 2023: Morocco |publisher=International Work Group for Indigenous Affairs |date=2023 |access-date=2026-05-08}}</ref> }} | region2 = {{flag|Algeria}} | pop2 = 7 million<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref> to 13 million<ref name="axl.cefan.ulaval.ca"/><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769|title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language|newspaper=BBC News|date=7 February 2016}}</ref> | region3 = {{flag|Niger}} | pop3 = 2.6 million<ref name=nigertuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=8 October 2016}}, Niger: 11% of 23.6 million</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = 2 million<ref>[https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm ''Les langues de France: un patrimoine méconnu, une réalité vivante''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm|date=29 September 2014}}, originally published by CultureComm unication.gouv.fr.</ref> | region5 = {{flag|Mali}} | pop5 = 850,000<ref name=WorldFactbookMali>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109155852/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Mali|date=5 November 2021|publisher=The World Factbook}}</ref> | region6 = {{flag|Libya}} | pop6 = 600,000<ref>{{Citation |last=Zurutuza |first=Karlos |year= |title=Libya's Berbers fear ethnic conflict |publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]] |publication-place= |page= |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=11 November 2021}}</ref> | region7 = {{flag|Belgium}} | pop7 = 500,000<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/03/23/la-belgique-est-devenue-un-trou-noir-securitaire_4888420_3232.html|title=Au cœur des réseaux djihadistes européens, le passé douloureux du Rif marocain|last=Truong|first=Nicolas|date=23 March 2016|newspaper=Le Monde.fr|language=fr|issn=1950-6244|access-date=16 November 2016}}</ref> | region8 = {{flag|Netherlands}} | pop8 = 467,455{{citation needed|date=March 2019}} | region9 = {{flag|Burkina Faso}} | pop9 = 406,271<ref name=burkinatuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead|archive-date=11 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=12 October 2021}}, Burkina Faso: 1.9% of 21.4 million</ref> | region10 = {{flag|Tunisia}} | pop10 = 100,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 37,060<ref>{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada |first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=8 February 2017|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref> | region12 = {{flag|Egypt}} | pop12 = 30,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region13 = {{flag|Nigeria}} | pop13 = 30,000<ref>{{Cite web|last=Pongou|first=Roland|date=2010-06-30|title=Nigeria: Multiple Forms of Mobility in Africa's Demographic Giant|url=https://www.migrationpolicy.org/article/nigeria-multiple-forms-mobility-africas-demographic-giant|access-date=2020-10-29|website=migrationpolicy.org|language=en}}</ref> | region14 = {{flag|Mauritania}} | pop14 = 10,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region15 = {{flag|Norway}} | pop15 = 4,500{{citation needed|date=December 2020}} | region16 = {{flag|Israel}} | pop16 = 3,500<ref>Moshe Shokeid: ''The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village''. Manchester University Press, 1971.</ref> | region17 = {{flag|United States}} | pop17 = 1,325<ref>{{cite web|author=US Census Bureau|title=The Arab Population: 2000|url=https://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113064140/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-date=13 January 2004 |url-status=live|access-date=5 May 2013}}</ref> | langs = [[بربر ٻوليون]] (تامازيغ) ۽ [[عربي]] | rels = [[سني اسلام]] (اڪثريت)<br>اقليتون: اباضي اسلام، شيعا اسلام، [[عيسائيت]] (خاص طور تي ڪيٿولڪ)<ref name=Miller2015>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/16338087|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|last1=Miller|first1=Duane Alexander|last2=Johnstone|first2=Patrick|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|volume=11|number=10|year=2015|via=academia.edu|access-date=27 March 2016|issn=1556-3723}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja: ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 |date=18 October 2017 }}.</ref> ۽ [[يهوديت]] <!-- as per [[Infobox ethnic group]], the religion parameter is for the "group's religious affiliations" – irreligion is having no religious affiliation --> | related-c = [[اتر آفريڪا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ٻيا [[آفرو-ايشيائي ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو<ref name=Blench2006>{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=Archaeology, Language, and the African Past|series=African Archaeology Series|publisher=[[AltaMira Press]]|date=2006|isbn=978-0-7591-0466-2|url=https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref><ref name="Shirai, Noriyuki 2010">Shirai, Noriyuki. ''The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.'' Leiden University Press, 2010. {{ISBN|978-9087280796}}.</ref><ref name=Ehret2004>{{cite journal|last1=Ehret|first1=C|last2=Keita|first2=SOY|last3=Newman|first3=P|year=2004|title=The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003)|journal=Science|volume=306|issue=5702|page=1680|doi=10.1126/science.306.5702.1680c|pmid=15576591|s2cid=8057990}}</ref><ref name=bender1997>Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19–34</ref> | native_name_lang = ber | related_groups =نسلي گروهه }} {{Contains special characters|Tifinagh}}'''بربر''' (<small>Berber</small>){{efn|{{IPAc-en|ˌ|æ|m|ə|ˈ|z|iː|k|,_|-|iː|x}} {{respell|AM|ə|ZEEK(H)}}; {{langx|ber-Latn|Amaziɣ}} ({{lang|ber|ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗ}}), singular; {{langx|ar|أمازيغ|Amāzīgh|links=no}}.}} جن کي امازيغ (Arabic: امازيغ){{efn|{{langx|ber-Latn|Imaziɣen|links=no}} ({{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}), plural.}} اتر آفريڪا جا مقامي نسلي ماڻهو آهن.{{Efn|Sources stating Berbers/Amazighs are an ethnic group:<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Claudia |date=April 2021 |title=Equality and Gender at Work in Islam: The Case of the Berber Population of the High Atlas Mountains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-ethics-quarterly/article/equality-and-gender-at-work-in-islam-the-case-of-the-berber-population-of-the-high-atlas-mountains/EEC5BCBB393279FF5B180A9B7699D0EB |journal=Business Ethics Quarterly |language=en |volume=31 |issue=2 |pages=210–241 |doi=10.1017/beq.2020.21 |issn=1052-150X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Draguet |first=Michel |url=https://books.google.co.uk/books/about/Berber_Memories.html?id=lcpTzQEACAAJ&redir_esc=y |title=Berber Memories: Women and Jewellery in Morocco : Through the Gillion Crowet Collections |date=2021 |publisher=Mercatorfonds |isbn=978-0-300-25395-5 |language=en}}</ref><ref>https://pdfs.semanticscholar.org/d506/3734ee2e6bdfdf357737f9f364d102e78860.pdf "Berbers are an ethnic group native to North Africa"</ref><ref>https://rua.ua.es/server/api/core/bitstreams/992afd1d-eb12-41d9-ada1-1412e70c7f2b/content "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.ziglobitha.org/wp-content/uploads/2024/12/05-Art.-Fadila-CHEBABHA-pp.65-80.pdf "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.fsigeneticssup.com/article/S1875-1768(08)00205-9/pdf "Berber ethnic group"</ref><ref>https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/ "Berbers are an ethnic group"</ref><ref>{{Cite web |last=Writer |first=Staff |date=2020-12-02 |title=Berbers: North Africa’s Marginalized Indigenous People |url=https://theglobepost.com/2020/12/02/berbers-north-africa-marginalized-indigenous/ |access-date=2026-04-18 |website=The Globe Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrin |first=James |date=2016-01-21 |title=Among North Africa's Berbers |url=https://archive.nytimes.com/lens.blogs.nytimes.com/2016/01/21/among-north-africas-berbers/ |access-date=2026-04-18 |website=Lens Blog |language=en}}</ref>}} اهي بنيادي طور تي بربر ٻولين، جيڪي آفرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان جو حصو آهن, جي استعمال ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="Fields-2011">{{Cite book |last=Fields |first=Nic |url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28 |title=Roman Conquests: North Africa |date=2011|publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84884-704-0 |language=en |quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref> بربر اتر آفريڪا جي ”مغرب“ (Maghreb) واري علائقي جا مقامي رهواسي آهن. اهي مراکش، الجيريا، ليبيا ۽ ڪجهه حد تائين تيونس، موريطانيا، اتر مالي ۽ اتر نائجر (ازاواغ) جي علائقن ۾ آباد آهن. بربرن جون ننڍيون برادريون برڪينا فاسو ۽ مصر جي ”سيوا اوسيس“ (Siwa Oasis) ۾ پڻ ملن ٿيون. هن برادري جا ڪيترائي ماڻهو ”بربر“ نالي کي (جيڪو عربي لفظ ”بربر“ يا ”باربيرين“ يعني وحشي يا اڻ سڌريل ماڻهوءَ سان مشابهت رکي ٿو) توهين آميز سمجهن ٿا ۽ پنهنجي لاءِ ”امازيغ“ نالو استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا. * اتر آفريڪا جي پٿر جي دور (Stone Age) جي مقامي تهذيبن مان نڪتل، ”امازيغن“ جو ذڪر سڀ کان پهريان قديم مصري لکڻين ۾ ملي ٿو. تقريباً 2000 قبل مسيح کان، بربر ٻوليون نيل واديءَ کان اولهه طرف اتر صحارا مان ٿينديون ”مغرب“ واري علائقي تائين پکڙجي ويون. بربر قومن جي مختلف گروهن، جهڙوڪ موري (Mauri)، ماسيسلي (Masaesyli)، ماسيلي (Massyli)، موسولامي (Musulamii)، گيٽولي (Gaetuli) ۽ گارامانٽس (Garamantes)، بربر بادشاهتن، جهڙوڪ نوميڊيا (Numidia) ۽ موريطانيا (Mauretania) جو بنياد وڌو. قديم دور جي آخري حصي ۾ ٻيون بادشاهتون به وجود ۾ آيون، جهڙوڪ التاوا (Altava)، اوريس (Aurès)، وارسينس (Ouarsenis) ۽ هوڊنا (Hodna). آخرڪار، عيسوي 7هين ۽ 8هين صديءَ ۾ عربن جي فتحن بربر بادشاهتن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن سان ثقافتي ۽ لساني ”عربائيزيشن“ (عربي رنگ ۾ رچجڻ) جو هڪ ڊگهو عمل شروع ٿيو. ان عمل ۾ بربرن جي وچ ۾ عربي ٻولي ۽ عرب ثقافت جي پکيڙ، گڏوگڏ سندن اسلام قبول ڪرڻ شامل هو. خاص طور تي، 7هين صديءَ کان 17هين صديءَ تائين ”مغرب“ واري علائقي ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ هن عمل کي تيز ڪري ڇڏيو. بهرحال، بربر قبيلا هڪ طاقتور سياسي قوت رهيا ۽ انهن اهڙيون حڪمران خاندانن (سلطنتون) قائم ڪيون جن يارهين کان سورهين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۽ آئبيرين جزيره نما جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي؛ مثال طور زيريد (Zirids)، حماديد (Hammadids)، اولهه مغرب (Maghreb) ۾ مختلف زناتا (Zenata) رياستون، ال-اندلس ۾ ڪيتريون ئي طائفه (Taifa) بادشاهتون، ۽ المرابطين (Almoravids) توڙي الموحدين (Almohads) جون سلطنتون. انهن جا بربر جانشين - مارينيد (Marinids)، زيانيڊ (Zayyanids) ۽ حفصيد (Hafsids) - سورهين صديءَ تائين حڪومت ڪندا رهيا. سورهين صديءَ کان پوءِ، اهو سلسلو بربر خاندانن جي غير موجودگيءَ ۾ جاري رهيو؛ مراکش ۾، سندن جاءِ انهن عربن ورتي جيڪي اسلامي پيغمبر محمد ﷺ جي نسل مان هجڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. * بربر ماڻهن کي مختلف نسلي گروهن ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ ڪابيل (Kabyles)، شاوي (Chaouis) ۽ ريفين (Rifians). پنهنجي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ”امازيغ“ (Amazigh) جو استعمال قديم زماني کان هلي رهيو آهي، جنهن جي تصديق مازيزس (Mazices) جهڙا گروهه ڪن ٿا، ۽ اهو نالو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. مختلف بربر قومون (جهڙوڪ ريفين، نفوسي، غومارا، شلها وغيره). The Berbers are [[indigenous peoples|indigenous]] to the [[Maghreb]] region of North Africa, where they live in communities across parts of [[Morocco]], [[Algeria]], [[Libya]], and to a lesser extent [[Tunisia]], [[Mauritania]], northern [[Mali]] and northern [[Niger]] ([[Azawagh]]).<ref name="Berber Definition">{{Cite web |title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=13 December 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Aïtel-2014">{{Cite book |last=Aïtel |first=Fazia |title=We are Imazigen: the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture |date=2014 |isbn=978-0-8130-4895-6 |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |oclc=895334326}}</ref><ref name="Vourlias-2010">{{Cite news |last=Vourlias |first=Christopher |date=25 January 2010 |title=Moroccan minority's net gain |volume=417 |work=Variety |publisher=Penske Business Media, LLC |issue=10}}</ref> Smaller Berber communities are also found in [[Burkina Faso]] and [[Egypt]]'s [[Siwa Oasis]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Berber |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber |access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Siwa in Egypt |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG |access-date=1 June 2022 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> Many in the community view the exonym "Berber", equivalent and related to the Arabic word for "barbarian" ({{lang|ar|بربر}}), as pejorative, and prefer the endonym "Amazigh". Descended from Stone Age cultures indigenous to North Africa, accounts of the Imazighen were first mentioned in [[Egyptian hieroglyphs|Ancient Egyptian writings]].<ref>[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234 | title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography | isbn=978-1-000-82592-3 | last1=Fischer-Lichte | first1=Erika | last2=Sugiera | first2=Małgorzata | last3=Jost | first3=Torsten | last4=Hartung | first4=Holger | last5=Soltani | first5=Omid | date=2022 | publisher=Taylor & Francis }}</ref> From about 2000 BC, [[Berber languages]] spread westward from the [[Nile|Nile Valley]] across the northern [[Sahara]] into the Maghreb. A series of Berber peoples such as the [[Mauri]], [[Masaesyli]], [[Massyli]], [[Musulamii]], [[Gaetuli]], and [[Garamantes]] gave rise to Berber kingdoms, such as [[Numidia]] and [[Mauretania]]. Other kingdoms appeared in late antiquity, such as [[kingdom of Altava|Altava]], [[kingdom of the Aurès|Aurès]], [[kingdom of Ouarsenis|Ouarsenis]], and [[Hodna]].<ref name="Berber Definition-2">{{cite web |title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica |date=23 May 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref> Berber kingdoms were eventually suppressed by the [[Early Muslim conquests|Arab conquests]] of the 7th and 8th centuries AD, which initiated a long process of cultural and linguistic [[Arabization]]. This involved the spread of [[Arabic|Arabic language]] and [[Arab culture]] among the Berbers, as well as their conversion to [[Islam]]. Notably, the [[Arab migrations to the Maghreb]] from the 7th century to the 17th century accelerated this process.<ref name="Holes 42">{{Cite book |last=Holes |first=Clive |url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ |title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches |date=2018|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-100506-0 |page=42 |language=en}}</ref> However, [[Berber tribes]] remained powerful political forces and created [[:Category:Berber dynasties|dynasties]] that ruled much of North Africa and the [[Iberian Peninsula]] from the eleventh to sixteenth centuries<ref>{{cite magazine |last=Stub |first=Sara Toth |title=Splendor at the Edge of the Sahara |magazine=Archaeology |date=May–June 2020 |volume=73 |issue=3 |url=https://archaeology.org/issues/may-june-2020/letters-from/morocco-medieval-capital/ |access-date=24 May 2026 }}</ref> such as the [[Zirid dynasty|Zirids]], [[Hammadid dynasty|Hammadids]], various [[Zenata]] principalities in the western Maghreb, and several [[Taifa]] kingdoms in [[al-Andalus]], and empires of the [[Almoravid dynasty|Almoravids]] and [[Almohad Caliphate|Almohads]]. Their Berber successors – the [[Marinid dynasty|Marinids]], the [[Zayyanid dynasty|Zayyanids]], and the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] – continued to rule until the 16th century. From the 16th century onward, the process continued in the absence of Berber dynasties; in Morocco, they were replaced by [[Sharifism|Arabs claiming descent from the Islamic prophet Muhammad]].<ref name="Berber Definition-2"/> Berbers are divided into several ethnic groups, such as [[Kabyle people|Kabyles]], [[Chaoui people|Chaouis]] and [[Rifians]]. The use of the endonym Amazigh dates back to antiquity, as attested by groups such as the [[Mazices]],<ref>{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1986-09-01 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref> and it remains in use today.<ref>{{Cite book |last1=Mourigh |first1=Khalid |url=https://books.google.com/books?id=ZDxrzQEACAAJ |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |page=11 |language=en}}</ref> Various Berber nations (such as Rifians, Nafusi, Ghomaras, Shilhas, etc.<ref>{{cite book |last=del Marmol Carvajal |first=Luis |url=https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |title=Primera parte de la descripcion general de Affrica |date=1573 |publisher=Biblioteca Central Militar (Madrid) |location=Granada |pages=fo. 43 |language=Spanish}}</ref>) used the root MZƔ for the name of their language and their people up to the latter half of the 20th Century, when more regionally specific terms such as ''Tarifit'' or ''Tanfusit'' were coined.<ref>{{Cite book |last=Mourigh |first=Khalid |url=https://www.google.nl/books/edition/An_Introduction_to_Tarifiyt_Berber_Nador/ZDxrzQEACAAJ?hl=en |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten G. |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |language=en}}</ref> ==نالا ۽ اشتقاق== {{Main|Names of the Berber people}} عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي '''بربر''' چيو ويو.<ref>{{Citation|last=Rouighi|first=Ramzi|title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib|date=2019-07-05|publisher=University of Pennsylvania Press}}</ref> لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (<small>Barbarian</small>) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن. اهي پاڻ کي '''امازيغ''' سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".<ref name=":1" /> تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي. The [[indigenous populations]] of the [[Maghreb]] region of [[North Africa]] are collectively known as Berbers or Amazigh in English.<ref name="Berber Definition"/> Tribal titles such as ''Barabara'' and ''Beraberata'' appear in Egyptian inscriptions of 1700 and 1300 BC, and the Berbers were probably intimately related with the Egyptians in very early times. Thus the true ethnic name may have become confused with ''Barbari'', the designation used by classical conquerors.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Berbers |volume= 3 | last= |first= |author-link= | pages= 764–767 |short=1}}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is very old and would be better replaced with a reference that better demonstrates current terminology and understanding.|date=September 2024}} The plural form Imazighen is sometimes also used in English.<ref name="Aïtel-2014" /><ref>{{Cite book |last=Ilahiane |first=Hsain |title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen) |date=2017 |isbn=978-1-4422-8182-0 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |oclc=966314885}}</ref> The term "Berber" as a collective label has been the subject of scholarly debate. The historian Ramzi Rouighi argues that Berbers began to be referred to collectively only after the Arab conquests of the 7th century, and that the term's modern usage carries problematic historical baggage.<ref>{{Cite book |last=Rouighi |first=Ramzi |url=https://www.google.co.ma/books/edition/Inventing_the_Berbers/CIO9DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover |title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib |date=2019-07-05 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9618-1 |pages=8 |language=en}}</ref> However, Rouighi's treatment of the term "Amazigh" has been criticized for oversimplifying its historical distribution and dismissing it as a colonial invention without adequately engaging with its use as an endonym in many regions long before modern nationalism.<ref>{{cite web |last=Souag |first=Lameen |date=February 11, 2021 |title=Review: "Inventing the Berbers" |url=https://lughat.blogspot.com/2021/02/review-inventing-berbers.html |website=Jabal al-Lughat |access-date=May 8, 2026}}</ref> Today, many consider the term "Berber" pejorative and prefer "Amazigh" instead, due to its problematic history as an [[Endonym and exonym|exonym]] and its equivalence with the [[Arabic]] word for "[[barbarian]]".<ref>{{Cite book |title=Oxford Arabic dictionary: Arabic-English · English-Arabic |date=2014 |editor=Tressy Arts |isbn=978-0-19-958033-0 |edition=First |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=979, 990 |oclc=881018992}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=14–17}}</ref><ref name="Vourlias-2010"/><ref>{{Cite web |date=23 September 2019 |title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber" |url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ |access-date=25 October 2022 |website=Society for Linguistic Anthropology |language=en-US |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ }}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |page=2 |language=en}}</ref> Since the late 20th century, a trans-national movement ''–'' known as [[Berberism]] or the Berber Culture Movement ''–'' has emerged among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]] and to advocate for greater linguistic rights and cultural recognition.<ref name="Maddy-Weitzman-2011">{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7 |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=7–9 |language=en}}</ref> [[Stéphane Gsell]] proposed the translation "noble/free" for the term Amazigh based on [[Leo Africanus]]'s translation of "awal amazigh" as "noble language" referring to the [[Berber languages]]. This definition remains disputed and is seen by some as an undue extrapolation.<ref name="Stepanova-2018">{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia |date=15 June 2018 |title=Who Conquered Spain? The Role of the Berbers in the Conquest of the Iberian Peninsula |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=78–87 |doi=10.17816/wmo35149 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}</ref><ref name="Chaker-1986">{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1 September 1986 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |language=fr |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gsell |first=Stéphane |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11837281/f133.item |title=Histoire ancienne de l'Afrique du Nord. Tome 5 |publisher=Hachette |year=1929 |location=Paris |page=119 |language=fr}}</ref> Related words such as {{lang|ber-Latn|mmuzeɣ}} ('to be noble', 'generous') exist among the [[Zayanes|Imazighen]] of Central Morocco, while {{lang|ber-Latn|tmuzeɣ}} ('to free oneself', 'revolt') is found among the [[Kabyle people|Kabyles]] of [[Ouadhia District|Ouadhia]].<ref>{{Cite conference |last=Brugnatelli |first=Vermondo |date=16–18 June 2012 |title=À propos de la valeur sémantique d' amaziɣ et tamaziɣt dans l'histoire du berbère |trans-title=About the semantic value of amaziɣ and tamaziɣt in Berber history |url=https://www.academia.edu/1786795 |conference=BaFraLe |language=fr |access-date=30 March 2022}}</ref> The term also has a [[cognate]] in the [[Tuareg languages|Tuareg]] ''"Amajegh"'', meaning noble.<ref>{{Cite book |last=Hureiki |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=6btoFb1gzwsC&dq=%22Amajegh%22&pg=PA74 |title=Essai sur les origines des Touaregs: herméneutique culturelle des Touaregs de la région de Tombouctou |date=1 January 2003 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-84586-442-9 |language=fr}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> "Mazigh" was used as a tribal surname in [[Roman Empire|Roman]] [[Mauretania Caesariensis]].<ref name="Chaker-1986"/><ref>{{Cite book |last=Desanges |first=Jehan |url=http://archive.org/details/CatalogueDesTribusAfricainesDeLantiquiteClassiqueALOuestDuNil |title=Catalogue des tribus africaines de l'antiquité classique à l'ouest du Nil |publisher=Université de Dakar |year=1962 |location=Dakar |page=63 |language=French}}</ref> Abraham Isaac Laredo proposes that the term Amazigh could be derived from "Mezeg", which is the name of [[Dedan (Bible)|Dedan]] of [[Sheba]] in the [[Targum]].<ref>{{Cite book |last=Laredo |first=Abraham Isaac |url=https://books.google.com/books?id=9nAbAAAAIAAJ |title=Bereberes y Hebreos en Marruecos: sus orígenes, según las leyendas, tradiciones y fuentes hebraicas antiguas |date=1954 |publisher=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas |language=es}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The medieval Arab historian [[Ibn Khaldun]] says the Berbers were descendants of Barbar, the son of Tamalla, son of Mazigh, son of [[Canaan (son of Ham)|Canaan]], son of [[Ham (son of Noah)|Ham]], son of [[Noah]].<ref>{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia V. |date=5 September 2018 |title=Origin of the Berber Tribal Confederation of Ṣanhādja |url=https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/1179 |journal=Oriental Studies |language=ru |volume=11 |issue=2 |pages=2–13 |issn=2619-1008}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The [[Numidians|Numidian]], [[Mauri]] and [[Libu]] populations of antiquity are typically understood by contemporary writers to have referred to the same population as modern Berbers.<ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring |date=2022 |isbn=978-1-4773-2482-0 |location=Austin |publisher=University of Texas Press |oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Lebou/Libou |encyclopedia=Encyclopédie berbère |publisher=Edisud |url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319 |last=Zimmermann |first=K. |publication-place=Aix-en-Provence |volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte |issue=28–29 |pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319 |doi-access=free }}</ref> ==تاريخ== '''بربر''' (Berber) اتر آفريڪا جي قديم [[بربر ٻوليون|ٻوليون]]، [[ثقافت]] ۽ [[ماڻھو|ماڻھن]] جو نالو آهي. بربر يا امازيغي {{ٻيا نالا|انگريزي= Imazighen}} ڏکڻ ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]]، اوڀر ۾ [[مصر]] کان [[رومي سمنڊ]] وارو [[اتر آفريڪا]] جو پورو حصو ويندي [[اولهه آفريڪا|اولھه آفريڪا]] جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، [[عيسائيت]]، [[يهوديت|يھوديت]] ۽ [[اسلام]] شامل آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ [[سني اسلام]] سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[مسلمان]] ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي [[لڪه وادي جي جنگ|اسپين جي فتح]] ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو [[عرب|عربن]] سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن [[مرابطون|الموارد]] ۽ [[المواحد خلافت|الموحد]] شاھي خاندانن کي اڀاريو جن [[اسپين]] ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> بربر ماڻھن جو ماريني (<small>1196ع</small>–<small>1464ع</small>) ۽ [[فاطمي خلافت]] (<small>909ع</small>–<small>1171ع</small>) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، [[لبيا]] ۽ [[تيونس]] ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي [[الجزائر|الجيريا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[موريتانيا|ماريطانيہ]] ۽ خصوصاً [[مراڪش]] ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن [[فرانس]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز|نيدرلينڊ]] ۾ رھندڙ آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> لفظ بربر [[يوناني]] ۽ [[لاطيني|رومن]] لفظ باربيرين {{ٻيا نالا|انگريزي= Barbarian}} سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Tamazight}} سڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100, </ref> ===آغاز=== امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا. ===عرب اسلامي فتحون=== 7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن [[اسلام]] قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن [[اموي خلافت]] جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.<ref>https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53</ref> === امازيغي سلطنتون === تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ [[مرابطون|المرابطون]] (<small>Almoravids</small>) ۽ الموحدون (<small>Almohads</small>) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي [[مسلم اسپين|اندلس]] (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book |last1 = Hall |first1 = John G. |title = North Africa |url = https://archive.org/details/northafricaexplo00john |year = 2002}}</ref> The areas of North Africa that have retained the Berber language and traditions best have been, in general, Algeria, Libya, Morocco and Tunisia. Much of Berber culture is still celebrated among the cultural elite in Morocco and Algeria, especially in [[Kabylia]], the [[Aurès]] and the [[Atlas Mountains]]. The [[Kabyles]] were one of the few peoples in North Africa who remained independent during successive rule by the [[Ancient Carthage|Carthaginians]], [[Ancient Rome|Romans]], [[Byzantine Empire|Byzantines]], [[Vandal Kingdom|Vandals]], and the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]].<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156| title = The Middle East and North Africa: Pg 156| isbn = 978-1-85743-132-2| author1 = Eur| publisher = Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118| title = Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118| last1 = Walmsley| first1 = Hugh Mulleneux| year = 1858}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167| title = The Kabyle People By Glora M. Wysner| isbn = 978-1-4474-8352-6| last1 = Wysner| first1 = Glora M.| date = 30 January 2013| publisher = Read Books}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia| title = The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568| year = 1990| publisher = Grolier| isbn = 978-0-7172-0121-1}}</ref> Even after the [[Arabs|Arab]] [[Muslim conquest of the Maghreb|conquest of North Africa]], the Kabyle people still maintained possession of their mountains.<ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45| title = The art journal London, Volume 4: Pg 45| year = 1865}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93| title = The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93| last1 = Field| first1 = Henry Martyn| year = 1893}}</ref> === Prehistory === {{Main|Prehistoric North Africa}} {{further|Genetic history of North Africa|Proto-Berber language}} [[File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|thumb|upright|[[Ahaggar Mountains|Hoggar]] painting, [[Tassili n'Ajjer]]]] [[File:Egypte louvre 131 statuette.jpg|thumb|upright|An [[Egypt]]ian statuette representing a Libyan [[Libu]] Berber from the reign of Rameses{{nbsp}}II (19th Dynasty) in 1279–1213 BC. ([[Louvre|Louvre Museum]], Paris)]] The [[Maghreb]] region in northwestern Africa is believed to have been inhabited by Berbers from at least 10,000&nbsp;BC.<ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref>{{Dubious|reason=The source cited seems unreliable for this claim|date=October 2025}} [[Cave paintings]], which have been dated to twelve millennia before present, have been found in the [[Tassili n'Ajjer]] region of southeastern Algeria. Other [[rock art]] has been discovered at [[Tadrart Acacus]] in the Libyan desert. A [[Neolithic]] society, marked by [[domestication]] and [[subsistence agriculture]] and richly depicted in the Tassili n'Ajjer paintings, developed and predominated in the Saharan and Mediterranean region (the Maghreb) of northern Africa between 6000 and 2000&nbsp;BC (until the classical period). Prehistoric [[Tifinagh]] inscriptions were found in the [[Oran]] region.<ref>{{Cite book |editor-last1=Tiliouine |editor-first1=Habib |editor-last2=Estes |editor-first2=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24772-4 |page=115}}</ref> During the pre-Roman era, several successive independent states (Massylii) existed before King [[Masinissa]] unified the people of [[Numidia]].<ref name=Histoirede>Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} === Mythology === According to the Roman historian [[Gaius Sallustius Crispus]], the original people of North Africa are the [[Gaetulians]] and the Libyans, they were the prehistoric peoples that crossed to Africa from the [[Iberian Peninsula]], then much later, [[Hercules]] and his army crossed from Iberia to North Africa where his army intermarried with the local populace and settled the region permanently, the Medes of his army that married the Libyans formed the Maur people, while the other part of his Army formed the Nomadas or as they are today known as the [[Numidians]] which later on united all of Berber tribes of North Africa under the rule of [[Massinissa]]. === Other sources === According to the ''[[Al-Fihrist|Al-Fiḥrist]]'', the Barber (i.e. Berbers) comprised one of seven principal races in Africa.<ref>Ibn al-Nadim. ''Al-Fiḥrist'', Book I, pp.&nbsp;35–36</ref> The medieval Tunisian scholar [[Ibn Khaldun]] (1332–1406), recounting the oral traditions prevalent in his day, sets down two popular opinions as to the origin of the Berbers: according to one opinion, they are descended from [[Canaan, son of Ham]], and have for ancestors Berber, son of Temla, son of Mazîgh, son of Canaan, son of Ham, a son of Noah;<ref name="Khaldun1925">{{cite book |last=Ibn Khaldun |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale |publisher=P. Geuthner |year=1925 |volume=1 |location=Paris |page=176 |language=fr |translator-last=de Slane |translator-first=William MacGuckin |oclc=556514510 |author-link=Ibn Khaldun |translator-link=Baron de Slane}}</ref> alternatively, [[Abu Bakr bin Yahya al-Suli|Abou-Bekr Mohammed es-Souli]] (947 AD) held that they are descended from Berber, the son of Keloudjm ([[Casluhim]]), the son of [[Mesraim]], the son of Ham.<ref name=Khaldun1925/> {{blockquote|They belong to a powerful, formidable, brave and numerous people; a true people like so many others the world has seen – like the Arabs, the Persians, the Greeks and the Romans. The men who belong to this family of peoples have inhabited the Maghreb since the beginning.|Ibn Khaldun<ref name=Berbers/>}} === Ancestry and DNA === As of about 5000 BC, the populations of North Africa were descended primarily from the [[Iberomaurusian]] and [[Capsian culture|Capsian]] cultures, with a more recent intrusion being associated with the [[Neolithic Revolution]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> The proto-Berber tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> [[Uniparental inheritance|Uniparental DNA]] analysis has established ties between Berbers and other Afroasiatic speakers in Africa. Most of these populations belong to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b]] paternal haplogroup, with Berber speakers having among the highest frequencies of this lineage.<ref name=Trombetta2015>{{cite journal|last1=Trombetta|first1=Beniamino|last2=D'Atanasio|first2=Eugenia|last3=Massaia|first3=Andrea|last4=Ippoliti|first4=Marco|last5=Coppa|first5=Alfredo|last6=Candilio|first6=Francesca|last7=Coia|first7=Valentina|last8=Russo|first8=Gianluca|last9=Dugoujon|first9=Jean-Michel|last10=Moral|first10=Pedro|last11=Akar|first11=Nejat|last12=Sellitto|first12=Daniele|last13=Valesini|first13=Guido|last14=Novelletto|first14=Andrea|last15=Scozzari|first15=Rosaria|last16=Cruciani|first16=Fulvio|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=[[Genome Biology and Evolution]]|date=24 June 2015|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmid=26108492|pmc=4524485}}</ref> Additionally, genomic analysis found that Berber and other Maghreb communities have a high frequency of an ancestral component that originated in the Near East. This Maghrebi element peaks among Tunisian Berbers.<ref name=Henn2012>{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|last12=Comas|first12=David|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=[[PLOS Genetics]]|date=12 January 2012|volume=8|issue=1|article-number=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmid=22253600|pmc=3257290 |doi-access=free }}</ref> This ancestry is related to the Coptic/Ethio-Somali component, which diverged from these and other West Eurasian-affiliated components before the [[Holocene]].<ref name=Hodgson2014>{{cite journal |last1=Hodgson |first1=Jason A. |last2=Mulligan |first2=Connie J. |last3=Al-Meeri |first3=Ali |last4=Raaum |first4=Ryan L. |title=Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa |journal=[[PLOS Genetics]] |date=12 June 2014 |volume=10 |issue=6 |article-number=e1004393 |doi=10.1371/journal.pgen.1004393 |pmid=24921250 |pmc=4055572 |doi-access=free }}; {{cite journal |title=Supplementary Text S1: Affinities of the Ethio-Somali ancestry component |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004393.s017 |doi-access=free}}</ref> In 2013, Iberomaurusian skeletons from the prehistoric sites of [[Taforalt]] and [[Mechta-Afalou|Afalou]] in the Maghreb were also analyzed for [[ancient DNA]]. All of the specimens belonged to maternal clades associated with either North Africa or the northern and southern Mediterranean [[littoral]], indicating gene flow between these areas since the [[Epipaleolithic]].<ref>{{cite web|last1=Kefi|first1=R.|last2=Bouzaid|first2=E.|last3=Stevanovitch|first3=A.|last4=Beraud-Colomb|first4=E.|title=Mitochondrial DNA and Phylogenetic Analysis of Prehistoric North African Populations|url=http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|publisher=International Society for Applied Biological Sciences|access-date=21 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311200852/http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|archive-date=11 March 2016}}</ref> The ancient Taforalt individuals carried the mtDNA [[haplogroup]]s [[Haplogroup U6 (mtDNA)|U6]], [[Haplogroup H (mtDNA)|H]], [[Haplogroup JT (mtDNA)|JT]], and [[Haplogroup V (mtDNA)|V]], which points to population continuity in the region dating from the Iberomaurusian period.<ref>{{cite journal|last1=Secher|first1=Bernard|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Larruga|first3=José M.|last4=Cabrera|first4=Vicente M.|last5=Endicott|first5=Phillip|last6=Pestano|first6=José J.|last7=González|first7=Ana M.|title=The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|volume=14|number=109|doi=10.1186/1471-2148-14-109|pmid=24885141|pmc=4062890|date=19 May 2014|page=109|doi-access=free|bibcode=2014BMCEE..14..109S }}</ref> [[File:Persepolis14.JPG|thumb|left|Ancient Libyan delegation at [[Persepolis]].]] Human fossils excavated at the Ifri n'Amr ou Moussa site in Morocco have been [[radiocarbon dated]] to the Early Neolithic period, {{circa|5000}} BC. Ancient DNA analysis of these specimens indicates that they carried paternal haplotypes related to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b1b1a]] (E-M81) subclade and the maternal haplogroups [[Haplogroup U (mtDNA)|U6a]] and [[Haplogroup M (mtDNA)|M1]], all of which are frequent among present-day communities in the Maghreb. These ancient individuals also bore an [[Indigenous peoples|autochthonous]] Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. Additionally, fossils excavated at the [[Kelif el Boroud]] site near [[Rabat]] were found to carry the broadly distributed paternal haplogroup [[haplogroup T-M184|T-M184]] as well as the maternal haplogroups [[Haplogroup K (mtDNA)|K1]], [[Haplogroup T (mtDNA)|T2]] and [[Haplogroup X (mtDNA)|X2]], the latter of which were common mtDNA lineages in Neolithic [[Europe]] and [[Anatolia]]. These ancient individuals likewise bore the Berber-associated Maghrebi genomic component. This altogether indicates that the late-Neolithic [[Kehf el Baroud]] inhabitants were ancestral to contemporary populations in the area, but also likely experienced gene flow from Europe.<ref name="Kelif el Boroud">{{cite journal|last1=Fregel|first1=Rosa|last2=Méndez|first2=Fernando L.|last3=Bokbot|first3=Youssef|last4=Martín-Socas|first4=Dimas|last5=Camalich-Massieu|first5=María D.|last6=Santana|first6=Jonathan|last7=Morales|first7=Jacob|last8=Ávila-Arcos|first8=María C.|last9=Underhill|first9=Peter A.|last10=Shapiro|first10=Beth|last11=Wojcik|first11=Genevieve|last12=Rasmussen|first12=Morten|last13=Soares|first13=Andre E. R.|last14=Kapp|first14=Joshua|last15=Sockell|first15=Alexandra|last16=Rodríguez-Santos|first16=Francisco J.|last17=Mikdad|first17=Abdeslam|last18=Trujillo-Mederos|first18=Aioze|last19=Bustamante|first19=Carlos D.|date=12 June 2018|title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=115|number=26|pages=6774–6779|biorxiv=10.1101/191569|doi=10.1073/pnas.1800851115|pmid=29895688|pmc=6042094|bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi-access=free}}</ref> The late-Neolithic Kehf el Baroud inhabitants were modelled as being of about 50% local North African ancestry and 50% [[Early European Farmer]] (EEF) ancestry. It was suggested that EEF ancestry had entered North Africa through [[Cardial Ware]] colonists from Iberia sometime between 5000 and 3000 BC. They were found to be closely related to the [[Guanches]] of the [[Canary Islands]]. The authors of the study suggested that the Berbers of Morocco carried a substantial amount of EEF ancestry before the establishment of [[Roman colonies in Berber Africa]].<ref name="Kelif el Boroud"/> === Antiquity === {{further|History of Roman-era Tunisia|Roman Libya|Mauretania Tingitana|Mauri people}} [[File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|thumb|[[Heracles]] wrestling with the Libyan giant [[Antaeus]].]] The great tribes of Berbers in classical antiquity (when they were often known as ancient Libyans)<ref name=Warmington>{{cite book|last=Warmington|first=Brian Herbert|title=Carthage|publisher=Robert Hale|location=London|year=1969|orig-date=1960|edition=2nd|page=46}}</ref>{{efn|Warmington uses "Libyans of Tunisia" (an anachronistic term) on page 46; compare with page 61 (citing Herodotus, Diodorus Siculus, and Polybius).}} were said to be three (roughly, from west to east): the Mauri, the [[Numidians]] near [[Ancient Carthage|Carthage]], and the [[Gaetuli]]ans. The Mauri inhabited the far west (ancient [[Mauretania]], now Morocco and central Algeria). The Numidians occupied the regions between the Mauri and the city-state of Carthage. Both the Mauri and the Numidians had significant [[sedentism|sedentary]] populations living in villages, and their peoples both tilled the land and tended herds. The Gaetulians lived to the near south, on the northern margins of the [[Sahara]], and were less settled, with predominantly [[Pastoralism|pastoral]] elements.<ref>[[Sallust]] (86–35), ''Bellum Iugurthinum'' (c. 42 BC), 19–20, translated by S. A. Handford as ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), p. 55f.</ref><ref name="Laroui">{{cite book |last=Laroui |first=Abdallah |author-link=Abdallah Laroui |title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay |date=19 April 2016 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-63585-9 |pages=55, 60, 65 |translator-last=Manheim |translator-first=Ralph |orig-date=1977}}</ref>{{r|Brett1996|p=41f}} For their part, the [[Phoenicia]]ns ([[Semitic languages|Semitic-speaking]] [[Canaan]]ites) came from perhaps the most advanced multicultural sphere then existing, the western coast of the [[Fertile Crescent]] region of [[West Asia]]. Accordingly, the material culture of Phoenicia was likely more functional and efficient, and their knowledge more advanced, than that of the [[History of early Tunisia|early Berbers]]. Hence, the interactions between Berbers and Phoenicians were often asymmetrical. The Phoenicians worked to keep their cultural cohesion and ethnic solidarity, and continuously refreshed their close connection with [[Tyre, Lebanon|Tyre]], the mother city.{{r|Warmington|p=37}} The earliest Phoenician coastal outposts were probably meant merely to resupply and service ships bound for the lucrative metals trade with the Iberians,<ref name=Picard>{{cite book|last1=Picard|first1=Gilbert Charles|last2=Picard|first2=Colette|title=The Life and Death of Carthage: A Survey of Punic History and Culture from Its Birth to Its Final Tragedy|year=1968|publisher=Sidgwick & Jackson|page=15ff}}</ref> and perhaps at first regarded trade with the Berbers as unprofitable.<ref>Cf. Perkins, ''Tunisia'' (1986), p. 15.</ref> However, the Phoenicians eventually established strategic colonial cities in many Berber areas, including sites outside of present-day Tunisia, such as the settlements at [[Oea]], [[Leptis Magna]], [[Sabratha]] (in Libya), [[Volubilis]], [[Chellah]], and [[Mogador]] (now in Morocco). As in Tunisia, these centres were trading hubs, and later offered support for resource development, such as processing [[olive oil]] at Volubilis and [[Tyrian purple]] dye at Mogador. For their part, most Berbers maintained their independence as farmers or semi-pastorals, although, due to the example of Carthage, their [[Early History of Tunisia#Accounts of the Berbers|organized politics]] increased in scope and sophistication.<ref name="Brett1996">{{cite book |last1=Brett |first1=Michael |title=The Berbers |last2=Fentress |first2=E. W. B. |publisher=Blackwell Publishing |year=1996 |isbn=978-0-631-16852-2 |pages=24f}}</ref> [[File:Numidia 220 BC-en.svg|thumb|upright=1.4|Berber kingdoms in Numidia, {{circa|220 BC}} (green: Masaesyli under Syphax; gold: Massyli under [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], father of Masinissa; further east: city-state of Carthage).]] In fact, for a time their numerical and military superiority (the best horse riders of that time) enabled some [[History of early Tunisia#Accounts of the Berbers|Berber kingdoms]] to impose a tribute on Carthage, a condition that continued into the 5th century BC.{{r|Picard|p=64–65}} Also, due to the [[Twenty-third Dynasty of Egypt|Berbero-Libyan Meshwesh dynasty]]'s rule of Egypt (945–715 BC),<ref>The 22nd Dynasty. Erik Hornung, ''History of Ancient Egypt. An introduction'' ([1978]; Cornell University 1999) at 128–131.</ref> the Berbers near Carthage commanded significant respect (yet probably appearing more rustic than the elegant Libyan pharaohs on the Nile). Correspondingly, in early Carthage, careful attention was given to securing the most favourable treaties with the Berber chieftains, "which included intermarriage between them and the Punic aristocracy".<ref>Jamil M. Abun-Nasr, ''A History of the Maghrib'' (Cambridge University 1971) at 20.</ref> In this regard, perhaps the legend about [[Dido]], the foundress of Carthage, as related by [[Pompeius Trogus|Trogus]] is apposite. Her refusal to wed the Mauritani chieftain [[Iarbas|Hiarbus]] might be indicative of the complexity of the politics involved.<ref>E.g., Soren, Ben Khader, Slim, ''Carthage. Uncovering the mysteries and splendours of ancient Tunisia'' (New York: Simon & Schuster 1990) at 18–20, observes imperial pretensions.</ref> Eventually, the Phoenician trading stations would evolve into permanent settlements, and later into small towns, which would presumably require a wide variety of goods as well as sources of food, which could be satisfied through trade with the Berbers. Yet, here too, the Phoenicians probably would be drawn into organizing and directing such local trade, and also into managing agricultural production. In the 5th century BC, Carthage expanded its territory, acquiring [[Cape Bon]] and the fertile [[Wadi Majardah]],<ref>The [[Wadi Majardah]] was anciently called the ''Bagradas''. Lancel, ''Carthage'' (1992, 1995), p. 270.</ref> later establishing control over productive farmlands for several hundred kilometres.<ref>B. H. Warmington, "The Carthaginian Period" at 246–260, 248–249, in ''General History of Africa, volume II. Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1981, 1990), edited by G. Mokhtar.</ref> Appropriation of such wealth in land by the Phoenicians would surely provoke some resistance from the Berbers; although in warfare, too, the technical training, social organization, and weaponry of the Phoenicians would seem to work against the tribal Berbers. This social-cultural interaction in early Carthage has been summarily described: {{Blockquote|text=Lack of contemporary written records makes the drawing of conclusions here uncertain, which can only be based on inference and reasonable conjecture about matters of social nuance. Yet it appears that the Phoenicians generally did not interact with the Berbers as economic equals, but employed their agricultural labour, and their household services, whether by hire or indenture; many became [[sharecroppers]].{{r|Warmington|p=86}}}} For a period, the Berbers were in constant revolt, and in 396 there was a great uprising. {{Blockquote|text=Thousands of rebels streamed down from the mountains and invaded Punic territory, carrying the serfs of the countryside along with them. The Carthaginians were obliged to withdraw within their walls and were besieged.}} Yet the Berbers lacked cohesion; and although 200,000 strong at one point, they succumbed to hunger, their leaders were offered bribes, and "they gradually broke up and returned to their homes".{{r|Picard|p=125, 172}} Thereafter, "a series of revolts took place among the Libyans [Berbers] from the fourth century onwards".{{r|Warmington|p=81}} The Berbers had become involuntary 'hosts' to the settlers from the east, and were obliged to accept the dominance of Carthage for centuries. Nonetheless, therein they persisted largely unassimilated,{{Citation needed|reason=Clearly Berbers co-existed with Phoenicians at the time, there is no evidence of this conclusion|date=March 2019}} as a separate, submerged entity, as a culture of mostly passive urban and rural poor within the civil structures created by Punic rule.<ref>Cf., Richard Miles, ''Carthage must be destroyed'' (NY: Viking 2010), p. 80.</ref> In addition, and most importantly, the Berber peoples also formed quasi-independent satellite societies along the [[steppe]]s of the frontier and beyond, where a minority continued as free 'tribal republics'. While benefiting from Punic material culture and political-military institutions, these peripheral Berbers (also called Libyans)—while maintaining their own identity, culture, and traditions—continued to develop their own agricultural skills and village societies, while living with the newcomers from the east in an asymmetric symbiosis.{{efn|"Pro-Berber" viewpoints (contrary to prevailing "Punicophilia" literature) are presented by Abdullah Laroui in his ''L'Histoire du [[Maghreb]]: Un essai de synthèse''.<ref>{{cite book|last=Laroui|first=Abdullah|title=L'Histoire du Maghreb: Un essai de synthèse|language=fr|location=Paris|publisher=Librairie François Maspero|year=1970}}</ref>{{r|Laroui|p=42–44}}}}<ref>Cf., ''Le Berbère, lumière de l'Occident'' (Nouvelles Editions, 1984).</ref> As the centuries passed, a society of Punic people of Phoenician descent but born in Africa, called {{lang|phn|Libyphoenicians}} emerged there. This term later came to be applied also to Berbers acculturated to urban Phoenician culture.{{r|Warmington|p=65, 84–86}} Yet the whole notion of a Berber apprenticeship to the Punic civilization has been called an exaggeration sustained by a point of view fundamentally foreign to the Berbers.{{r|Laroui|p=52, 58}} A population of mixed ancestry, Berber and Punic, evolved there, and there would develop recognized niches in which Berbers had proven their utility. For example, the Punic state began to field Berber–Numidian cavalry under their commanders on a regular basis. The Berbers eventually were required to provide soldiers (at first "unlikely" paid "except in booty"), which by the fourth century BC became "the largest single element in the Carthaginian army".{{r|Warmington|p=86|q=the largest single element in the Carthaginian army}} [[File:Massinissa-Numidie.jpg|thumb|upright|[[Masinissa]] ({{circa|240|148}}), King of [[Numidia]], [[Berber script|Berber]] and Roman script]] Yet in times of stress at Carthage, when a foreign force might be pushing against the city-state, some Berbers would see it as an opportunity to advance their interests, given their otherwise low status in Punic society.{{Citation needed|reason=No evidence suggesting that the Berbers where of any lower social class|date=March 2019}} Thus, when the Greeks under [[Agathocles]] (361–289 BC) of Sicily landed at Cape Bon and threatened Carthage (in 310 BC), there were Berbers, under Ailymas, who went over to the invading Greeks.{{r|Picard|p=172}}{{efn|The Picards, however, remark that the resulting Greek defeat showed "how strong was the hold of Carthage over her African territory".}} During the long [[Second Punic War]] (218–201 BC) with Rome (see below), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King]] Masinissa ({{circa|240|148}} BC) joined with the invading Roman general Scipio, resulting in the war-ending defeat of Carthage at Zama, despite the presence of their renowned general Hannibal; on the other hand, the Berber King [[Syphax]] (d. 202 BC) had supported Carthage. The Romans, too, read these cues, so that they cultivated their Berber alliances and, subsequently, favored the Berbers who advanced their interests following the Roman victory.<ref>The [[History of Roman era Tunisia|Romans]] also met with instances of "disloyalty" by Berber leaders, witness their long war against [[Jugurtha]] ({{circa|160|104}} BC), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King of Numidia]]. [[Sallust]] (86–{{circa|35 BC}}), ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), translated by Handford.</ref> Carthage was faulted by her ancient rivals for the "harsh treatment of her subjects" as well as for "greed and cruelty".{{r|Warmington|p=83}}{{efn|Warmington page 83, citing [[Plutarch]] (46–120 CE), ''[[Moralia]]'' 799D.}}<ref>Charles-Picard, ''Daily life in Carthage'' (Paris: Hachette 1958; London: Geo. Allen & Unwin 1961), p. 123. The ''Khamessat'' contract "gave the landowner four-fifths of the income".</ref> Her Libyan Berber sharecroppers, for example, were required to pay half of their crops as tribute to the city-state during the emergency of the [[First Punic War]]. The normal exaction taken by Carthage was likely "an extremely burdensome" one-quarter.{{r|Warmington|p=80}} Carthage once famously attempted to reduce the number of its Libyan and foreign soldiers, leading to the [[Mercenary War]] (240–237 BC).{{r|Picard|p=203–209}}<ref>[[Polybius]] (203–120), [[The Histories (Polybius)|The Histories]] at I, 72.</ref><ref>The Mercenary revolt occurred after the First Punic War (see below).</ref> The city-state also seemed to reward those leaders known to deal ruthlessly with its subject peoples, hence the frequent Berber insurrections. Moderns fault Carthage for failure "to bind her subjects to herself, as Rome did [her Italians]", yet Rome and the Italians held far more in common perhaps than did Carthage and the Berbers. Nonetheless, a modern criticism is that the Carthaginians "did themselves a disservice" by failing to promote the common, shared quality of "life in a properly organized city" that inspires loyalty, particularly with regard to the Berbers.{{r|Warmington|p=86–87}} Again, the tribute demanded by Carthage was onerous.<ref name="Smith 1878">[[R. Bosworth Smith]], ''Carthage and the Carthaginians'' (London: Longmans, Green 1878, 1908) at 45–46</ref> <blockquote>[T]he most ruinous tribute was imposed and exacted with unsparing rigour from the subject native states, and no slight one either from the cognate Phoenician states. ... Hence arose that universal disaffection, or rather that deadly hatred, on the part of her foreign subjects, and even of the Phoenician dependencies, toward Carthage, on which every invader of Africa could safely count as his surest support. ... This was the fundamental, the ineradicable weakness of the Carthaginian Empire&nbsp;...<ref name="Smith 1878"/> </blockquote> The Punic relationship with the majority of the Berbers continued throughout the life of Carthage. The unequal development of material culture and social organization perhaps fated the relationship to be an uneasy one. A long-term cause of Punic instability, there was no melding of the peoples. It remained a source of stress and a point of weakness for Carthage. Yet there were degrees of convergence on several particulars, discoveries of mutual advantage, occasions of friendship, and family.<ref>Compare the contradictions described in Brett & Fentress, ''The Berbers'' (1996) at 24–25 (Berber adoption of elements of Punic culture), 49–50 (Berber persistence in their traditional belief).</ref> [[File:Basilique Saint-Augustin Annaba 04.jpg|thumb|180px|[[Augustine of Hippo|Saint Augustine]] was the bishop of [[Hippo Regius]] in [[Roman North Africa]]]] The Berbers gain historicity gradually during the [[Libya in the Roman era|Roman era]]. Byzantine authors mention the {{lang|la|Mazikes}} (Amazigh) as tribal people raiding the monasteries of [[Cyrenaica]]. [[Garamantes|Garamantia]] was a notable Berber kingdom that flourished in the [[Fezzan]] area of modern-day Libya in the Sahara desert between 400 BC and 600 AD. Roman-era Cyrenaica became a center of [[early Christianity]]. Some pre-Islamic Berbers were [[Early African Church|Christians]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|title=The Last Christians of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|first=Andrew |last=Phillips|access-date=2 May 2015}}</ref> (there is a strong correlation between adherence to the [[Donatism|Donatist]] doctrine and being a Berber, ascribed to the doctrine matching their culture, as well as their being alienated from the dominant Roman culture of the Catholic church),<ref name="Berbers">[https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page66.shtml "The Berbers"], BBC World Service | The Story of Africa</ref> some perhaps [[Berber Jews|Jewish]], and some adhered to their [[Traditional Berber religion|traditional polytheist religion]]. The Roman-era authors [[Apuleius]] and [[Augustine of Hippo|St. Augustine]] were born in Numidia, as were three [[pope]]s, one of whom, [[Pope Victor I]], served during the reign of Roman emperor [[Septimius Severus]], who was a North African of Roman/Punic ancestry (perhaps with some Berber blood).<ref>"Berbers:&nbsp;... The best known of them were the Roman author Apuleius, the Roman emperor Septimius Severus, and St. Augustine", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 2005, v.3, p.569</ref> ==== Numidia ==== {{Main|Numidia|Jugurthine War}} [[File:East Numidia.jpg|thumb|upright=1.35|A map of [[Numidia]]]] Numidia (202{{snd}}46 BC) was an ancient Berber kingdom in modern Algeria and part of Tunisia. It later alternated between being a [[Roman province]] and being a Roman [[client state]]. The kingdom was located on the eastern border of modern Algeria, bordered by the Roman province of Mauretania (in modern Algeria and Morocco) to the west, the Roman [[Africa (Roman province)|province of Africa]] (modern Tunisia) to the east, the Mediterranean to the north, and the Sahara Desert to the south. Its people were the Numidians. The name {{lang|la|Numidia}} was first applied by [[Polybius]] and other historians during the third century BC to indicate the territory west of Carthage, including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha ([[Muluya]]), about {{convert|100|mi|km|order=flip}} west of Oran. The Numidians were conceived of as two great groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under King [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under King Syphax, were allied with Rome. In 206 BC, the new king of the Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax, of the Masaesyli, switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa. At the time of his death in 148 BC, Masinissa's territory extended from Mauretania to the boundary of Carthaginian territory, and southeast as far as Cyrenaica, so that Numidia entirely surrounded Carthage except towards the sea.<ref>[[Appian]], ''The Punic Wars'', 106</ref> Masinissa was succeeded by his son [[Micipsa]]. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons [[Hiempsal I]] and [[Adherbal (king of Numidia)|Adherbal]] and Masinissa's illegitimate grandson, [[Jugurtha]], of Berber origin, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarreled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials, allegedly due to bribes but perhaps more likely out of a desire to quickly end conflict in a profitable client kingdom, sought to settle the quarrel by dividing Numidia into two parts. Jugurtha was assigned the western half. However, soon after, conflict broke out again, leading to the [[Jugurthine War]] between Rome and Numidia. [[File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|thumb|Mauretanian cavalry under [[Lusius Quietus]] fighting in the [[Trajan's Dacian Wars|Dacian wars]], from the [[Column of Trajan]] ]] ==== Mauretania ==== {{main|Mauretania}} In antiquity, Mauretania (3rd century BC{{snd}}44 AD) was an ancient Mauri Berber kingdom in modern Morocco and part of Algeria. It became a client state of the [[Roman empire]] in 33 BC, after the death of king [[Bocchus II]], then a full Roman province in AD 40, after the death of its last king, [[Ptolemy of Mauretania]], a member of the [[Ptolemaic dynasty]]. === Middle Ages === [[File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|right|[[Alonso Fernández de Lugo|Fernández de Lugo]] presenting the captured [[Guanches|Guanche]] kings of [[Tenerife]] to Ferdinand and Isabella, 1497]] According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, Butr and [[Baranis]] (known also as Botr and Barnès), descended from Mazigh ancestors, who were themselves divided into tribes and subtribes. Each region of the Maghreb contained several fully independent tribes (e.g., [[Sanhaja]], Houaras, [[Zenata]], [[Masmuda]], [[Kutama]], Awraba, [[Barghawata]], etc.).<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|language=fr}}</ref>{{full citation needed|date=August 2019}}<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|publisher=Imprimerie du Gouvernement|volume=1|year=1852|page=ii|language=fr|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&q=in+khaldoun&pg=PR2}}</ref> The [[Mauro-Roman Kingdom]] was an independent [[Christianity in the Roman Africa province|Christian]] Berber kingdom centred in the capital city of [[Altava]] (present-day Algeria) which controlled much of the ancient Roman province of [[Mauretania Caesariensis]]. Berber Christian communities within the Maghreb all but disappeared under Islamic rule. The indigenous Christian population in some [[Nefzaoua]] villages persisted until the 14th century.<ref>{{cite book|last1=Hrbek|first1=Ivan|title=Africa from the Seventh to the Eleventh Century|date=1992|publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey|isbn=0-85255-093-6|page=34|url=https://books.google.com/books?id=qDFcD0BuekQC&pg=PA34}}</ref> Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages in the Maghreb and [[al-Andalus]]. The most notable are the [[Zirid dynasty|Zirids]] ([[Ifriqiya]], 973–1148), the [[Hammadid dynasty|Hammadids]] (Western Ifriqiya, 1014–1152), the [[Almoravid dynasty]] (Morocco and al-Andalus, 1040–1147), the [[Almohad Caliphate|Almohads]] (Morocco and al-Andalus, 1147–1248), the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] (Ifriqiya, 1229–1574), the [[Zayyanid dynasty|Zianids]] ([[Kingdom of Tlemcen|Tlemcen]], 1235–1556), the [[Marinid Sultanate|Marinids]] (Morocco, 1248–1465) and the [[Wattasid dynasty|Wattasids]] (Morocco, 1471–1554). [[File:Maghreb 15th Century.svg|thumb|left|240px|Berber dynasties in the 15th century]] Before the eleventh century, most of Northwest Africa had become a Berber-speaking [[Muslims|Muslim]] area. Unlike the conquests of previous religions and cultures, the [[spread of Islam]], which was spread by Arabs, was to have extensive and long-lasting effects on the Maghreb. The new faith, in its various forms, would penetrate nearly all segments of Berber society, bringing with it armies, learned men, and fervent mystics, and in large part replacing tribal practices and loyalties with new social norms and political idioms. A further Arabization of the region was in large part due to the arrival of the [[Banu Hilal]], a tribe sent by the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] of Egypt to punish the Berber Zirid dynasty for having abandoned [[Shiism]]. The Banu Hilal reduced the Zirids to a few coastal towns and took over much of the plains, resulting in the spread of nomadism to areas where agriculture had previously been dominant. Besides the Arabian influence, North Africa also saw an influx, via the [[Barbary slave trade]], of Europeans, with some estimates placing the number of European slaves brought to North Africa during the Ottoman period to be as high as 1.25&nbsp;million.<ref>[http://www.washtimes.com/national/20040310-115506-8528r.htm European slaves in North Africa], ''Washington Times'', 10 March 2004</ref> Interactions with neighboring Sudanic empires, traders, and nomads from other parts of Africa also left impressions upon the Berber people. ==== Islamic conquest ==== {{See also|Berbers and Islam}} [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|thumb|upright|A statue of [[Dihya]], a 7th-century female Berber religious and military leader]] The first Arabian military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. These early forays from a base in Egypt occurred under local initiative rather than under orders from the central caliphate. But when the seat of the caliphate moved from Medina to Damascus, the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]] (a Muslim dynasty ruling from 661 to 750) recognized that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. In 670, therefore, an Arab army under [[Uqba ibn Nafi]] established the town of [[Kairouan|Qayrawan]] about 160 kilometres south of modern [[Tunis]] and used it as a base for further operations. [[Abu al-Muhajir Dinar]], Uqba's successor, pushed westward into Algeria and eventually worked out a modus vivendi with [[Kusaila]], the ruler of an extensive confederation of Christian Berbers. Kusaila, who had been based in [[Tlemcen]], became a Muslim and moved his headquarters to Takirwan, near Al Qayrawan. This harmony was short-lived; Arabian and Berber forces controlled the region in turn until 697. Umayyad forces [[Battle of Carthage (698)|conquered Carthage]] in 698, expelling the Byzantines, and in 703 decisively defeated [[Dihya]]'s Berber coalition at the [[Battle of Tabarka]]. By 711, Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. Governors appointed by the Umayyad caliphs ruled from [[Kairouan]], capital of the new [[wilaya]] (province) of Ifriqiya, which covered [[Tripolitania]] (the western part of modern Libya), Tunisia, and eastern Algeria. The spread of Islam among the Berbers did not guarantee their support for the Arab-dominated caliphate, due to the discriminatory attitude of the Arabs. The ruling Arabs alienated the Berbers by taxing them heavily, treating converts as second-class Muslims, and, worst of all, by enslaving them. As a result, widespread opposition took the form of [[Berber Revolt|open revolt]] in 739–740 under the banner of [[Ibadi Islam]]. The Ibadi had been fighting Umayyad rule in the East, and many Berbers were attracted by the sect's seemingly egalitarian precepts. After the revolt, Ibadis established a number of theocratic tribal kingdoms, most of which had short and troubled histories. But others, such as [[Sijilmasa]] and Tlemcen, which straddled the principal trade routes, proved more viable and prospered. In 750, the Abbasids, who succeeded the Umayyads as Muslim rulers, moved the caliphate to Baghdad and reestablished caliphal authority in Ifriqiya, appointing [[Ibrahim ibn al Aghlab]] as governor in Kairouan. Though nominally serving at the caliph's pleasure, Al Aghlab and his successors, the [[Aghlabids]], ruled independently until 909, presiding over a court that became a center of learning and culture. Just to the west of Aghlabid lands, [[Abd ar Rahman ibn Rustam]] ruled most of the central Maghreb from [[Tiaret|Tahert]], south-west of [[Algiers]]. The rulers of the [[Rustamid dynasty|Rustamid]] imamate (761–909), each an Ibadi [[imam]], were elected by leading citizens. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice. The court at Tahert was noted for its support of scholarship in mathematics, astronomy, astrology, theology, and law. The Rustamid imams failed, by choice or by neglect, to organize a reliable standing army. This important factor, accompanied by the dynasty's eventual collapse into decadence, opened the way for Tahert's demise under the assault of the Fatimids. [[Mahdia]] was founded by the Fatimids under the [[Caliph]] [[Abdallah al-Mahdi]] in 921, and made the capital city of Ifriqiya by caliph Abdallah El Fatimi.<ref name=TN>{{cite web|url=http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|title=Mahdia: Historical Background|publisher=Commune-mahdia.gov.tn|access-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109154752/http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> It was chosen as the capital because of its proximity to the sea, and the promontory on which an important military settlement had been since the time of the Phoenicians.<ref name="Lexic">{{cite web|url=http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm|title=MAHDIA:Finger pointing at the sea|publisher=Lexicorient.com|access-date=15 July 2012|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226230127/http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm}}</ref> ==== In al-Andalus under the Umayyad governors ==== {{main|Emirate of Córdoba}} [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|The [[Almohad Empire]], a Berber empire that lasted from 1121 to 1269]] [[File:Castillia.jpg|thumb|right|Castillian ambassadors meeting Almohad caliph [[Abu Hafs Umar al-Murtada]], contemporary depiction from the ''[[Cantigas de Santa Maria]]'']] The Muslims who invaded the [[Iberian Peninsula]] in 711 were mainly Berbers, and were led by a Berber, [[Tariq ibn Ziyad]], under the [[suzerainty]] of the Arab Caliph of [[Damascus]] [[Abd al-Malik ibn Marwan]] and his North African Viceroy, [[Musa ibn Nusayr]]. Due to subsequent antagonism between Arabs and Berbers, and due to the fact that most of the histories of al-Andalus were written from an Arab perspective, the Berber role is understated in the available sources. The biographical dictionary of [[Ibn Khallikan]] preserves the record of the Berber predominance in the invasion of 711, in the entry on Tariq ibn Ziyad.<ref name="Collins1994">{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Arab Conquest of Spain, 710–797|date=1994|publisher=Blackwell|page=97|edition=Paperback}}</ref> A second mixed army of Arabs and Berbers came in 712 under Ibn Nusayr himself. They supposedly helped the Umayyad caliph [[Abd ar-Rahman I]] in al-Andalus, because his mother was a Berber. English medievalist [[Roger Collins]] suggests that if the forces that invaded the Iberian peninsula were predominantly Berber, it is because there were insufficient Arab forces in Africa to maintain control of Africa and attack Iberia at the same time.{{r|Collins1994|p=98}} Thus, although north Africa had only been conquered about a dozen years previously, the Arabs already employed forces of the defeated Berbers to carry out their next invasion.{{r|Collins1994|p=98}} This would explain the predominance of Berbers over Arabs in the initial invasion. In addition, Collins argues that Berber social organization made it possible for the Arabs to recruit entire tribal units into their armies, making the defeated Berbers excellent military auxiliaries.{{r|Collins1994|p=99}} The Berber forces in the invasion of Iberia came from Ifriqiya or as far away as Tripolitania.<ref name=Collins2014>{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Caliphs and Kings: Spain, 796–1031|date=2014|publisher=Wiley Blackwell|page=9|edition=Paperback}}</ref> Governor [[Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|As-Samh]] distributed land to the conquering forces, apparently by tribe, though it is difficult to determine from the few historical sources available.{{r|Collins1994|p=48–49}} It was at this time that the positions of Arabs and Berbers were regularized across the Iberian peninsula. Berbers were positioned in many of the most mountainous regions of Spain, such as [[Granada]], the [[Pyrenees]], [[Cantabria]], and [[Galicia (Spain)|Galicia]]. Collins suggests this may be because some Berbers were familiar with mountain terrain, whereas the Arabs were not.{{r|Collins1994|p=49–50}} By the late 710s, there was a Berber governor in [[León, Spain|Leon]] or [[Gijón|Gijon]].{{r|Collins1994|p=149}} When [[Pelagius of Asturias|Pelagius]] revolted in [[Kingdom of Asturias|Asturias]], it was against a Berber governor. This revolt challenged As-Samh's plans to settle Berbers in the Galician and Cantabrian mountains, and by the middle of the eighth century it seems there was no more Berber presence in Galicia.{{r|Collins1994|p=49–50}} The expulsion of the Berber garrisons from central Asturias, following the [[battle of Covadonga]], contributed to the eventual formation of the independent Asturian kingdom.{{r|Collins2014|p=63}} Many Berbers were settled in what were then the frontier lands near [[Toledo, Spain|Toledo]], [[Talavera de la Reina|Talavera]], and [[Mérida, Spain|Mérida]],{{r|Collins1994|p=195}} Mérida becoming a major Berber stronghold in the eighth century.{{r|Collins1994|p=201}} The Berber garrison in Talavera would later be commanded by [[Amrus ibn Yusuf]] and was involved in military operations against rebels in Toledo in the late 700s and early 800s.{{r|Collins1994|p=210}} Berbers were also initially settled in the eastern Pyrenees and Catalonia.{{r|Collins1994|p=88–89, 195}} They were not settled in the major cities of the south, and were generally kept in the frontier zones away from Cordoba.{{r|Collins1994|p=207}} Roger Collins cites the work of [[Pierre Guichard]] to argue that Berber groups in Iberia retained their own distinctive social organization.{{r|Collins1994|p=90}}<ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Tribus arabes et berbères en al-Andalus|date=1973|location=Paris |publisher=De Gruyter Mouton}}</ref><ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Al-andalus: estructura antropológica de una sociedad islámica en occidente|date=1976|location=Barcelona|publisher=Barral Editores|edition=Spanish translation of French original}}</ref> According to this traditional view of Arab and Berber culture in the Iberian peninsula, Berber society was highly impermeable to outside influences, whereas Arabs became assimilated and Hispanized.{{r|Collins1994|p=90}} Some support for the view that Berbers assimilated less comes from an excavation of an Islamic cemetery in northern Spain, which reveals that the Berbers accompanying the initial invasion brought their families with them from north Africa.<ref name=Collins2014/><ref name="vc"/> In 731, the eastern Pyrenees were under the control of Berber forces garrisoned in the major towns under the command of [[Munuza]]. Munnuza attempted a Berber uprising against the Arabs in Spain, citing mistreatment of Berbers by Arabic judges in north Africa, and made an alliance with [[Odo the Great|Duke Eudo]] of [[Duchy of Aquitaine|Aquitaine]]. However, governor [[Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi|Abd ar-Rahman]] attacked Munuza before he was ready, and, besieging him, defeated him at [[Cerdanya]]. Because of the alliance with Munnuza, Abd ar-Rahman wanted to punish Eudo, and his punitive expedition ended in the Arab defeat at [[Battle of Tours|Poitiers]].{{r|Collins1994|p=88–90}} By the time of the governor [[Uqba ibn al-Hajjaj|Uqba]], and possibly as early as 714, the city of [[Pamplona]] was occupied by a Berber garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}} An eighth-century cemetery has been discovered with 190 burials all according to Islamic custom, testifying to the presence of this garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}}<ref name="vc">{{cite book|last1=Sénac|first1=Philippe|title=Villes et campagnes de Tarraconaise et d'al-Andalus (VIe-XIe siècle): la transition|date=2007|location=Toulouse|publisher=Presses universitaires du Midi|pages=97–138}}</ref> In 798, however, Pamplona is recorded as being under a [[Banu Qasi]] governor, Mutarrif ibn Musa. Ibn Musa lost control of Pamplona to a popular uprising. In 806 Pamplona gave its allegiance to the [[Franks]], and in 824 became the independent [[Kingdom of Navarre|Kingdom of Pamplona]]. These events put an end to the Berber garrison in Pamplona.{{r|Collins1994|p=206–208}} Medieval Egyptian historian [[Ibn Abd al-Hakam|Al-Hakam]] wrote that there was a major [[Berber Revolt|Berber revolt]] in north Africa in 740–741, led by [[Maysara al-Matghari|Masayra]]. The ''Chronicle of 754'' calls these rebels Arures, which Collins translates as 'heretics', arguing it is a reference to the Berber rebels' Ibadi or [[Kharijites|Khariji]] sympathies.{{r|Collins1994|p=107}} After [[Charles Martel]] attacked Arab ally [[Maurontus]] at [[Marseille]] in 739, governor Uqba planned a punitive attack against the Franks, but news of a Berber revolt in north Africa made him turn back when he reached [[Zaragoza]].{{r|Collins1994|p=92}} Instead, according to the ''Chronicle of 754'', Uqba carried out an attack against Berber fortresses in Africa. Initially, these attacks were unsuccessful; but eventually Uqba destroyed the rebels, secured all the crossing points to Spain, and then returned to his governorship.{{r|Collins1994|p=105–106}} Although Masayra was killed by his own followers, the revolt spread and the Berber rebels defeated three Arab armies.{{r|Collins1994|p=106–108}} After the defeat of the third army, which included elite units of Syrians commanded by [[Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri|Kulthum]] and [[Balj ibn Bishr al-Qushayri|Balj]], the Berber revolt spread further. At this time, the Berber military colonies in Spain revolted.{{r|Collins1994|p=108}} At the same time, Uqba died and was replaced by [[Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri|Ibn Qatan]]. By this time, the Berbers controlled most of the north of the Iberian peninsula, except for the Ebro valley, and were menacing Toledo. Ibn Qatan invited Balj and his Syrian troops, who were at that time in [[Ceuta]], to cross to the Iberian peninsula to fight against the Berbers.{{r|Collins1994|p=109–110}} The Berbers marched south in three columns, simultaneously attacking Toledo, Cordoba, and the ports on the Gibraltar strait. However, Ibn Qatan's sons defeated the army attacking Toledo, the governor's forces defeated the attack on Cordoba, and Balj defeated the attack on the strait. After this, Balj seized power by marching on Cordoba and executing Ibn Qatan.{{r|Collins1994|p=108}} Collins points out that Balj's troops were away from Syria just when the Abbasid revolt against the Umayyads broke out, and this may have contributed to the fall of the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=121}} In Africa, the Berbers were hampered by divided leadership. Their attack on Kairouan was defeated, and a new governor of Africa, [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi|Hanzala ibn Safwan]], proceeded to defeat the rebels in Africa and then to impose peace between Balj's troops and the existing Andalusi Arabs.{{r|Collins1994|p=110–111}} Roger Collins argues that the Great Berber revolt facilitated the establishment of the Kingdom of Asturias and altered the demographics of the Berber population in the Iberian peninsula, specifically contributing to the Berber departure from the northwest of the peninsula.{{r|Collins1994|p=150–151}} When the Arabs first invaded the peninsula, Berber groups were situated in the northwest. However, due to the Berber revolt, the Umayyad governors were forced to protect their southern flank and were unable to mount an offense against the Asturians. Some presence of Berbers in the northwest may have been maintained at first, but after the 740s there is no more mention of the northwestern Berbers in the sources.{{r|Collins1994|p=150–151, 153–154}} ==== In al-Andalus during the Umayyad emirate ==== When the Umayyad Caliphate was overthrown in 750, a grandson of [[Hisham ibn Abd al-Malik|Caliph Hisham]], Abd ar-Rahman, escaped to north Africa{{r|Collins1994|p=115}} and hid among the Berbers of north Africa for five years. A persistent tradition states that this is because his mother was Berber{{r|Collins1994|p=117–118}} and that he first took refuge with the Nafsa Berbers, his mother's people. As the governor [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri|Ibn Habib]] was seeking him, he then fled to the more powerful Zenata Berber confederacy, who were enemies of Ibn Habib. Since the Zenata had been part of the initial invasion force of al-Andalus, and were still present in the Iberian peninsula, this gave Abd ar-Rahman a base of support in al-Andalus,{{r|Collins1994|p=119}} although he seems to have drawn most of his support from portions of Balj's army that were still loyal to the Umayyads.{{r|Collins1994|p=122–123}}{{r|Collins2014|p=8}} Abd ar-Rahman crossed to Spain in 756 and declared himself the legitimate Umayyad ruler of al-Andalus. The governor, [[Yusuf ibn 'Abd al-Rahman al-Fihri|Yusuf]], refused to submit. After losing the initial battle near Cordoba,{{r|Collins1994|p=124–125}} Yusuf fled to Mérida, where he raised a large Berber army, with which he marched on [[Seville]], but was defeated by forces loyal to Abd ar-Rahman. Yusuf fled to Toledo, and was killed either on the way or after reaching that place.{{r|Collins1994|p=132}} Yusuf's cousin Hisham ibn Urwa continued to resist Abd ar-Rahman from Toledo until 764,{{r|Collins1994|p=133}} and the sons of Yusuf revolted again in 785. These family members of Yusuf, members of the [[Fihrids|Fihri]] tribe, were effective in obtaining support from Berbers in their revolts against the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=134}} As [[emir]] of al-Andalus, [[Abd al-Rahman I|Abd ar-Rahman I]] faced persistent opposition from Berber groups, including the Zenata. Berbers provided much of Yusuf's support in fighting Abd ar-Rahman. In 774, Zenata Berbers were involved in a Yemeni revolt in the area of Seville.{{r|Collins1994|p=168}} Andalusi Berber [[Salih ibn Tarif]] declared himself a prophet and ruled the [[Barghawata|Bargawata]] Berber confederation in Morocco in the 770s.{{r|Collins1994|p=169}} In 768, a [[Miknasa]] Berber named Shaqya ibn Abd al-Walid declared himself a [[Isma'ilism|Fatimid]] imam, claiming descent from [[Fatimah]] and [[Ali]].{{r|Collins1994|p=168}} He is mainly known from the work of the Arab historian [[Ibn al-Athir]],{{r|Collins1994|p=170}} who wrote that Shaqya's revolt originated in the area of modern [[Cuenca, Spain|Cuenca]], an area of Spain that is mountainous and difficult to traverse. Shaqya first killed the Umayyad governor of the fortress of {{ill|Santaver|ca}} (near Roman [[Ercavica]]), and subsequently ravaged the district surrounding Coria. Abd ar-Rahman sent out armies to fight him in 769, 770, and 771; but Shaqya avoided them by moving into the mountains. In 772, Shaqya defeated an Umayyad force by a ruse and killed the governor of the fortress of [[Medellín, Spain|Medellin]]. He was besieged by Umayyads in 774, but the revolt near Seville forced the besieging troops to withdraw. In 775, a Berber garrison in Coria declared allegiance to Shaqya, but Abd ar-Rahman retook the town and chased the Berbers into the mountains. In 776, Shaqya resisted sieges of his two main fortresses at Santaver and Shebat'ran (near Toledo); but in 777 he was betrayed and killed by his own followers, who sent his head to Abd ar-Rahman.{{r|Collins1994|p=170–171}} Roger Collins notes that both modern historians and ancient Arab authors have had a tendency to portray Shaqya as a fanatic followed by credulous fanatics, and to argue that he was either self-deluded or fraudulent in his claim of Fatimid descent.{{r|Collins1994|p=169}} However, Collins considers him an example of the messianic leaders that were not uncommon among Berbers at that time and earlier. He compares Shaqya to [[Idris I of Morocco|Idris I]], a descendant of Ali accepted by the Zenata Berbers, who founded the [[Idrisid dynasty]] in 788, and to Salih ibn Tarif, who ruled the Bargawata Berber in the 770s. He also compares these leaders to pre-Islamic leaders Dihya and Kusaila.{{r|Collins1994|p=169–170}} In 788, [[Hisham I of Córdoba|Hisham I]] succeeded Abd ar-Rahman as emir; but his brother Sulayman revolted and fled to the Berber garrison of [[Valencia]], where he held out for two years. Finally, Sulayman came to terms with Hisham and went into exile in 790, together with other brothers who had rebelled with him.{{r|Collins1994|p=203, 208}} In north Africa, Sulayman and his brothers forged alliances with local Berbers, especially the Kharijite ruler of Tahert. After the death of Hisham and the accession of [[Al-Hakam I|Al-Hakam]], Hisham's brothers challenged Al-Hakam for the succession. Abd Allah{{who|date=January 2021|reason=may be one of Hisham's brothers}} crossed over to Valencia first in 796, calling on the allegiance of the same Berber garrison that sheltered Sulayman years earlier.{{r|Collins2014|p=30}} Crossing to al-Andalus in 798, Sulayman based himself in Elvira (now Granada), [[Écija|Ecija]], and [[Jaén, Spain|Jaen]], apparently drawing support from the Berbers in these mountainous southern regions. Sulayman was defeated in battle in 800 and fled to the Berber stronghold in Mérida, but was captured before reaching it and executed in Cordoba.{{r|Collins1994|p=208}} In 797, the Berbers of Talavera played a major part in defeating a revolt against Al-Hakam in Toledo.{{r|Collins2014|p=32}} A certain Ubayd Allah ibn Hamir of Toledo rebelled against Al-Hakam, who ordered Amrus ibn Yusuf, the commander of the Berbers in Talavera, to suppress the rebellion. Amrus negotiated in secret with the Banu Mahsa faction in Toledo, promising them the governorship if they betrayed Ibn Hamir. The Banu Mahsa brought Ibn Hamir's head to Amrus in Talavera. However, there was a feud between the Banu Mahsa and the Berbers of Talavera, who killed all the Banu Mahsa. Amrus sent the heads of the Banu Mahsa along with that of Ibn Hamir to Al-Hakam in Cordoba. The Toledo rebellion was sufficiently weakened that Amrus was able to enter Toledo and convince its inhabitants to submit.{{r|Collins2014|p=32–33}} Collins argues that unassimilated Berber garrisons in al-Andalus engaged in local vendettas and feuds, such as the conflict with the Banu Mahsa.{{r|Collins2014|p=33}} This was due to the limited power of the Umayyad emir's central authority. Collins states that "the Berbers, despite being fellow Muslims, were despised by those who claimed Arab descent".{{r|Collins2014|p=33–34}} As well as having feuds with Arab factions, the Berbers sometimes had major conflicts with the local communities where they were stationed. In 794, the Berber garrison of [[Tarragona, Spain|Tarragona]] massacred the inhabitants of the city. Tarragona was uninhabited for seven years until the Frankish conquest of Barcelona led to its reoccupation.{{r|Collins2014|p=34}} Berber groups were involved in the rebellion of [[Umar ibn Hafsun]] from 880 to 915.{{r|Collins2014|p=121–122}} Ibn Hafsun rebelled in 880, was captured, then escaped in 883 to his base in Bobastro. There he formed an alliance with the Banu Rifa' tribe of Berbers, who had a stronghold in Alhama.{{r|Collins2014|p=122}} He then formed alliances with other local Berber clans, taking the towns of Osuna, Estepa, and Ecija in 889. He captured Jaen in 892.{{r|Collins2014|p=122}} He was only defeated in 915 by [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]].{{r|Collins2014|p=125}} Throughout the ninth century, the Berber garrisons were one of the main military supports of the Umayyad regime.{{r|Collins2014|p=37}} Although they had caused numerous problems for Abd ar-Rahman I, Collins suggests that by the reign of Al-Hakam the Berber conflicts with Arabs and native Iberians meant that Berbers could only look to the Umayyad regime for support and patronage and developed solid ties of loyalty to the emirs. However, they were also difficult to control, and by the end of the ninth century the Berber frontier garrisons disappear from the sources. Collins says this might be because they migrated back to north Africa or gradually assimilated.{{r|Collins2014|p=37}} ==== In al-Andalus during the Umayyad caliphate ==== {{main|Caliphate of Córdoba}} [[File:Calatrava la Vieja foso.jpg|thumb|Old fortress at [[Calatrava la Vieja]]. The site was used during the Muslim period from about 785 until the fall of the Caliphate of Cordova.]] New waves of Berber settlers arrived in al-Andalus in the 10th century, brought as mercenaries by Abd ar-Rahman III, who proclaimed himself caliph in 929, to help him in his campaigns to restore Umayyad authority in areas that had overthrown it during the reigns of the previous emirs.{{r|Collins2014|p=103, 131, 168}} These new Berbers "lacked any familiarity with the pattern of relationships" that had existed in al-Andalus in the 700s and 800s;{{r|Collins2014|p=103}} thus they were not involved in the same web of traditional conflicts and loyalties as the previously already existing Berber garrisons.{{r|Collins2014|p=168}} [[File:An old Amazigh (Berbère) room in Morocco.jpg|thumb|An old Amazigh room in [[Morocco]].]] New frontier settlements were built for the new Berber mercenaries. Written sources state that some of the mercenaries were placed in Calatrava, which was refortified.{{r|Collins2014|p=168}} Another Berber settlement called [[Ciudad de Vascos|Vascos]], west of Toledo, is not mentioned in the historical sources, but has been excavated archaeologically. It was a fortified town, had walls, and a separate fortress or alcazar. Two cemeteries have also been discovered. The town was established in the 900s as a frontier town for Berbers, probably of the Nafza tribe. It was abandoned soon after the [[Kingdom of Castile|Castilian]] occupation of Toledo in 1085. The Berber inhabitants took all their possessions with them.{{r|Collins2014|p=169}}<ref>{{cite book |last1=Izquierdo Bonito |first1=Ricardo |title=Excavaciones en la ciudad hispanomusulmana de Vascos (Navalmoralejo, Toledo): campañas 1983–1988 |trans-title=Excavations in the Spanish-Muslim city of Vascos (Navalmoralejo, Toledo): 1983–1988 |date=1994 |location=Toledo |publisher=Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha |isbn=978-84-7788-301-2 |language=es}}</ref> In the 900s, the Umayyad caliphate faced a challenge from the Fatimids in North Africa. The Fatimid Caliphate of the 10th century was established by the Kutama Berbers.<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA92| title = African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century, Volume 1: Pg 92| isbn = 978-0-313-37982-6| last1 = Nanjira| first1 = Daniel Don| year = 2010| publisher = Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22| title = An Atlas of African History by J. D. Fage: Pg 11| last1 = Fage| first1 = J. D.| year = 1958}}</ref> After taking the city of Kairouan and overthrowing the Aghlabids in 909, the Mahdi Ubayd Allah was installed by the Kutama as Imam and Caliph,<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=07dZAAAAYAAJ| title = Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Africa: Pg 329| isbn = 978-1-4144-4883-1| last1 = Gall| first1 = Timothy L.| last2 = Hobby| first2 = Jeneen| year = 2009}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=ALHjoSJm-PsC&pg=PA15| title = Algeria, a Country StudyBy American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies: Pg 15| year = 1979}}</ref> which posed a direct challenge to the Umayyad's own claim.{{r|Collins2014|p=169}} The Fatimids gained overlordship over the Idrisids, then launched a conquest of the Maghreb. To counter the threat, the Umayyads crossed the strait to take Ceuta in 931,{{r|Collins2014|p=171}} and actively formed alliances with Berber confederacies, such as the Zenata and the Awraba. Rather than fighting each other directly, the Fatimids and Umayyads competed for Berber allegiances. In turn, this provided a motivation for the further conversion of Berbers to Islam, many of the Berbers, particularly farther south, away from the Mediterranean, being still Christian and pagan.{{r|Collins2014|p=169–170}} In turn, this would contribute to the establishment of the Almoravid dynasty and Almohad Caliphate, which would have a major impact on al-Andalus and contribute to the end of the Umayyad caliphate.{{r|Collins2014|p=170}} [[File:Fatimid Caliphate.jpg|thumb|Origin and conquests of the Fatimids]] With the help of his new mercenary forces, Abd ar-Rahman launched a series of attacks on parts of the Iberian peninsula that had fallen away from Umayyad allegiance. In the 920s he campaigned against the areas that rebelled under Umar ibn Hafsun and refused to submit until the 920s. He conquered Mérida in 928–929, Ceuta in 931, and Toledo in 932.{{r|Collins2014|p=171–172}} In 934 he began a campaign in the north against [[Ramiro II of León|Ramiro II]] of Leon and Muhammad ibn Hashim al-Tujibi, the governor of Zaragoza. According to [[Ibn Hayyan]], after inconclusively confronting al-Tujibi on the Ebro, Abd ar-Rahman briefly forced the Kingdom of Pamplona into submission, ravaged [[Castile (historical region)|Castile]] and [[Alava]], and met Ramiro II in an inconclusive battle.{{r|Collins2014|p=171–172}} From 935 to 937, he confronted the Tujibids, defeating them in 937. In 939, Ramiro II defeated the combined Umayyad and Tujibid armies in the [[Battle of Simancas]].{{r|Collins2014|p=146–147}} Umayyad influence in western North Africa spread through diplomacy rather than conquest.{{r|Collins2014|p=172}} The Umayyads sought out alliances with various Berber confederacies. These would declare loyalty to the Umayyad caliphate in opposition to the Fatimids. The Umayyads would send gifts, including embroidered silk ceremonial cloaks. During this time, mints in cities on the Moroccan coast—[[Fez, Morocco|Fes]], Sijilmasa, [[Sfax]], and al-Nakur—occasionally issued coins with the names of Umayyad caliphs, showing the extent of Umayyad diplomatic influence.{{r|Collins2014|p=172}} The text of a letter of friendship from a Berber leader to the Umayyad caliph has been preserved in the work of [[ʿĪsā al-Rāzī|'Isa al-Razi]].<ref>{{cite book|title=Anales Palatinos del Califa de Córdoba al-Hakam II, por 'Isa ibn Ahmad al-Razi (360–364 H. = 971–975 J.C.)|date=1967|location=Madrid|pages=160–161|edition=Spanish translation by Emilio García Gómez}}</ref> During Abd ar-Rahman's reign, tensions increased between the three distinct components of the Muslim community in al-Andalus: Berbers, [[Saqaliba]] (European slaves), and those of Arab or mixed Arab and Gothic descent.{{r|Collins2014|p=175}} Following Abd ar-Rahman's proclamation of the new [[Caliphate of Córdoba|Umayyad caliphate in Cordoba]], the Umayyads placed a great emphasis on the Umayyad membership of the [[Quraysh]] tribe.{{r|Collins2014|p=180}} This led to a fashion, in Cordoba, for claiming pure Arab ancestry as opposed to descent from freed slaves.{{r|Collins2014|p=181}} Claims of descent from [[Visigoths|Visigothic]] noble families also became common.{{r|Collins2014|p=181–182}} However, an "immediately detrimental consequence of this acute consciousness of ancestry was the revival of ethnic disparagement, directed in particular against the Berbers and the Saqaliba".{{r|Collins2014|p=182}} When the Fatimids moved their capital to Egypt in 969, they left north Africa in charge of viceroys from the Zirid clan of Sanhaja Berbers, who were Fatimid loyalists and enemies of the Zenata.{{r|Collins2014|p=170}} The Zirids in turn divided their territories, assigning some to the Hammadid branch of the family to govern. The Hammadids became independent in 1014, with their capital at [[Beni Hammad Fort|Qal'at Beni-Hammad]]. With the withdrawal of the Fatimids to Egypt, however, the rivalry with the Umayyads decreased.{{r|Collins2014|p=170}} [[Al-Hakam II]] sent [[Muhammad Ibn Abī 'Āmir al-Manṣūr|Muhammad Ibn Abī 'Āmir]] to north Africa in 973–974 to act as {{lang|ar-Latn|[[qadi]] al qudat}} (chief justice) to the Berber groups that had accepted Umayyad authority. Ibn Abī 'Āmir was treasurer of the household of the caliph's wife and children, director of the mint at [[Madinat al-Zahra]], commander of the Cordoba police, and [[qadi]] of the frontier. During his time as qadi in north Africa, Ibn Abi Amir developed close ties with the North African Berbers.{{r|Collins2014|p=186}} Considerable resentment arose in Cordoba against the increasing numbers of Berbers brought from north Africa by al-Mansur and his children Abd al-Malik and Sanchuelo.{{r|Collins2014|p=198}} It was said that Sanchuelo ordered anyone attending his court to wear Berber turbans, which Roger Collins suggests may not have been true, but shows that hostile anti-Berber propaganda was being used to discredit the sons of al-Mansur. In 1009, Sanchuelo had himself proclaimed Hisham II's successor, and then went on military campaign. However, while he was away a revolt took place. Sanchuelo's palace was sacked and his support fell away. As he marched back to Cordoba his own Berber mercenaries abandoned him.{{r|Collins2014|p=197–198}} Knowing the strength of ill feeling against them in Cordoba, they thought Sanchuelo would be unable to protect them, and so they went elsewhere in order to survive and secure their own interests.{{r|Collins2014|p=198}} Sanchuelo was left with only a few followers, and was captured and killed in 1009. Hisham II abdicated and was succeeded by [[Muhammad II al-Mahdi]]. Having abandoned Sanchuelo, the Berbers who had formed his army turned to support another ambitious Umayyad, [[Sulayman ibn al-Hakam|Sulayman]]. They obtained logistical support from Count [[Sancho Garcia of Castile]]. Marching on Cordoba, they defeated Saqaliba general [[Wāḍiḥ al-Ṣiqlabī|Wadih]] and forced Muhammad II al-Mahdi to flee to Toledo. They then installed Sulayman as caliph, and based themselves in the Madinat al-Zahra to avoid friction with the local population.{{r|Collins2014|p=198–199}} Wadih and al-Mahdi formed an alliance with the Counts of Barcelona and Urgell and marched back on Cordoba. They defeated Sulayman and the Berber forces in a [[Battle of Aqbat al-Bakr|battle near Cordoba]] in 1010. To avoid being destroyed, the Berbers fled towards Algeciras.{{r|Collins2014|p=199}} Al-Mahdi swore to exterminate the Berbers and pursued them. However, he was defeated in battle near Marbella. With Wadih, he fled back to Cordoba while his Catalan allies went home. The Berbers turned around and [[Siege of Córdoba (1013)|besieged Cordoba]]. Deciding that he was about to lose, Wadih overthrew al-Mahdi and sent his head to the Berbers, replacing him with Hisham II.{{r|Collins2014|p=199}} However, the Berbers did not end the siege. They methodically destroyed Cordoba's suburbs, pinning the inhabitants inside the old Roman walls and destroying the Madinat al-Zahra. Wadih's allies killed him, and the Cordoba garrison surrendered with the expectation of amnesty. However, "a massacre ensued in which the Berbers took revenge for many personal and collective injuries and permanently settled several feuds in the process".{{r|Collins2014|p=200}} The Berbers made Sulayman caliph once again. [[Ibn Idhari]] said that the installation of Sulayman in 1013 was the moment when "the rule of the Berbers began in Cordoba and that of the Umayyads ended, after it had existed for two hundred and sixty eight years and forty-three days".{{r|Collins2014|p=200}}<ref>{{cite book|last1=Ibn Idhari|title=Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne musulmane intitulée Kitab al-Bayan al-Mughrib par Ibn 'Idhari al-Marrakushi et fragments de la chronique de 'Arib|date=1901|location=Algiers|pages=II, ah 403|edition=French translation by Edmond Fagnan}}</ref> ==== In al-Andalus in the Taifa period ==== During the [[Taifa]] era, the petty kings came from a variety of ethnic groups; some—for instance the Zirid kings of Granada—were of Berber origin. The Taifa period ended when a Berber dynasty—the Moroccan Almoravids—took over al-Andalus; they were succeeded by the Almohad dynasty of Morocco, during which time al-Andalus flourished. After the fall of Cordoba in 1013, the Saqaliba fled from the city to secure their own fiefdoms. One group of Saqaliba seized [[Orihuela]] from its Berber garrison and took control of the entire region.{{r|Collins2014|p=201}} Among the Berbers who were brought to al-Andalus by al-Mansur were the Zirid family of Sanhaja Berbers. After the fall of Cordoba, the Zirids took over Granada in 1013, forming the [[Taifa of Granada|Zirid kingdom of Granada]]. The Saqaliba Khayran, with his own Umayyad figurehead [[Abd al-Rahman IV|Abd ar-Rahman IV al-Murtada]], attempted to seize Granada from the Zirids in 1018, but failed. Khayran then executed Abd ar-Rahman IV. Khayran's son, Zuhayr, also made war on the Zirid kingdom of Granada, but was killed in 1038.{{r|Collins2014|p=202}} In Cordoba, conflicts continued between the Berber rulers and those of the citizenry who saw themselves as Arab.{{r|Collins2014|p=202}} After being installed as caliph with Berber support, Sulayman was pressured into distributing southern provinces to his Berber allies. The Sanhaja departed from Cordoba at this time. The Zenata Berber [[Hammudid dynasty|Hammudids]] received the important districts of Ceuta and Algeciras. The Hammudids claimed a family relation to the Idrisids, and thus traced their ancestry to the caliph Ali. In 1016 they rebelled in Ceuta, claiming to be supporting the restoration of Hisham II. They took control of [[Málaga]], then marched on Cordoba, taking it and executing Sulayman and his family. [[Ali ibn Hammud al-Nasir]] declared himself caliph, a position he held for two years.{{r|Collins2014|p=203}} For some years, Hammudids and Umayyads fought one another and the caliphate passed between them several times. Hammudids also fought among themselves. The last Hammudid caliph reigned until 1027. The Hammudids were then expelled from Cordoba, where there was still a great deal of anti-Berber sentiment. The Hammudids remained in Málaga until expelled by the Zirids in 1056.{{r|Collins2014|p=203}} The Zirids of Granada controlled Málaga until 1073, after which separate Zirid kings retained control over the taifas of Granada and Malaga until the Almoravid conquest.<ref name=Reilly1992>{{cite book|last1=Reilly|first1=Bernard F.|title=Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157|date=1992|publisher=Blackwell|page=4|edition=1995 Paperback}}</ref> During the taifa period, the [[Aftasid dynasty]], based in [[Taifa of Badajoz|Badajoz]], controlled a large territory centered on the [[Guadiana|Guadiana River]] valley.<ref name=Reilly1992/> The area of Aftasid control was very large, stretching from the [[Sierra Morena]] and the taifas of [[Taifa of Mértola|Mértola]] and [[Taifa of Silves|Silves]] in the south, to the [[Campo de Calatrava]] in the west, the [[Montes de Toledo]] in the northwest, and nearly as far as [[Porto|Oporto]] in the northeast.<ref name=Reilly1992/> According to Bernard Reilly, during the taifa period genealogy continued to be an obsession of the upper classes in al-Andalus. Most wanted to trace their lineage back to the Syrian and Yemeni Arabs who accompanied the invasion. In contrast, tracing descent from the Berbers who came with the same invasion "was to be stigmatized as of inferior birth". Reilly notes, however, that in practice the two groups had by the 11th century become almost indistinguishable: "both groups gradually ceased to be distinguishable parts of the Muslim population, except when one of them actually ruled a taifa, in which case his low origins were well publicized by his rivals". Reilly further argues that "distinctions between Arab, Berber, and slave were not the stuff of serious politics, either within or between the taifas. It was the individual family that was the unit of political activity." The Berbers that arrived towards the end of the caliphate as mercenary forces, says Reilly, amounted to only about 20 thousand people in a total Andalusi population of six million. Their high visibility was due to their foundation of taifa dynasties rather than large numbers.{{r|Reilly1992|p=13}} In the power hierarchy, Berbers were situated between the Arabic aristocracy and the [[Muwallad|Muladi]] populace. Ethnic rivalry was one of the most important factors driving Andalusi politics. Berbers made up as much as 20% of the population of the occupied territory.<ref>[http://countrystudies.us/spain/5.htm Spain – Al Andalus], ''[[Library of Congress]]''</ref> ==== In al-Andalus under the Almoravids ==== [[File:Empire almoravide.PNG|thumb|right|The [[Almoravid empire|Almoravid]] realm at its greatest extent, c.&nbsp;1120]] During the taifa period, the Almoravid empire developed in northwest Africa, whose core was formed by the [[Lamtuna]] branch of the Sanhaja Berber.{{r|Reilly1992|p=99}} In the mid-11th century, they allied with the [[Godala|Guddala]] and Massufa Berber. At that time, the Almoravid leader [[Yahya Ibn Ibrahim|Yahya ibn Ibrahim]] went on a [[hajj]]. On his way back he met [[Maliki]]te preachers in Kairouan, and invited them to his land. Malikite disciple [[Abdallah ibn Yasin|Abd Allah ibn Yasin]] accepted the invitation. Traveling to Morocco, he established a military monastery or [[ribat]] where he trained a highly motivated and disciplined fighting force. In 1054 and 1055, employing these specially trained forces, Almoravid leader [[Yahya ibn Umar al-Lamtuni|Yahya ibn Umar]] defeated the [[Ghana Empire|Kingdom of Ghana]] and the Zenata Berber. After Yahya ibn Umar died, his brother [[Abu Bakr ibn Umar]] pursued an Almoravid expansion. Forced to resolve a Sanhaja civil war, he left control of the Moroccan conquests to his brother, [[Yusuf ibn Tashfin]]. Yusuf continued to conquer territory; and following Abu Bakr's death in 1087, he became the Almoravid leader.{{r|Reilly1992|p=100–101}} After their loss of Cordoba, the Hammudids had occupied Algeciras and Ceuta. In the mid-11th century, the Hammudids lost control of their Iberian possessions, but retained a small taifa kingdom based in Ceuta. In 1083, Yusuf ibn Tashufin conquered Ceuta. In the same year, [[al-Mutamid]], king of the [[Taifa of Seville]], traveled to Morocco to appeal to Yusuf for help against King [[Alfonso VI of León and Castile|Alfonso VI]] of Castile. Earlier, in 1079, the king of Badajoz, al-Mutawakkil, had appealed to Yusuf for help against Alfonso. After the fall of [[Taifa of Toledo|Toledo]] to Alfonso VI in 1085, al-Mutamid appealed again to Yusuf. This time, financed by the taifa kings of Iberia, Yusuf crossed to al-Andalus and took direct personal control of Algeciras in 1086.{{r|Reilly1992|p=102–103}} === Modern history === {{further|Arabized Berber|Berberism}} [[File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|thumb|Berber village in the [[High Atlas]] mountains of Morocco]] The Kabylians were independent of outside control during the period of [[Ottoman Empire]] rule in North Africa. They lived primarily in three states or confederations: the [[Kingdom of Ait Abbas]], [[Kingdom of Kuku]], and the principality of Aït Jubar.<ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA600 ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''], Volume 4, publié par M. Th. Houtsma, Page 600</ref> The Kingdom of Ait Abbas was a Berber state of North Africa, controlling Lesser Kabylie and its surroundings from the sixteenth century to the nineteenth century. It is referred to in the Spanish historiography as {{lang|es|reino de Labes}};<ref>''Afrique barbaresque dans la littérature française aux XVIe et XVIIe siècles (l')''. Par Guy Turbet-Delof. page 25</ref> sometimes more commonly referred to by its ruling family, the Mokrani, in Berber {{lang|ber-Latn|At Muqran}} ({{langx|ar|أولاد مقران}} {{lang|ar-Latn|Ouled Moqrane}}). Its capital was the [[Kalâa of Ait Abbas]], an impregnable citadel in the [[Bibans|Biban]] mountain range. The most serious [[Mokrani Revolt|native revolt]] against colonial power in [[French Algeria]] since the time of [[Abdelkader al-Jazairi|Abd al-Qadir]] broke out in 1871 in the Kabylie and spread through much of Algeria. By April 1871, 250 tribes had risen, or nearly a third of Algeria's population.<ref>Bernard Droz, «Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani», dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), ''L'Algérie et la France'', Paris, Robert Laffont 2009, {{p.|474–475}} {{isbn|978-2-221-10946-5}}</ref> In the aftermath of this revolt and until 1892, the [[Kabyle myth]], which supposed a variety of stereotypes based on a binary between Arabs and Kabyle people, reached its climax.<ref name="marnia">{{Cite journal |last=Lazreg |first=Marnia |date=1983 |title=The Reproduction of Colonial Ideology: The Case of the Kabyle Berbers |url=https://www.jstor.org/stable/41857696 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=5 |issue=4 |pages=380–395 |issn=0271-3519}}</ref><ref name="oup">{{cite book|author=|title=Islam in the West|year=2018|publisher=OUP India |isbn=978-0-19-909366-3|page=250}}</ref> In 1902, the French penetrated the [[Hoggar Mountains]] and defeated [[Kel Ahaggar|Ahaggar Tuareg]] in the battle of [[Tit, Tamanrasset|Tit]]. [[File:Abd el-Krim TIME 1925.jpg|thumb|[[Abd el-Krim]] featured in the magazine ''[[Time (magazine)|Time]]'' in 1925]] In 1912, [[Treaty Between France and Spain Regarding Morocco|Morocco was divided]] into French and Spanish zones.<ref>Miller, S. (2013). France and Spain in Morocco. In A History of Modern Morocco (pp. 88–119). Cambridge: Cambridge University Press. {{doi|10.1017/CBO9781139045834.008}}</ref> The [[Rifians|Rif Berbers]] rebelled, led by [[Abd el-Krim]], a former officer of the Spanish administration. In July 1921, the Spanish army in northeastern Morocco, under [[Manuel Fernández Silvestre|Manuel Silvestre]], were routed by the forces of Abd el-Krim, in what became known in Spain as the [[Disaster of Annual]]. The Spaniards may have lost up to 22,000&nbsp;soldiers at Annual and in subsequent fighting.<ref>David S. Woolman, page 96 "Rebels in the Rif", Stanford University Press</ref> During the [[Algerian War]] (1954–1962), the [[National Liberation Front (Algeria)|FLN]] and [[National Liberation Army (Algeria)|ALN]]'s reorganisation of the country created, for the first time, a unified Kabyle administrative territory, [[Provinces of Algeria#1954-1962|wilaya III]], being as it was at the centre of the anti-colonial struggle.<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2004/07/05/veillee-d-armes-en-kabylie_371616_3208.html|title=Veillée d'armes en Kabylie|last=Stora|first=Benjamin|date=5 July 2004|work=Le Monde.fr|access-date=22 March 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> From the moment of Algerian independence, tensions developed between Kabyle leaders and the central government.<ref>{{Cite book|title=Émeutes et Mouvements sociaux au Maghreb|last1=Le Saout|first1=Didier|last2=Rollinde|first2=Marguerite|publisher=Karthala|year=1999|isbn=978-2-865-37998-9|page=46}}</ref> Soon after gaining independence in the middle of the twentieth century, the countries of North Africa established [[Arabic]] as their [[official language]], replacing French, Spanish, and Italian; although the shift from European colonial languages to Arabic for official purposes continues even to this day. As a result, most Berbers had to study and know Arabic, and had no opportunities until the twenty-first century to use their [[First language|mother tongue]] at school or university. This may have accelerated the existing process of Arabization of Berbers, especially in already bilingual areas, such as among the Chaouis of Algeria. Tamazight is now taught in Aurès since the march led by {{ill|Salim Yezza|fr}} in 2004. While [[Berberism]] had its roots before the independence of these countries, it was limited to the Berber elite. It only began to succeed among the greater populace when North African states replaced their European colonial languages with Arabic and identified exclusively as Arabian nations, downplaying or ignoring the existence and the social specificity of Berbers. However, Berberism's distribution remains uneven. In response to its demands, Morocco and Algeria have both modified their policies, with Algeria redefining itself constitutionally as an "Arab, Berber, Muslim nation". There is an identity-related debate about the persecution of Berbers by the Arab-dominated regimes of North Africa through both [[Pan-Arabism]] and Islamism,<ref>{{cite web |title=Official request for an autonomy status for Kabylia |url=http://kabylia.info:80/observer/spip.php?article123 |website=Kabylia Observer |access-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220231928/http://kabylia.info/observer/spip.php?article123 |archive-date=20 February 2009 |date=28 June 2004 }}</ref> their issue of identity is due to the pan-Arabist ideology of former Egyptian president, [[Gamal Abdel Nasser]]. Some activists have claimed that "[i]t is time—long past overdue—to confront the racist arabization of the Amazigh lands."<ref>{{Cite web|url=http://www.kabylia.info/arabization|date=9 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042413/http://www.kabylia.info/arabization|title=Arabization|archive-date=11 January 2010}}</ref> [[File:Nuit Debout - Paris - Kabyles - 48 mars 08.jpg|thumb|left|Demonstration of [[Kabyle people|Kabyles]] in Paris, April 2016]] The [[Black Spring (Algeria)|Black Spring]] was a series of violent disturbances and political demonstrations by Kabyle activists in the Kabylie region of Algeria in 2001. In the [[2011 Libyan civil war]], Berbers in the [[Nafusa Mountains]] were quick to revolt against the Gaddafi regime. The mountains became a stronghold of the rebel movement, and were a focal point of the conflict, with much [[2011 Nafusa Mountains Campaign|fighting]] occurring between rebels and loyalists for control of the region.<ref name="Berber speakers"/> The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg Rebellion of 2012]] was waged against the Malian government by rebels with the goal of attaining independence for the northern region of Mali, known as [[Azawad]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|work=BBC News|archive-date=30 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030104410/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|url-status=live}}</ref> Since late 2016, [[Hirak Rif|massive riots]] have spread across Moroccan Berber communities in the Rif region. Another escalation took place in May 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/scores-arrested-connection-morocco-rif-protests-170530184329431.html|title=Scores arrested in connection with Morocco Rif protests|website=www.aljazeera.com|date=30 May 2017}}</ref> In Morocco, after the constitutional reforms of 2011, Berber has become an official language, and is now taught as a compulsory language in all schools regardless of the area or the ethnicity. In 2016, Algeria followed suit and changed the status of Berber from "national" to "official" language. Although [[Berberists]] who openly show their political orientations rarely reach high positions, Berbers have reached high positions in the social and political hierarchies across the Maghreb. Examples are the former president of Algeria, [[Liamine Zeroual]]; the former prime minister of Morocco, [[Driss Jettou]]; and [[Khalida Toumi]], an Algerian politician and feminist. ===Arabization === {{Main|Arabized Berber}} The [[Arabization]] of the indigenous Berber populations was a result of the centuries-long [[Arab migrations to the Maghreb]], which began in the 7th century, and of changes in the population's demographics. The early wave of migration before the 11th century contributed to the Berbers' adoption of [[Arab culture]]. Furthermore, the [[Arabic|Arabic language]] spread during this period, driving [[Latin]] into extinction in the cities. The Arabization took place around Arab centres through the influence of Arabs in the cities and rural areas surrounding them.<ref name="Duri-2012">{{Cite book |last=Duri |first=A. A. |url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71 |title=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62286-8 |pages=70–74 |language=en}}</ref> The migration of [[Banu Hilal]] and [[Banu Sulaym]] in the 11th century had a much greater influence on the process of Arabization of the population. It played a major role in spreading [[Bedouin Arabic]] to rural areas such as the countryside and steppes, and as far as the southern areas near the [[Sahara]].<ref name="Duri-2012"/> It also heavily transformed the culture in the Maghreb into Arab culture, and spread nomadism in areas where agriculture was previously dominant.<ref>{{Cite book |last=el-Hasan |first=Hasan Afif |url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Killing the Arab Spring |date=1 May 2019 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-1-62894-349-8 |page=82 |language=en}}</ref> These Bedouin tribes accelerated and deepened the Arabization process, since the Berber population was gradually [[Cultural assimilation|assimilated]] by the newcomers and had to share with them pastures and seasonal migration paths. By around the 15th century, the region of modern-day Tunisia had already been almost completely Arabized.<ref name="Holes 42"/> As Arab nomads spread, the territories of the local Berber tribes were moved and shrank. The [[Zenata]] were pushed to the west, and the [[Kabyle people|Kabyles]] were pushed to the north. The Berbers took refuge in the mountains, whereas the plains were Arabized.<ref>{{Cite book |last1=Farida |first1=Benouis |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria. |last2=Houria |first2=Chérid |last3=Lakhdar |first3=Drias |last4=Amine |first4=Semar |publisher=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen) |isbn=978-3-902966-14-8 |page=9 |language=en}}</ref> ==موجوده آباديات== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|[[Sanhaja]] Berber women in the 1970s]] {| class="wikitable" |+ مکيه امازيغي گروهه ! گروهه !! ملڪ !! نوٽس |- | شلوح (Chleuhs) || مراڪش || ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |- | قبائل (Kabyles) || الجزائر || الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |- | طوارق (Tuareg) || صحارا ريگستان || نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |- | ريفين (Riffians) || مراڪش || اتر مراڪش جا رهواسي. |- | سيوي (Siwi) || مصر || مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |} === Ethnic groups === {{Main|Maghreb#Ethnic groups}} Ethnically, Berbers comprise a minority population in the [[Maghreb]]. They comprise 35–60% of the Moroccan population,<ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ncube|first1=Lyton|last2=Mkwendi|first2=Chengeto Pauline|last3=Batisayi|first3=Amos|date=2024-08-17|title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup|journal=Soccer & Society|language=en|volume=25|issue=4–6|pages=673–692|doi=10.1080/14660970.2024.2332092|issn=1466-0970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeren|first=Pierre|title=Le Maroc en 100 questions: un royaume de paradoxes|date=2020|publisher=Tallandier|isbn=979-10-210-3699-4|series=En 100 questions|location=Paris}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi|first=Silvia|date=2019-02-07|title=Indigenous peoples’ rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2019.1574757|journal=The International Journal of Human Rights|language=en|volume=23|issue=1-2|pages=281–296|doi=10.1080/13642987.2019.1574757|issn=1364-2987|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |last=Basma El Atti ــ Rabat|title=Morocco’s complex identity: African, Amazigh, and Arab|url=https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329010037/https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-31|work=The New Arab|language=en-EN}}</ref> 15–25% of Algeria,<ref>{{Citation |title=Algeria |date=14 June 2023 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613110736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead |archive-date=13 June 2023 |work=The World Factbook |access-date=19 June 2023 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2016 |title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769 |access-date=19 June 2023}}</ref> 10% of Libya,<ref>{{Cite web |last=Zurutuza |first=Karlos |title=Berbers fear ethnic conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=12 December 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> and 1% of Tunisia.<ref>{{Cite news |date=12 March 2004 |title=Q&A: The Berbers |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |access-date=12 December 2022}}</ref> Berber language speakers in the Maghreb comprise 30%<ref name="Berber speakers" /> to 40%<ref name="minorityrights.org">{{cite journal|url=http://minorityrights.org/minorities/berber/|title=Morocco – Berber|journal=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|date=19 June 2015 }}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}}<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm|title=Les Berbères en Afrique du Nord|publisher=Chaire pour le développement de la recherche sur la culture d'expression française en Amérique du Nord}}, Université Laval Québec, 2016.</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Moroccan population, and 15%<ref name="The World Factbook">{{cite web |title=Ethnic groups |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-date=6 January 2019 |access-date=24 January 2016 |publisher=The World Factbook}}</ref> to 35%<ref name="axl.cefan.ulaval.ca" />{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Algerian population, with smaller communities in Libya and very small groups in Tunisia, Egypt and Mauritania.<ref>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/histdic/wh/hdnafrica.html|title=Historical Dictionaries: North Africa|access-date=2 May 2015}}</ref> Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages" /> to 16 million<ref name="Stolz-2015" /> people in Africa. [[File:Berber village Atlas.jpg|thumb|Berber village in the Atlas mountains]] Prominent Berber ethnic groups include the [[Kabyle people|Kabyles]]—from [[Kabylia]], a historical autonomous region of northern Algeria—who number about six million and have kept, to a large degree, their original language and society; and the [[Shilha people|Shilha]] or Chleuh—in High and [[Anti-Atlas]] and [[Sous]] Valley of Morocco—who number about eight million.{{Citation needed|date=June 2023}} Other groups include the [[Rifians|Riffians]] of northern Morocco, the [[Chaoui people|Chaoui]] people of eastern Algeria, the [[Chenouas]] in western Algeria and the [[Nafusi language|Nafusis]] of the [[Nafusa Mountains]]. Outside the Maghreb, the [[Tuareg people|Tuareg]] in Mali (early settlement near the old imperial capital of [[Timbuktu]]),<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC&q=Berbers,+Timbuktu|title=Berbers and Blacks: Impressions of Morocco, Timbuktu and Western Sudan|author=David Prescott Barrows|year=2004|publisher=Kessinger |isbn=978-1-4179-1742-6}}</ref> Niger, and Burkina Faso number some 850,000,<ref name=WorldFactbookMali/> 1,620,000,<ref name=WorldFactbookNiger>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Niger|date=3 March 2022|publisher=The World Factbook}}</ref> and 50,000, respectively. Tuaregs are a Berber ethnic group with a traditionally [[nomad]]ic pastoralist lifestyle and are the principal inhabitants of the vast Sahara Desert.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6982266.stm|title=Q&A: Tuareg unrest|date=7 September 2007|newspaper=BBC|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html|title=Who are the Tuareg? {{!}} Art of Being Tuareg: Sahara Nomads in a Modern World|website=africa.si.edu|access-date=22 May 2016|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927231426/http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ List of Berber ethnic groups ! Ethnic group ! Country ! Regions ! Ethnic population ! Linguistic population |- | [[Chaoui people|Chaouis]] || rowspan="2" | {{flag|ALG}} || [[Aurès Mountains]], eastern Algeria |2,870,000<ref>{{Cite web |publisher=Centre de Recherche Berbère |title=Chaouia |url=http://www.centrederechercheberbere.fr/chaouia.html |access-date=31 May 2023 |website=www.centrederechercheberbere.fr}}</ref> |Including 2,130,000 speakers of [[Shawiya language|Shawiya]]<ref>{{Cite web |title=Tachawit |website=Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/shy/ |access-date=31 May 2023 |language=en}}</ref> |- | [[Chenouas]] || [[Mount Chenoua]], western Algeria |106,000<ref>{{Cite web |title=Chenoua in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11321/AG |access-date=29 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 76,000 speakers of [[Shenwa language|Shenwa]]<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Shenwa |url=https://www.ethnologue.com/18/language/cnu/ |website=Ethnologue}}</ref> |- | [[Shilha people|Chleuhs]] || {{flag|MAR}} || [[High Atlas]], [[Anti-Atlas]] and the [[Sous]] valley, southern Morocco |3,500,000<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Southern Shilha in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14911/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Djerba Berber|Djerbas]] || {{flag|TUN}} || [[Djerba]], southern Tunisia |11,000<ref>{{Cite web |title=Amazigh, Djerba in Tunisia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12344/TS |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Ghomaras]] || {{flag|MAR}} || Western [[Rif]], northern Morocco |12,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Ghomara in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11882/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 10,000 speakers of [[Ghomara language|Ghomara]]{{citation needed|date=July 2023}}<!--Scribd is a document hosting service, not a source, and often violates copyright: see [[WP:RS/P%]]<ref>{{Cite web |title=Arabic Influence in Ghomara Berber by J El Hannouche {{!}} PDF {{!}} Grammatical Gender {{!}} Grammatical Tense |url=https://www.scribd.com/document/46039741/Arabic-Influence-in-Ghomara-Berber-by-J-El-Hannouche |access-date=31 May 2023 |website=Scribd |language=en}}</ref>--> |- | [[Godala|Guezula]] || {{flag|MRT}} ||Southern Mauritania |Unknown | |- | [[Kabyle people|Kabyles]] || {{flag|ALG}} || [[Kabylia]], northern Algeria |6,000,000<ref>{{Cite book |last=Pereltsvaig |first=Asya |title=Languages of the World: An Introduction |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/languages-of-the-world/8CC640455E0B8E6271A7145419DA2863 |date=3 September 2020 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108783071 |isbn=978-1-108-78307-1 |language=en |access-date=26 August 2023}}</ref> |Including 3,000,000 speakers of [[Kabyle language|Kabyle]]<ref>{{Cite web |title=Algérie: situation géographique et démolinguistique |url=https://axl.cefan.ulaval.ca/afrique/algerie-1demo.htm |access-date=31 May 2023 |website=L'aménagement linguistique dans le monde |language=fr}}</ref> |- | [[Matmata Berber|Matmata]]s || {{flag|TUN}} || [[Matmata, Tunisia|Matmata]], southern Tunisia |3,700 | |- | [[Mozabite people|Mozabites]] || {{flag|ALG}} || [[M'zab]] Valley, central Algeria |200,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Mozabite in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13842/AG |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 150,000 speakers of [[Mozabite language|Mozabite]]<ref>{{Cite web |title=Tumzabt |url=https://www.ethnologue.com/language/mzb/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Nafusi language|Nafusi]] || {{flag|LBY}} || [[Nafusa Mountains|Jabal Nafusa]], western Libya |186,000<ref>{{Cite web |last=PeopleGroups.org |title=Nefusa Berbers of Libya |url=https://peoplegroups.org/explore/PeopleGroupDetails.aspx?peid=11844#topmenu |access-date=31 May 2023 |website=peoplegroups.org }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Including 140,000 speakers of [[Nafusi language|Nafusi]]<ref>{{Cite book |last=Brown |first=E. K. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-08-044299-0 |edition= |location=Amsterdam; Heidelberg |page=155}}</ref> |- | [[Riffians]] || rowspan="2" | {{flag|MAR}} || [[Rif]], northern Morocco |1,500,000 |Including 1,271,000 speakers of [[Tarifit]]<ref name="Maaroufi">{{Cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2004 |url=https://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html |access-date=2 June 2022 |website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc |language=fr |archive-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705120730/http://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html }}</ref> |- |[[Senhaja Srair people|Senhaja Srair]] |Central [[Rif]], northern Morocco |151,245<ref>{{Cite book |last=Adardak Charif |url=https://revues.imist.ma/index.php/TIDIGHIN/article/download/52464/27207/146718 |title=Chelha des Senhaja Sraïr :un parler amazigh minoritaire en voie de disparition dans les montagnes du Rif (Nord du Maroc) |language=french |trans-title=Shelha of Senhaja Srair: a minority Amazigh dialect on the verge of disappearing in the Rif mountains (Northern Morocco)}}</ref> |Including 85,000 speakers of [[Senhaja de Srair language|Senhaja de Srair]]<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/senhaja-berber-varieties-phonology-morphology-and-morphosyntax |title=Senhaja Berber Varieties Phonology, Morphology, And Morphosyntax}}</ref> |- | [[Siwi people|Siwi]] || {{flag|EGY}} || [[Siwa Oasis]], western Egypt |24,000<ref name="Project"/> |Including 20,000 speakers of [[Siwi language|Siwi]]<ref>{{Cite web |title=Siwi |url=https://www.ethnologue.com/language/siz/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Tuareg people|Tuareg]] || {{flag|ALG}}<br />{{flag|MLI}}<br />{{flag|NIG}} || [[Sahara]], northern Mali and Niger, and southern Algeria |4,000,000 | |- | Central Atlas Amazigh || {{flag|MAR}} || [[Middle Atlas]], Morocco |2,867,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Imazighen in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12217/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 2,300,000 speakers of [[Central Atlas Tamazight]]<ref name="Maaroufi" /> |- | [[Zuwara Berber|Zuwara]] || {{flag|LBY}} || [[Zuwarah]], northwestern Libya |280,000 |247,000 speakers of [[Zuwara Berber|Zuwara]]<ref>{{Cite web |title=Nafusi |url=https://www.ethnologue.com/language/jbn |access-date=4 November 2022 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |} === Genetics === {{Main|Maghreb#Genetics}} Genetically, the Berbers form the principal indigenous ancestry in the region.<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Jamie |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=21}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC |title=The Report: Algeria 2011 |publisher=Oxford Business Group |year=2011 |isbn=978-1-907065-37-8 |page=9}}</ref> [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|Haplogroup E1b1b]] is the most frequent among Maghrebi groups, especially the downstream lineage of [[E-M81|E1b1b1b1a]], which is typical of the indigenous Berbers of North-West Africa. On the other hand, [[Haplogroup J-M267|Haplogroup J1]] is the second most frequent among Maghrebi groups and is more indicative of [[Middle East]] origins, and has its highest distribution among populations in the southern [[Arabian Peninsula]]. E1b1b1b accounts for 45% of North Africans, while Haplogroup J1-M267 accounts for 30% of North Africans, and has spread from Arabia.<ref>{{Cite journal |first1=Sarra |last1=Elkamel |first2=Sofia L. |last2=Marques |first3=Luis |last3=Alvarez |first4=Veronica |last4=Gomes |first5=Sami |last5=Boussetta |first6=Soufia |last6=Mourali-Chebil |first7=Houssein |last7=Khodjet-El-Khil |first8=Lotfi |last8=Cherni |first9=Amel |last9=Benammar-Elgaaied |first10=Maria J. |last10=Prata |display-authors=6 |date=August 2021 |title=Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=15728 |doi=10.1038/s41598-021-95144-x |doi-access=free|pmid=34344940 |pmc=8333252 |bibcode=2021NatSR..1115728E }}</ref> DNA studies of [[Iberomaurusian]] peoples at [[Taforalt]], Morocco dating to around 15,000 years ago have found them to have a distinctive Maghrebi ancestry formed from a mixture of [[Near East]]ern and African ancestry, which is still found as a part of the genome of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |last2=Bouzouggar |first2=Abdeljalil |last3=Humphrey |first3=Louise |last4=Posth |first4=Cosimo |last5=Barton |first5=Nick |last6=Aximu-Petri |first6=Ayinuer |last7=Nickel |first7=Birgit |last8=Nagel |first8=Sarah |last9=Talbi |first9=El Hassan |last10=El Hajraoui |first10=Mohammed Abdeljalil |last11=Amzazi |first11=Saaïd |last12=Hublin |first12=Jean-Jacques |last13=Pääbo |first13=Svante |last14=Schiffels |first14=Stephan |last15=Meyer |first15=Matthias |date=4 May 2018 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar8380 |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507 |bibcode=2018Sci...360..548V |issn=0036-8075}}</ref> A 2025 study sequenced individuals from [[Takarkori]] (7,000 YBP) and discovered that most of their ancestry was from an unknown [[Ancestral North African]] lineage, related to the African admixture component found in Iberomaurusians.<ref>{{Cite journal |last1=Salem |first1=Nada |last2=van de Loosdrecht |first2=Marieke S. |last3=Sümer |first3=Arev Pelin |last4=Vai |first4=Stefania |last5=Hübner |first5=Alexander |last6=Peter |first6=Benjamin |last7=Bianco |first7=Raffaela A. |last8=Lari |first8=Martina |last9=Modi |first9=Alessandra |last10=Al-Faloos |first10=Mohamed Faraj Mohamed |last11=Turjman |first11=Mustafa |last12=Bouzouggar |first12=Abdeljalil |last13=Tafuri |first13=Mary Anne |last14=Manzi |first14=Giorgio |last15=Rotunno |first15=Rocco |date=2 April 2025 |title=Ancient DNA from the Green Sahara reveals ancestral North African lineage |journal=Nature |volume=641 |issue=8061 |language=en |pages=144–150 |doi=10.1038/s41586-025-08793-7 |pmid=40175549 |issn=1476-4687|doi-access=free |pmc=12043513 |bibcode=2025Natur.641..144S }}</ref> According to the study, the Takarkori people were distinct from both contemporary sub-Saharan Africans and non-Africans/Eurasians. They had "only a minor component of non-African ancestry" but did "not carry sub-Saharan African ancestry, suggesting that, contrary to previous interpretations, the [[Green Sahara]] was not a corridor connecting Northern and sub-Saharan Africa."<ref>{{cite news |title=Sahara desert, once lush and green, was home to mysterious human lineage |url=https://www.reuters.com/business/environment/sahara-desert-once-lush-green-was-home-mysterious-human-lineage-2025-04-04/ |work=Reuters |date=4 April 2025}}</ref> Later during the [[Neolithic]], from around 7,500 years ago onwards, there was a migration into Northwest Africa of [[Early European Farmers|European Neolithic Farmers]] from the Iberian Peninsula (who had originated in [[Anatolia]] several thousand years prior), as well as pastoralists from the [[Levant]], both of whom also significantly contributed to the ancestry of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608|bibcode=2023Natur.618..550S }}</ref> The [[Proto-Berber language|proto-Berber]] tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> ==ڊائياسپورا== {{See also|Berbers in France|Berber Canadians|Berbers in Belgium|Berbers in the Netherlands|Berber Americans}} {{Expand section|date=October 2012}} [[File:Zinedine Zidane by Tasnim 02.jpg|thumb|French former footballer [[Zinedine Zidane]], born to Berber [[Kabyle people|Kabyle]] parents from Algeria]] According to a 2004 estimate, there were about 2.2 million Berber immigrants in Europe, especially the Riffians in Belgium, the Netherlands, and France; and Algerians of Kabyle and Chaoui heritage in France.<ref>[http://www.langues-de-france.org/chaker.html Pour une histoire sociale du berbèRe en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112151506/http://www.langues-de-france.org/chaker.html|date=12 November 2012}}, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004</ref> ==سياست== === Berberism === {{Main|Berberism}} Since the 1970s,<ref name="Willis-2014">{{Cite book |last=Willis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7gMqBgAAQBAJ&pg=PA214 |title=Politics and Power in the Maghreb: Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-936820-4 |pages=209–217 |language=en}}</ref>{{Rp|page=209}} a political movement, initially led by the Kabyles of Algeria, has developed among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]].<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> It is variously referred to as Amazighism,<ref>{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=akGIpgEV-D4C&pg=PA76 |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |isbn=978-0-8108-6480-1 |page=76 |language=en |chapter=Amazighism}}</ref> Berberism,<ref name="Willis-2014" /> the Berber identity movement, or the Berber Culture Movement.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> The movement does not have a specific organization and cuts across both modern national boundaries and traditional tribal divisions. It is generally consistent in its demands, which include greater linguistic rights for Berber languages and greater official and social recognition of Amazigh culture.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> These Berberists also aimed to counter the image that Berbers were a mere collection of disparate tribes speaking mutually incomprehensible languages. They did this by introducing "Imazighen" as a collective term of self-referral and claimed that the various Berber languages once constituted a single language.<ref name="Goodman-2005">{{Cite book |last=Goodman |first=Jane E. |url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7 |title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video |date=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21784-4 |pages=7 and 11 |language=en}}</ref> The political outcomes have been different in each country of the Maghreb and are shaped by other factors such as geography and socioeconomic circumstances. In Algeria, the politics of the movement were focused in Kabylie, were more overtly political, and have sometimes been confrontational. In Morocco, where Amazigh populations are spread across a wider area, the movement has been less overtly political and confrontational.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /><ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=213}} In the 1990s, both states made concessions to this movement or attempted to ally itself with it, partly in response to the challenge of other political forces such as Islamism.<ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=214}} === Political tensions === Over the past few decades, political tensions have arisen between some Berber groups (especially the [[Kabyle people|Kabyles]] and [[Rifians]]) and North African governments, partly over linguistic and social issues. For example, in Morocco, Algeria, Tunisia, and Libya, giving children Berber names was banned.<ref>{{cite web |title=Amazigh: Morocco Upholds Ban of Traditional Names |url=https://unpo.org/article/19303 |website=Unpo |date=2 November 2009 |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826132527/https://unpo.org/article/19303 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Arbaoui |first1=Larbi |title=Morocco lifts the ban on Amazigh names |url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/03/125938/morocco-lifts-the-ban-on-amazigh-names |website=moroccoworldnew |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Zurutuza |first1=Karlos |title=The Amazigh of Libya revive their previously banned language |url=https://www.middleeasteye.net/features/amazigh-libya-revive-their-previously-banned-language |website=middleeasteye}}</ref> In Morocco, the Arabic language and Arab culture occupied a superior position in official and social domains. The [[Pan-Arabism|Arabist]] ideology was popular among Moroccan society, as well as within bureaucratic cadres and the political parties.<ref name="Aslan-2015">{{Cite book |last=Aslan |first=Senem |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ&pg=PA111 |title=Nation Building in Turkey and Morocco |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05460-8 |page=111 |language=en}}</ref> The [[History of Libya under Muammar Gaddafi|regime of Muammar Gaddafi]] in Libya also banned the teaching of Berber languages, and, in a 2008 [[United States diplomatic cables leak|leaked diplomatic cable]], the Libyan leader warned Berber minorities: "You can call yourselves whatever you want inside your homes – Berbers, Children of Satan, whatever – but you are only Libyans when you leave your homes."<ref>{{cite news |last=Smith |first=Graeme |date=2011-04-21 |title=Small rebel victory big moment for persecuted Berber tribes |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925142853/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=2 May 2015 |work=[[The Globe and Mail]]}}</ref> He denied the existence of Berbers as a separate ethnicity, and called them a "product of [[colonialism]]" created by [[Western world|the West]] to divide Libya.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201103200010.html |title=Libya: Gaddafi Rails Against 'No Fly' Attacks and Berbers |date=20 March 2011 |publisher=allAfrica.com |access-date=13 January 2023 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134313/http://allafrica.com/stories/201103200010.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=21 April 2011 |title=Libyan rebels seize western border crossing, as fighting in mountains intensifies |url=https://www.washingtonpost.com/world/libyan-rebels-seize-western-border-crossing-as-fighting-in-mountains-intensifies/2011/04/21/AFaoxhIE_story.html |url-access=subscription |newspaper=The Washington Post}}</ref> As a result of the persecution suffered under Gaddafi's rule, many Berbers joined the [[Libyan opposition]] in the [[2011 Libyan civil war]].<ref>{{cite news |date=8 August 2011 |title=Amid a Berber Reawakening in Libya, Fears of Revenge |url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/africa/09berbers.html |url-access=subscription |access-date=1 May 2014 |publisher=NYTimes}}</ref> In contrast, many Berber students in Morocco supported [[Nasserism]] and [[Pan-Arabism|Arabism]], rather than [[Berberism]]. Many educated Berbers were attracted to the leftist [[National Union of Popular Forces]] rather than the Berber-based [[Popular Movement (Morocco)|Popular Movement]].<ref name="Aslan-2015" /> == ٻوليون== تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. '''تاشيلحيٽ''' (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. '''تازائيٽ''' (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. '''ريفين''' (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي. اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref name=":0" /> {{Main|Berber languages}} [[File:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|260px|Areas in North Africa where [[Berber languages]] are spoken]] [[File:Tifinagh in Tifinagh.svg|thumb|Tifinagh in Tifinagh]] The Berber languages form a branch of the [[Afroasiatic language family]], a large family that also includes [[Semitic languages]] like Arabic and the [[Ancient Egyptian language]].<ref>{{Cite book |last1=Campbell |first1=George L. |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ&dq=world+languages+berber&pg=PA223 |title=Compendium of the World's Languages |last2=King |first2=Gareth |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-136-25846-6 |edition=3rd |page=223 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lyovin |first1=Anatole |url=https://books.google.com/books?id=hjxuDQAAQBAJ&q=afroasiatic+languages+introduction |title=An Introduction to the Languages of the World |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-514988-3 |edition=2nd |pages=198–208 |language=en}}</ref> {{lang|ber|Tamazight}} is a generic name for all of the Berber languages, which consist of many closely related varieties and dialects. Among these Berber languages are [[Tarifit|Riffian]], [[Zuwara Berber|Zuwara]], [[Kabyle language|Kabyle]], [[Shilha language|Shilha]], [[Siwi language|Siwi]], [[Zenaga language|Zenaga]], [[Sanhaja de Srair language|Sanhaja]], [[Central Atlas Tamazight|Tazayit]] (Central Atlas Tamazight), [[Mozabite language|Tumẓabt]] (Mozabite), [[Nafusi language|Nafusi]], and [[Tamasheq language|Tamasheq]], as well as the ancient [[Guanche language]]. Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages">{{Cite web |title=Berber languages {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=30 May 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> to 16 million<ref name="Stolz-2015">{{Cite book |last=Stolz |first=Christel |url=https://books.google.com/books?id=SBtfCAAAQBAJ&pg=PT45 |title=Language Empires in Comparative Perspective |date=10 March 2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-040847-8 |page=45 |language=en}}</ref> people in Africa (see [[Berber languages#Population|population estimation]]). These Berber speakers are mainly concentrated in Morocco and Algeria, followed by Mali, Niger, and Libya. Smaller Berber-speaking communities are also found as far east as Egypt, with a southwestern limit today at Burkina Faso. ==مذهب== {{Main|Berbers and Islam|Traditional Berber religion|Berber Jews|Berber Christians}} [[File:Panorama du Medracen.jpg|thumb|upright|The [[mausoleum]] of [[Madghacen]]]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg|thumb|upright|Traditional Berber [[penannular brooch]], a custom dating from the pre-Abrahamic era.]]<!-- Berbers mainly adhere to Islam, but historically followed the traditional Berber religion; this area for general religion – Christianity & other Abrahamic faiths below --> The Berber identity encompasses language, religion, and ethnicity, and is rooted in the entire history and geography of North Africa. Berbers are not an entirely homogeneous ethnicity, and they include a range of societies, ancestries, and lifestyles. The unifying forces for the Berber people may be their shared language or a collective identification with Berber heritage and history. As a legacy of the spread of Islam, the Berbers are now mostly [[Sunni Islam|Sunni Muslim]]. However, the [[Mozabite people|Mozabite]] Berbers of the [[M'zab|M'zab Valley]] in the town of [[Ghardaïa]] in Algeria and some Libyan Berbers in the Nafusa Mountains and Zuwara are primarily adherents of [[Ibadi Islam]]. In antiquity, before the arrival of [[Abrahamic]] faiths into North Africa, the Berber people adhered to the [[traditional Berber religion]]. This traditional religion emphasized [[ancestor veneration]], [[polytheism]], and [[animism]]. Many ancient Berber beliefs were developed locally. Whereas others were influenced over time through contact with other [[traditional African religion]]s (such as the [[Ancient Egyptian religion]]), or borrowed during antiquity from the [[Punic religion]], [[Judaism]], Iberian mythology, and the [[Hellenistic religion]]. The most recent influence came from Islam and [[religion in pre-Islamic Arabia|pre-Islamic Arab religion]] during the medieval period. Some of the ancient Berber beliefs still subtly exist today within the Berber popular culture and tradition. Until the 1960s, there was also a significant Jewish Berber minority in Morocco,<ref>{{Cite web|url=http://www.mondeberbere.com/juifs-amazighs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027062825/http://www.mondeberbere.com/juifs/index-en.htm|title=Udayen imazighen — Les Juifs amazighs — The Amazigh Jews|archive-date=27 October 2005|website=Mondeberbere.com}}</ref> but emigration (mostly to [[Israel]] and [[France]]) dramatically reduced their number to only a few hundred individuals. Following Christian missions, the Kabyle community in Algeria has a recently constituted Christian minority, both Protestant and Roman Catholic; and a 2015 study estimates that 380,000 Muslim Algerians have converted to Christianity in Algeria.<ref name=Miller2015/> There are Berbers among the 8,000<ref>{{cite news|url=https://www.christianitytoday.com/news/2013/may/christian-converts-in-morocco-fear-fatwa-calling-for-their.html|title=Christian Converts in Morocco Fear Fatwa Calling for Their Execution|author=Morning Star News|website=Christianity Today|date=9 May 2013}}</ref>–40,000<ref>{{cite news|url=https://www.vice.com/en/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret/|title='House-Churches' and Silent Masses—The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|last=Goverde|first=Rick|date=23 March 2015|publisher=[[Vice News]]|archive-date=7 July 2018|access-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180007/https://news.vice.com/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|url-status=live}}</ref> [[Moroccans]] who have converted to Christianity in the last decades, some of whom explain their conversion as an attempt to go back to their "Christian sources".<ref name=InvisibleChurch>{{cite news|url=https://www.welt.de/welt_print/article2935192/Marokkos-unsichtbare-Kirche.html|title=Marokkos unsichtbare Kirche|date=27 December 2008|newspaper=[[Die Welt]]|access-date=5 November 2015|language=de|trans-title=Morocco invisible church|last=Topper|first=Ilya U.}}</ref> The ''[[International Religious Freedom Act of 1998|International Religious Freedom Report]]'' for 2007 estimates that thousands of [[Tunisian people|Tunisian]] Berber Muslims have converted to Christianity.<ref name=report>{{cite report |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |author-link=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=Tunisia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90222.htm |date=14 September 2007 |website=U.S. Department of State |department=Archive |access-date=24 July 2022}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|date=2015|volume=11|page=8|url=https://www.academia.edu/16338087|access-date=30 October 2015}}</ref> ==فن تعمير== {{See also|Architecture of Tunisia|Architecture of Algeria|Moroccan architecture}} === Antiquity === Some of the earliest evidence of original Amazigh culture in North Africa has been found in the highlands of the Sahara and dates from the second millennium BC, when the region was much less arid than it is today and when the Amazigh population was most likely in the process of spreading across North Africa.<ref name="Brett-1996">{{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|title=The Berbers|last2=Fentress|first2=Elizabeth|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=978-0-631-20767-2|language=en}}</ref>{{Rp|pages=15–22}} Numerous archaeological sites associated with the [[Garamantes]] have been found in the Fezzan (in present-day Libya), attesting to the existence of small villages, towns, and tombs. At least one settlement dates from as early as 1000 BC. The structures were initially built in [[dry stone]], but around the middle of the millennium ({{Circa|500 BC}}) they began to be built with [[mudbrick]] instead.<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=23}} By the second century AD there is evidence of large [[villa]]s and more sophisticated tombs associated with the aristocracy of this society, in particular at [[Germa]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=24}} Further west, the kingdom of Numidia was contemporary with the Phoenician civilization of Carthage and the [[Roman Republic]]. Among other things, the Numidians have left thousands of pre-Christian tombs. The oldest of these is [[Madghacen|Medracen]] in present-day Algeria, believed to date from the time of [[Masinissa]] (202–148 BC). Possibly influenced by [[Ancient Greek architecture|Greek architecture]] further east, or built with the help of Greek craftsmen, the tomb consists of a large [[tumulus]] constructed in well-cut [[ashlar]] masonry and featuring sixty [[Doric order|Doric]] columns and an Egyptian-style [[cornice]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=27–29}} Another famous example is the [[Royal Mausoleum of Mauretania|Tomb of the Christian Woman]] in western Algeria. This structure consists of columns, a dome, and spiral pathways that lead to a single chamber.<ref>{{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=Africa in History|year=1995|isbn=978-0-684-82667-7|page=50|publisher=Simon & Schuster }}</ref> A number of "tower tombs" from the Numidian period can also be found in sites from Algeria to Libya. Despite their wide geographic range, they often share a similar style: a three-story structure topped by a convex pyramid. They may have initially been inspired by Greek monuments but they constitute an original type of structure associated with Numidian culture. Examples of these are found at [[Siga]], Soumaa d'el Khroub, [[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Dougga]], and [[Sabratha]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=29–31}} Mediterranean empires of [[Ancient Carthage|Carthage]] and [[Ancient Rome|Rome]] left their mark in the material culture of North Africa as well. Phoenician and [[Punic people|Punic]] (Carthaginian) remains can be found at [[Carthage]] itself and at [[Lixus (ancient city)|Lixus]]. Numerous remains of [[Ancient Roman architecture|Roman architecture]] can be found across the region, such as the [[amphitheatre of El Jem]] and the archaeological sites of [[Sabratha]], [[Timgad]], and [[Volubilis]], among others.<ref>{{Cite web|last=Ennabli|first=Abdelmajid|date=2000|title=North Africa's Roman art. Its future.|url=https://whc.unesco.org/en/documents/6056/|url-status=live|access-date=11 January 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912130852/http://whc.unesco.org/en/documents/6056 |archive-date=12 September 2014 }}</ref><gallery> File:Garma (Garama) - Ruinen der antiken Stadt Garma 02.jpg|Remains of [[Germa]], a capital of the [[Garamantes]] (first millennium BC) File:Mausolée medghassen.jpg|[[Numidia]]n tomb of [[Madghacen|Medracen]] ({{circa|200}}–150 BC) File:TUNISIA DOUGGA MAUSOLEE LIBYCO PUNIQUE 001.jpg|[[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Numidian mausoleum of Dougga]], example of a "tower tomb" (2nd century BC) </gallery> === After the Muslim conquest === {{Further|Moorish architecture}} After the [[Muslim conquest of the Maghreb|Arab-Muslim conquest of the Maghreb]] in the 7th and early 8th centuries, [[Islamic architecture]] developed in the region. Various dynasties, either based in North Africa or beyond it, contributed to the architecture of the region, including the Aghlabids, the Fatimids, and the [[Caliphate of Córdoba|Umayyads of Cordoba]]. In addition to the general [[Moorish architecture|"Moorish" style]] prevalent in North Africa during the [[History of Islam|Islamic period]], some architectural styles and structures in North Africa are distinctively associated with areas that have maintained strong Berber populations and cultures, including but not limited to the [[Atlas Mountains|Atlas Mountain]] regions of Morocco, the Aurès and M'zab regions of Algeria, and southern Tunisia.<ref name="Golvin-1989">{{Cite web |title=Berber architecture |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2582 |access-date=2026-04-26 |website=journals.openedition.org}}</ref> They do not form one single architectural style but rather a diverse variety of local vernacular styles.<ref name="Golvin-1989" /> Berber ruling dynasties also contributed to the formation and patronage of western Islamic art and architecture through their political domination of the region between the 11th and 16th centuries (during the rule of the Almoravids, Almohads, Marinids and Hafsids, among others).<ref>{{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref><ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|isbn=|location=Paris|pages=}}</ref> In Morocco, the largely Berber-inhabited [[Rural area|rural]] valleys and oases of the Atlas and the south are marked by numerous [[kasbah]]s (fortresses) and ''[[Ksar|ksour]]'' (fortified villages), typically flat-roofed structures made of [[rammed earth]] and decorated with local geometric motifs, as with the famous example of [[Aït Benhaddou|Ait Benhaddou]].<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Naji|first=Salima|url=https://books.google.com/books?id=00k3iCkYYEQC&q=Art+et+Architectures+berb%C3%A8res+du+Maroc&pg=PP1|title=Art et Architectures berbères du Maroc|publisher=Editions la Croisée des Chemins|year=2009|isbn=978-2-35270-057-9|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ksar of Ait-Ben-Haddou|url=https://whc.unesco.org/en/list/444/|access-date=16 April 2020|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Likewise, southern Tunisia is dotted with hilltop ''ksour'' and multi-story fortified [[Granary|granaries]] (''[[ghorfa]]''), such as the examples in [[Medenine]] and [[Ksar Ouled Soltane]], which are typically built with loose stone bound by a [[Mortar (masonry)|mortar]] of [[clay]].<ref name="Golvin-1989" /> [[Fortified Granaries of Aures|Fortified granaries]] also exist in the [[Aurès Mountains|Aures]] region of Algeria,<ref>{{Cite journal |last=Ould-Braham |first=Ouahmi |date=1999 |title=Mission scientifique de Masqueray dans l'Aurès et ses dépendances (1875–1878) |url=https://www.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1999-1-page-19.htm |journal=Études et Documents Berbères |language=fr |volume=17 |issue=1 |pages=19–129 |doi=10.3917/edb.017.0019 |issn=0295-5245}}</ref> or in the form of ''[[Agadir (granary)|agadir]]''s of which numerous examples can be found in Morocco.<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite web|last=Strebe|first=Matthew|date=12 May 2018|title=Collective Granaries, Morocco|url=https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/|access-date=11 January 2022|website=Global Heritage Fund|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111204933/https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/}}</ref> The island of [[Djerba|Jerba]] in Tunisia, traditionally dominated by Ibadi Berbers,<ref name="Oxford University Press-2009">{{Cite book|last=|first=|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=M. Bloom|editor-first=Jonathan|location=|pages=|chapter=Berber|editor-last2=S. Blair|editor-first2=Sheila}}</ref> has a traditional style of mosque architecture that consists of low-lying structures built in stone and covered in [[whitewash]]. Their prayer halls are domed and they have short, often round [[minaret]]s.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /> The mosques are often described as "fortified mosques" because the island's flat topography made it vulnerable to attacks and as a result the mosques were designed in part to act as watch posts along the coast or in the countryside.<ref>{{Cite book|last=Polimeni|first=Beniamino|title=International Symposium on New Metropolitan Perspectives|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-3-319-92101-3|editor-last=Calabrò|editor-first=F.|pages=416–425|chapter=Describing a Unique Urban Culture: Ibadi Settlements of North Africa|editor-last2=Della Spina|editor-first2=L.|editor-last3=Bevilacqua|editor-first3=C.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sites and monuments|url=http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en|url-status=live|access-date=7 June 2021|website=Djerba Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607063435/http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en |archive-date=7 June 2021 }}</ref> The M'zab region of Algeria (e.g. [[Ghardaïa]]) also has distinctive mosques and houses that are completely whitewashed, but built in rammed earth. The structures here also make frequent use of domes and barrel vaults. Unlike in Jerba, the distinctive minarets in this region are tall and have a square base, tapering towards the end and crowned with "horn"-like corners.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /><gallery> File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg|The [[Kutubiyya Mosque]] in [[Marrakesh]], built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] in the 12th century File:Ait Benhaddou Qsar (588071549).jpg|The ''[[ksar]]'' of [[Aït Benhaddou]] in Morocco File:Ksar ouledsoltane04.jpg|[[Ksar Ouled Soltane]], an example of a multi-level ''[[ghorfa]]'' in southern Tunisia File:Berber house cave Matmata - panoramio.jpg|Subterranean house in [[Matmata, Tunisia|Matmata]] (Tunisia) File:Tunisie Jemaâ Fadhloun 5.jpg|The Fadhloun Mosque in [[Djerba]] (Tunisia), an example of a traditional "fortified mosque" File:Bounora Mosque .jpg|The central mosque in [[Ghardaïa]], an example of local architecture in the [[M'zab]] region (Algeria) </gallery> ==فن ۽ ثقافت== امازيغي ثقافت ۾، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾، عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي. ===اڻڻ جو هنر=== امازيغي عورتن لاءِ [[قالين]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ [[جنت]] ۾ ويندي. اهي [[ڪپھ|اون]] (<small>wool</small>) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.<ref name=":12">{{Cite book|title=Azetta : l'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vanderbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ===نقش ۽ نگار=== ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن: * پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ * ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت * ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت === Social context === The traditional social structure of the Berbers has been tribal. A leader is appointed to command the tribe. In the Middle Ages, many women had the power to govern, such as Dihya and [[Fatma Tazoughert]] in the [[Aurès Mountains]], [[Tin Hinan]] in the Hoggar, and [[Chemci]] in {{ill|Aït Iraten|ar}}. [[Lalla Fatma N'Soumer]] was a Berber woman in Kabylie who fought against the French. The majority of Berber tribes currently have men as heads of the tribe. In Algeria, the [[Berber Arouch Citizen's Movement|el Kseur platform]] in Kabylie gives tribes the right to fine criminal offenders. In areas of Chaoui, tribal leaders enact sanctions against criminals.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|title=Honneur à la tribu|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618131250/http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|archive-date=18 June 2010}}</ref> The Tuareg have a king who decides the fate of the tribe and is known as [[Amenukal|Amenokal]]; it is a very hierarchical society. The Mozabites are governed by the spiritual leaders of [[Ibadi Islam|Ibadism]] and lead communal lives. During the crisis of [[Berriane]] between the Maliki and Ibadite movements, the heads of each tribe began talks to end the crisis and resolved the problem.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/|title=A la une|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/}}</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} [[File:Celebration of a Berber wedding in morocco.jpg|thumb|Berber wedding in Morocco]] In marriages, the man usually selects the woman, and depending on the tribe, the family often makes the decision. In contrast, in the Tuareg culture, the woman chooses her future husband. The rites of marriage are different for each tribe. Families are either patriarchal or matriarchal, according to the tribe.<ref>{{Cite web|title=The Berber Community, a story|url=https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/|access-date=20 October 2021|website=African American Registry|language=en}}</ref> Traditionally, men take care of [[livestock]]. They migrate by following the natural cycle of [[grazing]], and seeking water and shelter. They are thus assured of an abundance of wool, cotton, and plants used for dyeing. For their part, women look after the family and handicrafts – first for their personal use, and secondly for sale in the [[souq]]s in their locality. === Visual arts === The Berber tribes traditionally weave [[kilim]]s ([[tapestry]]-woven carpets), whose designs maintain the traditional appearance and distinctiveness of the region of origin of each tribe, which has in effect its own repertoire of drawings. The [[plain weave]] textile designs include a wide variety of stripes and, more rarely, geometrical patterns such as triangles and diamonds. Additional decorations such as sequins or fringes, are typical of Berber weave in Morocco. The nomadic and semi-nomadic lifestyle of the Berbers is suitable for weaving kilims.<ref>ABC Amazigh. An editorial experience in Algeria, 1996–2001 experience, Smaïl Medjeber</ref> In Algeria, the cloak-like [[kachabia]] is typical Berber masculine clothing. [[Jewellery of the Berber cultures|Traditional Berber jewelry]] is a style of [[jewellery]], originally worn by women and girls of different rural Berber groups of Morocco, Algeria and other North African countries. It is usually made of silver and includes elaborate triangular plates and pins, originally used as clasps for garments, necklaces, bracelets, earrings and similar items. In modern times, these types of jewellery are produced also in contemporary variations and sold as a commercial product of ethnic-style [[fashion]].<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |title=Remarkable Berber Jewelry at The Met |url=https://www.metmuseum.org/blogs/collection-insights/2017/berber-jewelry-morocco-algeria |date=4 December 2017 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=30 January 2021}}</ref> From December 2004 to August 2006, the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology|Peabody Museum of Archeology and Ethnology]] at [[Harvard University]] presented the exhibition ''Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber Life'', curated by Susan Gilson Miller and Lisa Bernasek, with an accompanying catalogue on artifacts from the Berber regions Kabylia in northeastern Algeria, the Rif mountains of northeastern Morocco and the Tuareg regions of the Algerian Sahara.<ref>{{Cite journal|last=Cynthia Becker|date=1 January 2010|title=Artistry of the Everyday: Beauty and Craftsmanship in Berber Art Lisa Bernasek Susan G. Miller|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=43|issue=1|pages=200–202|jstor=25741422}}</ref><ref>{{cite book | last=Bernasek | first=Lisa | title=Artistry of the everyday: beauty and craftsmanship in Berber art | publisher=Peabody Museum Press, Harvard University | publication-place=Cambridge Mass | year=2008 | isbn=978-0-87365-405-0 | oclc=182662537 | pages=60–111}}</ref> From June to September 2007, the [[Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|Musée du quai Branly]] in Paris showed an exhibition on the history of traditional ceramics in Algeria, titled ''Ideqqi, art de femmes berbères'' (Art of Berber women), and published an accompanying catalogue. The exhibition highlighted the originality of these pieces compared to urban [[earthenware]], underlining their African roots as well as close relationship with the ancient art of the Mediterranean.<ref name="Vivier 2007 p.">{{cite book|author=Vivier|display-authors= etal|first=Marie-France|title=Ideqqi, art de femmes berbères|publisher=Musée du quai Branly|year=2007|isbn=978-2-915133-59-2|publication-place=Paris|page=|language=fr|oclc=147638431}}</ref><gallery class="center" mode="packed"> File:Berber szív.JPG|Berber [[henna]] decoration File:TapisKabyle2.jpg|Detail of a traditional Berber carpet File:Berber Calendars.jpg|Algerian [[Berber calendar]] File:Tifinagh Algeria.jpg|Ancient [[Tifinagh]] scripts in Algeria File:Bijoux traditionnels de Kabylie.JPG|Jewelry from [[Kabylia]] region, Algeria </gallery> === Cuisine === {{Main|Berber cuisine}} {{Unreferenced section|date=May 2023}} Berber cuisine is a traditional cuisine that has evolved little over time. It differs from one area to another between and within Berber groups. Principal Berber foods are: * [[Couscous]], a [[semolina]] staple dish * [[Tajine]], a stew made in various forms * [[Pastilla]], a meat pie traditionally made with [[squab]] (fledgling pigeon); today often made using chicken * [[Bread]] made with traditional [[yeast]] * {{lang|ber-Latn|Bouchiar}}, fine yeastless [[wafer]]s soaked in butter and natural [[honey]] * {{lang|ber-Latn|Bourjeje}}, [[pancake]] containing flour, eggs, yeast, and salt * {{lang|ber-Latn|Baghrir}}, light and spongy pancake made from flour, yeast, and salt; served hot and soaked in butter and {{lang|ber-Latn|tment}} ('honey'). * {{lang|ber-Latn|Tahricht}}, sheep [[offal]] (brains, tripe, lungs, and heart) rolled up with the intestines on an oak stick and cooked on embers in specially designed [[oven]]s. The meat is coated with [[butter]] to make it even tastier. This dish is served mainly at festivities. Although they are the original inhabitants of North Africa, and in spite of numerous incursions by Phoenicians, Romans, Byzantines, Ottomans, and French, Berber groups lived in very contained communities. Having been subject to limited external influences, these populations lived free from [[acculturation|acculturating]] factors. <gallery class="center" mode="packed"> File:MarrakeshTagine2.jpg|Customized [[tajine]] File:Cuscus.jpg|[[Couscous]] File:Tajine d'Elise with turkey.jpg|Turkey [[tajine]] </gallery> === Music === {{Unreferenced section|date=May 2023}} {{Main|Berber music|music of Algeria|music of Morocco}} [[File:Bendir.jpg|thumb|Bendir|left]] [[Berber music]] has a wide variety of regional styles. The best known are [[music of Morocco|Moroccan music]], the popular [[Gasba music|Gasba]], Kabyle and [[Chawi]] music of Algeria, and the widespread Tuareg music of Burkina Faso, Niger, and Mali. Instruments used include the [[bendir]] (large drums) and the [[guembri]] (a [[lute]]). There are three varieties of Berber folk music: village music, ritual music, and the music performed by professional musicians. Village music is performed collectively for dancing, including [[ahidus]] and [[ahouach]] dances, which each begin with a chanted prayer. Ritual music is performed at regular ceremonies to celebrate marriages and other important life events, and is also used as protection against evil spirits. Professional musicians ({{lang|ber-Latn|imdyazn}}) travel in groups of four, led by a poet ({{lang|ber-Latn|amydaz}}). The amydaz recites improvised poems, often accompanied by drums and a [[Rebab|rabab]] (a one-stringed [[fiddle]]), along with a {{lang|ber-Latn|bou oughanim}} who plays a [[double clarinet]] and acts as a [[clown]] for the group. The [[Chleuh]] Berbers have professional musicians called {{lang|ber-Latn|rwai}}s who play in ensembles consisting of lutes, rababs, and [[cymbal]]s, with any number of vocalists. The leader, or {{lang|ber-Latn|rayes}}, leads the group in its music and [[choreography]]. These performances begin with an instrumental {{lang|ber-Latn|astara}} on rabab, which also gives the notes of the melody which follows. The next phase is the {{lang|ber-Latn|amarg}}, or sung poetry, and then {{lang|ber-Latn|ammussu}}, a danced overture, {{lang|ber-Latn|tammust}}, an energetic song, {{lang|ber-Latn|aberdag}}, a dance, and finally the rhythmically swift {{lang|ber-Latn|tabbayt}}. There is some variation in the order of the presentation, but the {{lang|ber-Latn|astara}} is always at the beginning, and the {{lang|ber-Latn|tabbayt}} always at the end. [[File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|upright=0.8|thumb|The [[Fantasia (culture)|fantasia]] festival, 19th-century illustration]] Traditional Berber festivals include [[Fantasia (culture)|Fantasia]], [[Imilchil]] marriage festival and [[Goulmima#Udayn n Acur|Udayn n Acur]]. === Role in tourism === In recent decades, Berber communities and culture have become involved in the tourism industries of some North African countries, such as Morocco and Tunisia.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XRypDwAAQBAJ&dq=berber+identity+tourism&pg=PT70 |title=Routledge Handbook on Tourism in the Middle East and North Africa |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-317-22923-0|editor1-link=Dallen J. Timothy|editor-last=Timothy |editor-first=Dallen J. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=Tv4TBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PT1980 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-317-46399-3 |language=en}}</ref> Images and descriptions of Berber culture play a central role in the tourism industry of Morocco, where they are prominently featured in the marketing of products and locations.<ref>{{Cite book |last=Boum |first=Aomar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B-kYBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PA215 |title=North African Mosaic: A Cultural Reappraisal of Ethnic and Religious Minorities |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0768-5 |editor-last=Boudraa |editor-first=Nabil |pages=215–216 |language=en |chapter=Dancing for the Moroccan state: ethnic folk dances and the production of national hybridity |editor-last2=Krause |editor-first2=Joseph}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Scholze |first1=Marko |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&dq=berber+culture+tourism&pg=PA71 |title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa |last2=Bartha |first2=Ingo |date=2004 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-6980-9 |editor-last=Probst |editor-first=Peter |pages=70–77 |language=en |chapter=Trading Cultures: Berbers and Tuareg as Souvenir Vendors |editor-last2=Spittler |editor-first2=Gerd}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[المغرب]] * [[بربر ٻوليون]] * [[مرابطون]] * [[طارق ابن زياد]] * [[زين الدين زيدانئ]] ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== # {{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|last2=Fentress|first2=Elizabeth|year=1997|title=The Berbers (The Peoples of Africa)|publisher=Blackwell |isbn=0-631-16852-4|edition=1996 hardcover}} # {{Cite book|title=Egypt In Africa|editor-last=Celenko|editor-first=Theodore|publisher=Indianapolis Museum of Art|date=December 1996|isbn=978-0-253-33269-1}} # {{Cite journal|title=The Stone Age Races of Northwest Africa|first=L.|last=Cabot-Briggs|journal=American Anthropologist|volume=58|issue=3|pages=584–585|date=28 October 2009|doi=10.1525/aa.1956.58.3.02a00390|doi-access=free}} # {{Cite book|title=The people of Africa|series=People of the world series|first=Jean|last=Hiernaux|isbn=0-684-14040-3|year=1975}} # {{Cite encyclopedia|title=Encyclopædia Britannica|year=2004}} # {{Cite encyclopedia|title=Encarta|year=2005}} # {{Cite book|last=Blanc|first=S. H.|title=Grammaire de la langue basque (d'apres celle de Larramendi)|publisher=Lyons & Paris|year=1854|url=https://archive.org/details/grammairedelala00blangoog}} # {{Cite journal|pmid=15042509|date=May 2004|last1=Cruciani|first1=F.|last2=La Fratta|last3=Santolamazza|last4=Sellitto|last5=Pascone|last6=Moral|last7=Watson|last8=Guida|last9=Colomb|title=Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa|volume=74|issue=5|pages=1014–1022|issn=0002-9297|doi=10.1086/386294|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181964|first2=B.}} # {{Cite book |last=Ekonomou |first=Andrew J. |title=Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752 |date=2007 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-1977-8 |author-link=Andrew J. Ekonomou}} # {{Cite book|last=Entwistle|first=William J.|title=The Spanish Language|location=London|publisher=Faber & Faber|year=1936|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283769}} (as cited in Michael Harrison's work, 1974) # {{Cite book|last=Gans|first=Eric Lawrence|author-link=Eric Gans|title=The Origin of Language|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1981|isbn=0-520-04202-6}} # {{Cite book|last=Gèze|first=Louis|title=Eléments de grammaire basque|language=fr|location=Beyonne|year=1873|url=https://archive.org/details/elmentsdegramm00gzuoft|publisher=Bayonne Lamaignère}} # {{Cite book|last=Hachid|first=Malika|title=Les Premiers Berberes|publisher=EdiSud|year=2001|isbn=2-7449-0227-6}} # {{Cite book|last=Harrison|first=Michael|title=The Roots of Witchcraft|publisher=Citadel Press|location=Secaucus, NJ|year=1974|isbn=0-426-15851-2}} # {{cite book|editor-last1=Hoffman|editor-first1=Katherine E.|editor-last2=Miller|editor-first2=Susan Gilson|last1=Hoffman|first1=Katherine E.|last2=Miller|first2=Susan Gilson|last3=McDougall|first3=James|last4=El Mansour|first4=Mohamed|last5=Silverstein|first5=Paul A.|last6=Goodman|first6=Jane E.|last7=Crawford|first7=David|last8=Ghambou|first8=Mokhtar|last9=Bernasek|first9=Lisa|last10=Becker|first10=Cynthia|title=Berbers and Others: Beyond Tribe and Nation in the Maghrib|publisher=Indiana University Press|date=June 2010|isbn=978-0-253-22200-8}} # {{Cite book|last=Hualde|first=J. I.|title=Basque Phonology|publisher=Routledge|location=London & New York|year=1991|isbn=0-415-05655-1}} # {{Cite book|last=Martins|first=J. P. de Oliveira|title=A History of Iberian Civilization|publisher=Oxford University Press|year=1969|orig-year=1930|isbn=0-8154-0300-3}} # {{Cite journal|pmid=15806398|date=June 2005|last1=Myles|first1=S|last2=Bouzekri|last3=Haverfield|last4=Cherkaoui|last5=Dugoujon|last6=Ward|title=Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin|volume=117|issue=1|pages=34–42|issn=0340-6717|doi=10.1007/s00439-005-1266-3|journal=Human Genetics|s2cid=23939065}} # {{Cite journal|pmid=11992266|date=June 2002|last1=Nebel|first1=A.|last2=Landau-Tasseron|last3=Filon|last4=Oppenheim|last5=Faerman|title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa|volume=70|issue=6|pages=1594–1596|issn=0002-9297|doi=10.1086/340669|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=379148}} # {{Cite book|last=Osborn|first=Henry Fairfield|title=Men of the Old Stone Age|location=New York|year=1915–1923|url=https://archive.org/details/menofoldstoneage00osbouoft|publisher=New York, C. Scribner's sons}} # {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|title=De l'Origine du Langage|language=fr|orig-date=First published Paris, 1858|publisher=La société berbère|location=Paris|year=1873}} # {{Cite book|last=Ripley|first=W. Z.|title=The Races of Europe|publisher=D. Appleton & Co.|location=New York|year=1899|title-link=The Races of Europe (Ripley)}} # {{Cite book|last1=Ryan|first1=William|last2=Pitman|first2=Walter|title=Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1998|isbn=0-684-81052-2|url=https://archive.org/details/noahsfloodnewsci00ryan}} # {{Cite book|last=Saltarelli|first=Mario|title=Basque|publisher=Croom Helm|location=New York|year=1988|isbn=0-7099-3353-3}} # {{Cite journal|pmid=15069642|date=May 2004|last1=Semino|first1=O.|last2=Magri|last3=Benuzzi|last4=Lin|last5=Al-Zahery|last6=Battaglia|last7=MacCioni|last8=Triantaphyllidis|last9=Shen|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|volume=74|issue=5|pages=1023–1034|issn=0002-9297|doi=10.1086/386295|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181965|first2=P. J. |bibcode=2004AmJHG..74.1023S }} # {{Cite book|last=Silverstein|first=Paul A.|title=Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|year=2004|isbn=0-253-34451-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Berber}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20140716013534/http://www.amazighs.fr/ Portail des Amazighs (Berbères)] * [https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] * [https://dpul.princeton.edu/oral-history-nes Amazigh Oral Narratives Digital Archive] from [[Princeton University Library]] * [http://www.fadma.be Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=25 February 2021 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity] * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife] * [https://web.archive.org/web/20040728005528/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Berber}} {{Authority control}} [[زمرو:بربر| ]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:المغرب جا ماڻهو]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] kdfjttye2hc2pdum6oxt7zb695dbkn2 409961 409960 2026-09-05T13:26:08Z Memon2025 21315 /* تفصيل */ 409961 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | group = | image = | caption = [[صحارا ريگستان]] ۾ امازيغي بدوي مرد | population = | regions = | langs = | rels = | related = |name=بربر<br> امازيغ (عربي)|native_name=Imaziɣn ([[بربر ٻوليون|بربر]])|type=نسلي گروهه|image_skyline=Amazigh1.jpg|image_size=250px|image_caption=[[صحارا ريگستان]] ۾ بربر بدوي مرد|subdivision_name=[[بربر ٻوليون]]، [[عربي ٻولي|عربي ٻوليون]] (مقامي لهجا)|subdivision_name1=تقريبن 3 ڪروڙ کان وڌيڪ امازيغي ڳالهائيندڙ؛ 4 ڪروڙ عربي ڳالهائيندڙ|subdivision_name2='''[[مراڪش]]''': 1.7 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 60%) <br /> '''[[الجزائر]]''': 1.3 ڪروڙ (ڪل آبادي جو 40%)<br /> '''[[مالي]]''': 800,000<br />'''[[نائيجر]]''': 750,000<br />'''[[موريتانيا]]''': 680,000<br />'''[[ليبيا]]''': 470,000<br />'''[[تيونس]]''': 117,783<br />'''[[يورپ]]''': 40 لک|subdivision_name3=[[عرب]]|subdivision_type=ٻوليون|subdivision_type1=آبادي|subdivision_type2=علائقا|subdivision_type3=پاڙيسري|subdivision_type4=مذهب|subdivision_name4=[[اسلام]] (اڪثريت [[سني اسلام]])}} '''بربر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn) هڪ قديم نسلي گروهه آهن. اهي [[اتر آفريڪا]] جي ملڪن جهڙوڪ [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا|ليبيا]] ۽ [[تيونس]] جا قديم ترين رهواسي آهن.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber|title=Berber|encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> اتر آفريڪا جي مختلف حصن ۾ امازيغي ماڻهن جا <small>100</small> کان وڌيڪ مختلف قبيلا رهن ٿا.<ref name=":1" /> اهي ماڻهو ٻن طريقن سان زندگي گذارين ٿا: ڪجهه قبيلا چرواها آهن جيڪي هڪ جاءِ تان ٻي جاءِ تي لڏپلاڻ ڪندا رهن ٿا، جڏهن ته ڪجهه هڪ هنڌ مستقل آباد آهن. امازيغي ماڻهو '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' (<small>Tamazight</small>) ٻولي ڳالهائين ٿا، جنهن جا ڪيترائي لهجا آهن ۽ اها '''تفيناغ''' (<small>Tifinagh</small>) لکت ۾ لکي وڃي ٿي.<ref name=":1">{{Cite book|title=L'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vandenbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ==تفصيل== {{Short description|Ethnic group indigenous to North Africa}} {{other uses}}{{pp-protected|small=yes}}{{Citation style|date=April 2026}} {{Infobox ethnic group | group = بربر امازيغ {{unbulleted list|Berbers|Amazighs}} <!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES]] --> | native_name = {{hlist|{{lang|ber-Latn|Imaziɣen}}|{{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}}|{{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}}} | image = Berber flag.svg | caption = | population = 25 million<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> to 36 million<ref name="Danver2015">{{cite book|author=Steven L. Danver|title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|quote=The Berber population numbers approximately 36 million people.|page=23}}</ref><ref name="Berber people">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|title=Berber people|access-date=17 August 2016}}</ref><ref name="Berber speakers">{{cite web|url=https://www.foxnews.com/world/north-africas-berbers-get-boost-from-arab-spring/|title=North Africa's Berbers get boost from Arab Spring|publisher=[[Fox News]]|date=5 May 2012|access-date=8 December 2013}}</ref><ref name="Bilingualism, p. 860">{{cite book|last1=Bhatia|first1=Tej K.|last2=Ritchie|first2=William C.|title=The Handbook of Bilingualism|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=0-631-22735-0|page=860|url=https://books.google.com/books?id=pNqVaUk4dM0C|access-date=16 July 2016}}</ref> | region1 = {{flag|Morocco}} | pop1 = 14 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Berber Marginalization in North Africa Fuels Identity Movements |url=https://fanack.com/morocco/population-of-morocco/berber-identity-movements/ |access-date=11 February 2025 |website=The MENA Chronicle {{!}} Fanack |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2018 |title=Berber {{!}} people {{!}} Britannica.com |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180704131003/https://www.britannica.com/topic/Berber |archive-date=4 July 2018 }}</ref>}} to 20 million{{refn|<ref>{{Cite book |last=Rosen |first=Lawrence |url=https://books.google.com/books?id=uo6wCgAAQBAJ&pg=PA202 |title=Two Arabs, a Berber, and a Jew: Entangled Lives in Morocco |date=2 December 2015 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-31751-9 |page=202 |language=en |quote=He accepts the undocumented estimate that nearly half the Moroccan population—perhaps as many as fifteen million people—identify themselves as Berber...}}</ref><ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=AP PHOTOS: Berbers live on in Morocco's Atlas Mountains |url=https://apnews.com/general-news-dc618d95c6d84e99b219c0fb51f5d4f8 |access-date=11 February 2025 |website=AP News |language=en |quote=At least 15 million Moroccans are Amazigh, divided into different groups according to their dialects.}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ennaji |first=Moha |url=https://books.google.com/books?id=DXsF7fT318QC&pg=PA72 |title=Multilingualism, Cultural Identity, and Education in Morocco |date=20 January 2005 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-23979-8 |page=72 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://minorityrights.org/communities/amazigh-in-morocco/ |title=Amazigh in Morocco |publisher=Minority Rights Group International |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/mrgi/2008/65040 |title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Morocco: Berbers |publisher=Minority Rights Group International |via=Refworld |date=2008 |access-date=2026-05-08}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://iwgia.org/en/morocco/5058-iw-2023-morocco.html |title=The Indigenous World 2023: Morocco |publisher=International Work Group for Indigenous Affairs |date=2023 |access-date=2026-05-08}}</ref> }} | region2 = {{flag|Algeria}} | pop2 = 7 million<ref>{{Cite book |last=Rubin |first=Barry |url=https://books.google.com/books?id=8vBnBwAAQBAJ&pg=PA554 |title=The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture |date=17 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45578-3 |page=554 |language=en}}</ref> to 13 million<ref name="axl.cefan.ulaval.ca"/><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769|title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language|newspaper=BBC News|date=7 February 2016}}</ref> | region3 = {{flag|Niger}} | pop3 = 2.6 million<ref name=nigertuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=8 October 2016}}, Niger: 11% of 23.6 million</ref> | region4 = {{flag|France}} | pop4 = 2 million<ref>[https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm ''Les langues de France: un patrimoine méconnu, une réalité vivante''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929080724/http://www.dglflf.culture.gouv.fr/lgfrance/lgfrance_presentation.htm|date=29 September 2014}}, originally published by CultureComm unication.gouv.fr.</ref> | region5 = {{flag|Mali}} | pop5 = 850,000<ref name=WorldFactbookMali>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109155852/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mali|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Mali|date=5 November 2021|publisher=The World Factbook}}</ref> | region6 = {{flag|Libya}} | pop6 = 600,000<ref>{{Citation |last=Zurutuza |first=Karlos |year= |title=Libya's Berbers fear ethnic conflict |publisher=[[Al Jazeera English|Aljazeera]] |publication-place= |page= |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=11 November 2021}}</ref> | region7 = {{flag|Belgium}} | pop7 = 500,000<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/idees/article/2016/03/23/la-belgique-est-devenue-un-trou-noir-securitaire_4888420_3232.html|title=Au cœur des réseaux djihadistes européens, le passé douloureux du Rif marocain|last=Truong|first=Nicolas|date=23 March 2016|newspaper=Le Monde.fr|language=fr|issn=1950-6244|access-date=16 November 2016}}</ref> | region8 = {{flag|Netherlands}} | pop8 = 467,455{{citation needed|date=March 2019}} | region9 = {{flag|Burkina Faso}} | pop9 = 406,271<ref name=burkinatuareg>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111020045/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burkina-faso|url-status=dead|archive-date=11 January 2021|title=The World Factbook|website=Central Intelligence Agency|access-date=12 October 2021}}, Burkina Faso: 1.9% of 21.4 million</ref> | region10 = {{flag|Tunisia}} | pop10 = 100,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 37,060<ref>{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=&Code2=&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada |first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=8 February 2017|website=www12.statcan.gc.ca}}</ref> | region12 = {{flag|Egypt}} | pop12 = 30,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region13 = {{flag|Nigeria}} | pop13 = 30,000<ref>{{Cite web|last=Pongou|first=Roland|date=2010-06-30|title=Nigeria: Multiple Forms of Mobility in Africa's Demographic Giant|url=https://www.migrationpolicy.org/article/nigeria-multiple-forms-mobility-africas-demographic-giant|access-date=2020-10-29|website=migrationpolicy.org|language=en}}</ref> | region14 = {{flag|Mauritania}} | pop14 = 10,000<ref>{{Cite book |last=Williams |first=Victoria R. |url=https://books.google.com/books?id=OxnOEAAAQBAJ&pg=PT277 |title=Indigenous Peoples: An Encyclopedia of Culture, History, and Threats to Survival [4 volumes] |date=24 February 2020 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=979-8-216-10219-9 |language=en |quote=However, there may be around twenty-five million Berbers in total, with fifteen million Berbers living in Morocco; six million in Algeria; one million each in Libya, Mali, and Niger; thirty thousand in Egypt; one hundred thousand in Tunisia; and ten thousand in Mauritania.}}</ref> | region15 = {{flag|Norway}} | pop15 = 4,500{{citation needed|date=December 2020}} | region16 = {{flag|Israel}} | pop16 = 3,500<ref>Moshe Shokeid: ''The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village''. Manchester University Press, 1971.</ref> | region17 = {{flag|United States}} | pop17 = 1,325<ref>{{cite web|author=US Census Bureau|title=The Arab Population: 2000|url=https://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113064140/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-23.pdf |archive-date=13 January 2004 |url-status=live|access-date=5 May 2013}}</ref> | langs = [[بربر ٻوليون]] (تامازيغ) ۽ [[عربي]] | rels = [[سني اسلام]] (اڪثريت)<br>اقليتون: اباضي اسلام، شيعا اسلام، [[عيسائيت]] (خاص طور تي ڪيٿولڪ)<ref name=Miller2015>{{cite journal|url=https://www.academia.edu/16338087|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|last1=Miller|first1=Duane Alexander|last2=Johnstone|first2=Patrick|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|volume=11|number=10|year=2015|via=academia.edu|access-date=27 March 2016|issn=1556-3723}}</ref><ref>{{in lang|fr}} [http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja: ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 |date=18 October 2017 }}.</ref> ۽ [[يهوديت]] <!-- as per [[Infobox ethnic group]], the religion parameter is for the "group's religious affiliations" – irreligion is having no religious affiliation --> | related-c = [[اتر آفريڪا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ٻيا [[آفرو-ايشيائي ٻوليون]] ڳالهائيندڙ ماڻهو<ref name=Blench2006>{{cite book|last=Blench|first=Roger|title=Archaeology, Language, and the African Past|series=African Archaeology Series|publisher=[[AltaMira Press]]|date=2006|isbn=978-0-7591-0466-2|url=https://books.google.com/books?id=esFy3Po57A8C}}</ref><ref name="Shirai, Noriyuki 2010">Shirai, Noriyuki. ''The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic.'' Leiden University Press, 2010. {{ISBN|978-9087280796}}.</ref><ref name=Ehret2004>{{cite journal|last1=Ehret|first1=C|last2=Keita|first2=SOY|last3=Newman|first3=P|year=2004|title=The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003)|journal=Science|volume=306|issue=5702|page=1680|doi=10.1126/science.306.5702.1680c|pmid=15576591|s2cid=8057990}}</ref><ref name=bender1997>Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19–34</ref> | native_name_lang = ber | related_groups =نسلي گروهه }} {{Contains special characters|Tifinagh}}'''بربر'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|æ|m|ə|ˈ|z|iː|k|,_|-|iː|x}} {{respell|AM|ə|ZEEK(H)}}; {{langx|ber-Latn|Amaziɣ}} ({{lang|ber|ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗ}}), singular; {{langx|ar|أمازيغ|Amāzīgh|links=no}}.}} ([[عربي ٻولي|عربي]]: الأمازيغ'''؛''' [[بربر ٻوليون|بربر]]''':''' Imaziɣn){{efn|{{langx|ber-Latn|Imaziɣen|links=no}} ({{lang|ber|ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ}} or {{lang|ber|ⵎⵣⵗⵏ}}), plural.}} اتر آفريڪا جا مقامي نسلي ماڻهو آهن.{{Efn|Sources stating Berbers/Amazighs are an ethnic group:<ref>{{Cite journal |last=Eger |first=Claudia |date=April 2021 |title=Equality and Gender at Work in Islam: The Case of the Berber Population of the High Atlas Mountains |url=https://www.cambridge.org/core/journals/business-ethics-quarterly/article/equality-and-gender-at-work-in-islam-the-case-of-the-berber-population-of-the-high-atlas-mountains/EEC5BCBB393279FF5B180A9B7699D0EB |journal=Business Ethics Quarterly |language=en |volume=31 |issue=2 |pages=210–241 |doi=10.1017/beq.2020.21 |issn=1052-150X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Draguet |first=Michel |url=https://books.google.co.uk/books/about/Berber_Memories.html?id=lcpTzQEACAAJ&redir_esc=y |title=Berber Memories: Women and Jewellery in Morocco : Through the Gillion Crowet Collections |date=2021 |publisher=Mercatorfonds |isbn=978-0-300-25395-5 |language=en}}</ref><ref>https://pdfs.semanticscholar.org/d506/3734ee2e6bdfdf357737f9f364d102e78860.pdf "Berbers are an ethnic group native to North Africa"</ref><ref>https://rua.ua.es/server/api/core/bitstreams/992afd1d-eb12-41d9-ada1-1412e70c7f2b/content "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.ziglobitha.org/wp-content/uploads/2024/12/05-Art.-Fadila-CHEBABHA-pp.65-80.pdf "Amazigh ethnicity"</ref><ref>https://www.fsigeneticssup.com/article/S1875-1768(08)00205-9/pdf "Berber ethnic group"</ref><ref>https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/ "Berbers are an ethnic group"</ref><ref>{{Cite web |last=Writer |first=Staff |date=2020-12-02 |title=Berbers: North Africa’s Marginalized Indigenous People |url=https://theglobepost.com/2020/12/02/berbers-north-africa-marginalized-indigenous/ |access-date=2026-04-18 |website=The Globe Post |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Estrin |first=James |date=2016-01-21 |title=Among North Africa's Berbers |url=https://archive.nytimes.com/lens.blogs.nytimes.com/2016/01/21/among-north-africas-berbers/ |access-date=2026-04-18 |website=Lens Blog |language=en}}</ref>}} اهي بنيادي طور تي بربر ٻولين، جيڪي [[افروايشيائي ٻوليون|آفرو-ايشيائي ٻولين جي خاندان]] جو حصو آهن, جي استعمال ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.<ref name="Fields-2011">{{Cite book |last=Fields |first=Nic |url=https://books.google.com/books?id=I2TNDwAAQBAJ&pg=PA28 |title=Roman Conquests: North Africa |date=2011|publisher=Casemate Publishers |isbn=978-1-84884-704-0 |language=en |quote=It must be said that modern Berbers are a very diverse group of peoples whose main connections are linguistic.}}</ref> بربر اتر آفريڪا جي "[[المغرب]]" واري علائقي جا مقامي رهواسي آهن. اهي [[مراڪش]]، [[الجزائر]]، [[لبيا]] ۽ ڪجهه حد تائين [[تيونس]]، [[موريتانيا|موريطانيا]]، اتر [[مالي]] ۽ اتر [[نائيجر]] (ازاواغ) جي علائقن ۾ آباد آهن. بربرن جون ننڍيون برادريون [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۽ [[مصر]] جي "سيوا اوسيس" ۾ پڻ ملن ٿيون. هن برادري جا ڪيترائي ماڻهو "بربر" نالي کي (جيڪو عربي لفظ "بربر" يا "باربيرين" يعني وحشي يا اڻ سڌريل ماڻهوءَ سان مشابهت رکي ٿو) توهين آميز سمجهن ٿا ۽ پنهنجي لاءِ "امازيغ" نالو استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا. [[اتر آفريڪا]] جي [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي مقامي تهذيبن مان نڪتل، "امازيغن" جو ذڪر سڀ کان پهريان قديم مصري لکڻين ۾ ملي ٿو. تقريباً <small>2000</small> قبل مسيح کان، بربر ٻوليون نيل واديءَ کان اولهه طرف اتر [[صحارا ريگستان|صحارا]] مان ٿينديون "مغرب" واري علائقي تائين پکڙجي ويون. بربر قومن جي مختلف گروهن، جهڙوڪ موري (<small>Mauri</small>)، ماسيسلي (<small>Masaesyli</small>)، ماسيلي (<small>Massyli</small>)، موسولامي (<small>Musulamii</small>)، گيٽولي (<small>Gaetuli</small>) ۽ گارامانٽس (<small>Garamantes</small>)، بربر بادشاهتن، جهڙوڪ نوميڊيا (<small>Numidia</small>) ۽ موريطانيا جو بنياد وڌو. قديم دور جي آخري حصي ۾ ٻيون بادشاهتون، جهڙوڪ التاوا (<small>Altava</small>)، اوريس (<small>Aurès</small>)، وارسينس (<small>Ouarsenis</small>) ۽ هوڊنا (<small>Hodna</small>) به وجود ۾ آيون. آخرڪار، 7هين ۽ 8هين صديءَ عيسوي ۾ عربن جي فتحن بربر بادشاهتن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن سان ثقافتي ۽ لساني "عربائيزيشن" (عربي رنگ ۾ رچجڻ) جو هڪ ڊگهو عمل شروع ٿيو. ان عمل ۾ بربرن جي وچ ۾ [[عربي ٻولي]] ۽ [[عرب ثقافت]] جي پکيڙ، گڏوگڏ سندن [[اسلام]] قبول ڪرڻ شامل هو. خاص طور تي، 7هين صديءَ کان 17هين صديءَ تائين "مغرب" واري علائقي ڏانهن عربن جي لڏپلاڻ هن عمل کي تيز ڪري ڇڏيو. بهرحال، بربر قبيلا هڪ طاقتور سياسي قوت رهيا ۽ انهن اهڙيون حڪمران خاندانن (سلطنتون) قائم ڪيون جن يارهين کان سورهين صديءَ تائين اتر آفريڪا ۽ [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي؛ مثال طور زيري (<small>Zirids</small>)، حمادي، اولهه مغرب ۾ مختلف زناتا (<small>Zenata</small>) رياستون، الاندلس ۾ ڪيتريون ئي طائفه (<small>Taifa</small>) بادشاهتون ۽ [[مرابطون]] توڙي [[المواحد خلافت|المواحد خلافتون]]. انهن جا بربر جانشين - ماريني (<small>Marinids</small>)، زياني (<small>Zayyanids</small>) ۽ حفصي (<small>Hafsids</small>) - سورهين صديءَ تائين حڪومت ڪندا رهيا. سورهين صديءَ کان پوءِ، اهو سلسلو بربر خاندانن جي غير موجودگيءَ ۾ جاري رهيو؛ مراڪش ۾، سندن جاءِ انهن عربن ورتي جيڪي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي نسل مان هجڻ جي دعويٰ ڪندا هئا. بربر ماڻهن کي مختلف نسلي گروهن ۾ ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ ڪابيل (<small>Kabyles</small>)، شاوي (<small>Chaouis</small>) ۽ ريفين (<small>Rifians</small>). پنهنجي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي "امازيغ" (<small>Amazigh</small>) جو استعمال قديم زماني کان هلي رهيو آهي، جنهن جي تصديق مازيزس (<small>Mazices</small>) جهڙا گروهه ڪن ٿا ۽ اهو نالو اڄ به استعمال ٿئي ٿو. مختلف بربر قومون (جهڙوڪ ريفين، نفوسي، غومارا، شلها وغيره). The Berbers are [[indigenous peoples|indigenous]] to the [[Maghreb]] region of North Africa, where they live in communities across parts of [[Morocco]], [[Algeria]], [[Libya]], and to a lesser extent [[Tunisia]], [[Mauritania]], northern [[Mali]] and northern [[Niger]] ([[Azawagh]]).<ref name="Berber Definition">{{Cite web |title=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Berber |access-date=13 December 2022 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref name="Aïtel-2014">{{Cite book |last=Aïtel |first=Fazia |title=We are Imazigen: the development of Algerian Berber identity in twentieth-century literature and culture |date=2014 |isbn=978-0-8130-4895-6 |location=Gainesville, FL |publisher=University of Florida Press |oclc=895334326}}</ref><ref name="Vourlias-2010">{{Cite news |last=Vourlias |first=Christopher |date=25 January 2010 |title=Moroccan minority's net gain |volume=417 |work=Variety |publisher=Penske Business Media, LLC |issue=10}}</ref> Smaller Berber communities are also found in [[Burkina Faso]] and [[Egypt]]'s [[Siwa Oasis]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Berber |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/61465/Berber |access-date=2 May 2015}}</ref><ref name="Project">{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Siwa in Egypt |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14958/EG |access-date=1 June 2022 |website=joshuaproject.net |language=en}}</ref><ref>{{cite book|author=Margaret M. Vale|title=Siwa: Jewelry, Costume, and Life in an Egyptian Oasis|publisher=American University in Cairo Press|year=2015}}</ref> Many in the community view the exonym "Berber", equivalent and related to the Arabic word for "barbarian" ({{lang|ar|بربر}}), as pejorative, and prefer the endonym "Amazigh". Descended from Stone Age cultures indigenous to North Africa, accounts of the Imazighen were first mentioned in [[Egyptian hieroglyphs|Ancient Egyptian writings]].<ref>[https://study.com/academy/lesson/the-berbers-origin-religion-culture.html History of the Amazigh People] study.com</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=OMydEAAAQBAJ&dq=amazigh+first+mentioned+in+egyptian&pg=PT234 | title=Entangled Performance Histories: New Approaches to Theater Historiography | isbn=978-1-000-82592-3 | last1=Fischer-Lichte | first1=Erika | last2=Sugiera | first2=Małgorzata | last3=Jost | first3=Torsten | last4=Hartung | first4=Holger | last5=Soltani | first5=Omid | date=2022 | publisher=Taylor & Francis }}</ref> From about 2000 BC, [[Berber languages]] spread westward from the [[Nile|Nile Valley]] across the northern [[Sahara]] into the Maghreb. A series of Berber peoples such as the [[Mauri]], [[Masaesyli]], [[Massyli]], [[Musulamii]], [[Gaetuli]], and [[Garamantes]] gave rise to Berber kingdoms, such as [[Numidia]] and [[Mauretania]]. Other kingdoms appeared in late antiquity, such as [[kingdom of Altava|Altava]], [[kingdom of the Aurès|Aurès]], [[kingdom of Ouarsenis|Ouarsenis]], and [[Hodna]].<ref name="Berber Definition-2">{{cite web |title=Berber &#124; Definition, People, Languages, & Facts &#124; Britannica |date=23 May 2023 |url=https://www.britannica.com/topic/Berber}}</ref> Berber kingdoms were eventually suppressed by the [[Early Muslim conquests|Arab conquests]] of the 7th and 8th centuries AD, which initiated a long process of cultural and linguistic [[Arabization]]. This involved the spread of [[Arabic|Arabic language]] and [[Arab culture]] among the Berbers, as well as their conversion to [[Islam]]. Notably, the [[Arab migrations to the Maghreb]] from the 7th century to the 17th century accelerated this process.<ref name="Holes 42">{{Cite book |last=Holes |first=Clive |url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ |title=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches |date=2018|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-100506-0 |page=42 |language=en}}</ref> However, [[Berber tribes]] remained powerful political forces and created [[:Category:Berber dynasties|dynasties]] that ruled much of North Africa and the [[Iberian Peninsula]] from the eleventh to sixteenth centuries<ref>{{cite magazine |last=Stub |first=Sara Toth |title=Splendor at the Edge of the Sahara |magazine=Archaeology |date=May–June 2020 |volume=73 |issue=3 |url=https://archaeology.org/issues/may-june-2020/letters-from/morocco-medieval-capital/ |access-date=24 May 2026 }}</ref> such as the [[Zirid dynasty|Zirids]], [[Hammadid dynasty|Hammadids]], various [[Zenata]] principalities in the western Maghreb, and several [[Taifa]] kingdoms in [[al-Andalus]], and empires of the [[Almoravid dynasty|Almoravids]] and [[Almohad Caliphate|Almohads]]. Their Berber successors – the [[Marinid dynasty|Marinids]], the [[Zayyanid dynasty|Zayyanids]], and the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] – continued to rule until the 16th century. From the 16th century onward, the process continued in the absence of Berber dynasties; in Morocco, they were replaced by [[Sharifism|Arabs claiming descent from the Islamic prophet Muhammad]].<ref name="Berber Definition-2"/> Berbers are divided into several ethnic groups, such as [[Kabyle people|Kabyles]], [[Chaoui people|Chaouis]] and [[Rifians]]. The use of the endonym Amazigh dates back to antiquity, as attested by groups such as the [[Mazices]],<ref>{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1986-09-01 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://doi.org/10.4000/encyclopedieberbere.2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref> and it remains in use today.<ref>{{Cite book |last1=Mourigh |first1=Khalid |url=https://books.google.com/books?id=ZDxrzQEACAAJ |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |page=11 |language=en}}</ref> Various Berber nations (such as Rifians, Nafusi, Ghomaras, Shilhas, etc.<ref>{{cite book |last=del Marmol Carvajal |first=Luis |url=https://bvpb.mcu.es/es/consulta/registro.cmd?id=406911 |title=Primera parte de la descripcion general de Affrica |date=1573 |publisher=Biblioteca Central Militar (Madrid) |location=Granada |pages=fo. 43 |language=Spanish}}</ref>) used the root MZƔ for the name of their language and their people up to the latter half of the 20th Century, when more regionally specific terms such as ''Tarifit'' or ''Tanfusit'' were coined.<ref>{{Cite book |last=Mourigh |first=Khalid |url=https://www.google.nl/books/edition/An_Introduction_to_Tarifiyt_Berber_Nador/ZDxrzQEACAAJ?hl=en |title=An Introduction to Tarifiyt Berber (Nador, Morocco) |last2=Kossmann |first2=Maarten G. |date=2019 |publisher=Ugarit-Verlag |isbn=978-3-86835-307-5 |language=en}}</ref> ==نالا ۽ اشتقاق== {{Main|Names of the Berber people}} عربي فتحن کان پوءِ هتي جي مقامي ماڻهن کي '''بربر''' چيو ويو.<ref>{{Citation|last=Rouighi|first=Ramzi|title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib|date=2019-07-05|publisher=University of Pennsylvania Press}}</ref> لفظ "بربر" يوناني لفظ "باربيرين" (<small>Barbarian</small>) مان نڪتو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي اهي ماڻهو جيڪي اجنبي هجن يا جن جي ٻولي سمجهه ۾ نه اچي. امازيغي ماڻهو پاڻ کي هن نالي سان سڏڻ پسند نه ڪندا آهن. اهي پاڻ کي '''امازيغ''' سڏائڻ پسند ڪن ٿا. "امازيغ" جي معنيٰ آهي "آزاد ماڻهو".<ref name=":1" /> تمازيغت عورتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ امازيغن جمع جو صيغو آهي. The [[indigenous populations]] of the [[Maghreb]] region of [[North Africa]] are collectively known as Berbers or Amazigh in English.<ref name="Berber Definition"/> Tribal titles such as ''Barabara'' and ''Beraberata'' appear in Egyptian inscriptions of 1700 and 1300 BC, and the Berbers were probably intimately related with the Egyptians in very early times. Thus the true ethnic name may have become confused with ''Barbari'', the designation used by classical conquerors.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Berbers |volume= 3 | last= |first= |author-link= | pages= 764–767 |short=1}}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is very old and would be better replaced with a reference that better demonstrates current terminology and understanding.|date=September 2024}} The plural form Imazighen is sometimes also used in English.<ref name="Aïtel-2014" /><ref>{{Cite book |last=Ilahiane |first=Hsain |title=Historical dictionary of the Berbers (Imazighen) |date=2017 |isbn=978-1-4422-8182-0 |edition=2nd |location=Lanham, Maryland |publisher=Rowman & Littlefield |oclc=966314885}}</ref> The term "Berber" as a collective label has been the subject of scholarly debate. The historian Ramzi Rouighi argues that Berbers began to be referred to collectively only after the Arab conquests of the 7th century, and that the term's modern usage carries problematic historical baggage.<ref>{{Cite book |last=Rouighi |first=Ramzi |url=https://www.google.co.ma/books/edition/Inventing_the_Berbers/CIO9DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA8&printsec=frontcover |title=Inventing the Berbers: History and Ideology in the Maghrib |date=2019-07-05 |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9618-1 |pages=8 |language=en}}</ref> However, Rouighi's treatment of the term "Amazigh" has been criticized for oversimplifying its historical distribution and dismissing it as a colonial invention without adequately engaging with its use as an endonym in many regions long before modern nationalism.<ref>{{cite web |last=Souag |first=Lameen |date=February 11, 2021 |title=Review: "Inventing the Berbers" |url=https://lughat.blogspot.com/2021/02/review-inventing-berbers.html |website=Jabal al-Lughat |access-date=May 8, 2026}}</ref> Today, many consider the term "Berber" pejorative and prefer "Amazigh" instead, due to its problematic history as an [[Endonym and exonym|exonym]] and its equivalence with the [[Arabic]] word for "[[barbarian]]".<ref>{{Cite book |title=Oxford Arabic dictionary: Arabic-English · English-Arabic |date=2014 |editor=Tressy Arts |isbn=978-0-19-958033-0 |edition=First |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=979, 990 |oclc=881018992}}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=14–17}}</ref><ref name="Vourlias-2010"/><ref>{{Cite web |date=23 September 2019 |title="Respecting Identity: Amazigh Versus Berber" |url=https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ |access-date=25 October 2022 |website=Society for Linguistic Anthropology |language=en-US |archive-date=25 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025143159/https://www.linguisticanthropology.org/blog/2019/09/23/respecting-identity-amazigh-versus-berber/ }}</ref><ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&q=berber+modern+identity+movement |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |page=2 |language=en}}</ref> Since the late 20th century, a trans-national movement ''–'' known as [[Berberism]] or the Berber Culture Movement ''–'' has emerged among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]] and to advocate for greater linguistic rights and cultural recognition.<ref name="Maddy-Weitzman-2011">{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |url=https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&pg=PA7 |title=The Berber Identity Movement and the Challenge to North African States |publisher=University of Texas Press |year=2011 |isbn=978-0-292-74505-6 |pages=7–9 |language=en}}</ref> [[Stéphane Gsell]] proposed the translation "noble/free" for the term Amazigh based on [[Leo Africanus]]'s translation of "awal amazigh" as "noble language" referring to the [[Berber languages]]. This definition remains disputed and is seen by some as an undue extrapolation.<ref name="Stepanova-2018">{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia |date=15 June 2018 |title=Who Conquered Spain? The Role of the Berbers in the Conquest of the Iberian Peninsula |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=78–87 |doi=10.17816/wmo35149 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}</ref><ref name="Chaker-1986">{{Cite journal |last=Chaker |first=S. |date=1 September 1986 |title=Amaziɣ (le/un Berbère) |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2465 |journal=Encyclopédie berbère |volume=4 |language=fr |issue=4 |pages=562–568 |doi=10.4000/encyclopedieberbere.2465 |issn=1015-7344}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gsell |first=Stéphane |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11837281/f133.item |title=Histoire ancienne de l'Afrique du Nord. Tome 5 |publisher=Hachette |year=1929 |location=Paris |page=119 |language=fr}}</ref> Related words such as {{lang|ber-Latn|mmuzeɣ}} ('to be noble', 'generous') exist among the [[Zayanes|Imazighen]] of Central Morocco, while {{lang|ber-Latn|tmuzeɣ}} ('to free oneself', 'revolt') is found among the [[Kabyle people|Kabyles]] of [[Ouadhia District|Ouadhia]].<ref>{{Cite conference |last=Brugnatelli |first=Vermondo |date=16–18 June 2012 |title=À propos de la valeur sémantique d' amaziɣ et tamaziɣt dans l'histoire du berbère |trans-title=About the semantic value of amaziɣ and tamaziɣt in Berber history |url=https://www.academia.edu/1786795 |conference=BaFraLe |language=fr |access-date=30 March 2022}}</ref> The term also has a [[cognate]] in the [[Tuareg languages|Tuareg]] ''"Amajegh"'', meaning noble.<ref>{{Cite book |last=Hureiki |first=Jacques |url=https://books.google.com/books?id=6btoFb1gzwsC&dq=%22Amajegh%22&pg=PA74 |title=Essai sur les origines des Touaregs: herméneutique culturelle des Touaregs de la région de Tombouctou |date=1 January 2003 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-84586-442-9 |language=fr}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> "Mazigh" was used as a tribal surname in [[Roman Empire|Roman]] [[Mauretania Caesariensis]].<ref name="Chaker-1986"/><ref>{{Cite book |last=Desanges |first=Jehan |url=http://archive.org/details/CatalogueDesTribusAfricainesDeLantiquiteClassiqueALOuestDuNil |title=Catalogue des tribus africaines de l'antiquité classique à l'ouest du Nil |publisher=Université de Dakar |year=1962 |location=Dakar |page=63 |language=French}}</ref> Abraham Isaac Laredo proposes that the term Amazigh could be derived from "Mezeg", which is the name of [[Dedan (Bible)|Dedan]] of [[Sheba]] in the [[Targum]].<ref>{{Cite book |last=Laredo |first=Abraham Isaac |url=https://books.google.com/books?id=9nAbAAAAIAAJ |title=Bereberes y Hebreos en Marruecos: sus orígenes, según las leyendas, tradiciones y fuentes hebraicas antiguas |date=1954 |publisher=Instituto de Estudios Africanos, Consejo Superior de Investigaciones Científicas |language=es}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The medieval Arab historian [[Ibn Khaldun]] says the Berbers were descendants of Barbar, the son of Tamalla, son of Mazigh, son of [[Canaan (son of Ham)|Canaan]], son of [[Ham (son of Noah)|Ham]], son of [[Noah]].<ref>{{Cite journal |last=Stepanova |first=Anastasia V. |date=5 September 2018 |title=Origin of the Berber Tribal Confederation of Ṣanhādja |url=https://kigiran.elpub.ru/jour/article/view/1179 |journal=Oriental Studies |language=ru |volume=11 |issue=2 |pages=2–13 |issn=2619-1008}}</ref><ref name="Stepanova-2018"/> The [[Numidians|Numidian]], [[Mauri]] and [[Libu]] populations of antiquity are typically understood by contemporary writers to have referred to the same population as modern Berbers.<ref>{{Cite book |last=Maddy-Weitzman |first=Bruce |title=Amazigh politics in the wake of the Arab Spring |date=2022 |isbn=978-1-4773-2482-0 |location=Austin |publisher=University of Texas Press |oclc=1255524815}}</ref><ref name="EB319">{{Cite encyclopedia |year=2008 |title=Lebou/Libou |encyclopedia=Encyclopédie berbère |publisher=Edisud |url=http://encyclopedieberbere.revues.org/319 |last=Zimmermann |first=K. |publication-place=Aix-en-Provence |volume=28–29 {{!}} Kirtēsii – Lutte |issue=28–29 |pages=4361–4363|doi=10.4000/encyclopedieberbere.319 |doi-access=free }}</ref> ==تاريخ== '''بربر''' (Berber) اتر آفريڪا جي قديم [[بربر ٻوليون|ٻوليون]]، [[ثقافت]] ۽ [[ماڻھو|ماڻھن]] جو نالو آهي. بربر يا امازيغي {{ٻيا نالا|انگريزي= Imazighen}} ڏکڻ ۾ [[صحارا ريگستان|صحارا رڻپٽ]]، اوڀر ۾ [[مصر]] کان [[رومي سمنڊ]] وارو [[اتر آفريڪا]] جو پورو حصو ويندي [[اولهه آفريڪا|اولھه آفريڪا]] جي ڪينري ٻيٽن تائين رھندڙ ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> تاريخ جي مختلف دؤرن ۾ بربر ماڻھن ھر مذھب جي رواہتن تي اثرانداز ٿيندا آيا آھن جن ۾ قديم بت پرست مذھب، [[عيسائيت]]، [[يهوديت|يھوديت]] ۽ [[اسلام]] شامل آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر اڪثريت ۾ [[سني اسلام]] سان تعلق رکندڙ آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[مسلمان]] ٿيڻ شروع ٿيا ۽ اھو سلسلو ٻہ سؤ سالن ۾ پورو ٿيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اھي [[لڪه وادي جي جنگ|اسپين جي فتح]] ۾ پڻ اسلامي لشڪر ۾ شامل ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو [[عرب|عربن]] سان تعلق ھميشه دوستاڻو نہ رھيو ڇو تہ عرب انھن کي نسلي برتري جتائيندا ھيا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ بربر ماڻھن [[مرابطون|الموارد]] ۽ [[المواحد خلافت|الموحد]] شاھي خاندانن کي اڀاريو جن [[اسپين]] ۽ اتر آفريڪا جي حڪمراني ڪئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> بربر ماڻھن جو ماريني (<small>1196ع</small>–<small>1464ع</small>) ۽ [[فاطمي خلافت]] (<small>909ع</small>–<small>1171ع</small>) حڪمراني ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> موجوده دؤر ۾ بربر ماڻھو مصر، [[لبيا]] ۽ [[تيونس]] ۾ ننڍڙين برادرين ۾ رھندڙ آھن پر اھي [[الجزائر|الجيريا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[موريتانيا|ماريطانيہ]] ۽ خصوصاً [[مراڪش]] ۾ وڏي تعداد ۾ رھن ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> مراڪش جي 40 سيڪڙو آبادي بربر آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> انھن جو چڱو تعداد يورپي ملڪن [[فرانس]]، [[بيلجيم]] ۽ [[نيدرلينڊز|نيدرلينڊ]] ۾ رھندڙ آھي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> لفظ بربر [[يوناني]] ۽ [[لاطيني|رومن]] لفظ باربيرين {{ٻيا نالا|انگريزي= Barbarian}} سان ھڪجھڙائي رکڻ تي ھم عصر عالمن انھن لاء امازيغ (واحد) يا امازيغن (جمع) لفظ استعمال ڪيو.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"/> اڄوڪي دؤر ۾ بطور مادري زبان ڳالهائي ويندڙ بربر ٻولي کي '''[[بربر ٻوليون|تمازي]]''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Tamazight}} سڏين ٿا.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 100, </ref> ===آغاز=== امازيغي ماڻهو مغرب (اتر آفريڪا جو اولهندو حصو) جا پهريان رهواسي هئا. اهي قديم زماني ۾ مختلف قبيلن ۾ ورهايل هئا ۽ رومي سلطنت جي دور ۾ به پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکندا هئا. ===عرب اسلامي فتحون=== 7هين صدي عيسويءَ ۾ عربن جي آمد سان هتي اسلامي اثر وڌيو. ٻولي ۽ مذهب ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترن ئي امازيغي قبيلن [[اسلام]] قبول ڪيو ۽ اهي عرب اسلامي فوجن جو حصو بڻيا. 8هين صديءَ ۾ امازيغي اڳواڻن [[اموي خلافت]] جي خلاف بغاوتون پڻ ڪيون.<ref>https://books.google.co.uk/books?id=tOaYDwAAQBAJ&pg=PT53</ref> === امازيغي سلطنتون === تاريخ ۾ ڪيتريون ئي طاقتور امازيغي سلطنتون گذريون آهن، جن ۾ [[مرابطون|المرابطون]] (<small>Almoravids</small>) ۽ الموحدون (<small>Almohads</small>) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن. انهن سلطنتن نه صرف اتر آفريڪا پر يورپ جي علائقي [[مسلم اسپين|اندلس]] (اسپين) تي به حڪومت ڪئي.<ref>{{cite book |last1 = Hall |first1 = John G. |title = North Africa |url = https://archive.org/details/northafricaexplo00john |year = 2002}}</ref> The areas of North Africa that have retained the Berber language and traditions best have been, in general, Algeria, Libya, Morocco and Tunisia. Much of Berber culture is still celebrated among the cultural elite in Morocco and Algeria, especially in [[Kabylia]], the [[Aurès]] and the [[Atlas Mountains]]. The [[Kabyles]] were one of the few peoples in North Africa who remained independent during successive rule by the [[Ancient Carthage|Carthaginians]], [[Ancient Rome|Romans]], [[Byzantine Empire|Byzantines]], [[Vandal Kingdom|Vandals]], and the [[Ottoman Empire|Ottoman Turks]].<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156| title = The Middle East and North Africa: Pg 156| isbn = 978-1-85743-132-2| author1 = Eur| publisher = Psychology Press}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118| title = Sketches of Algeria During the Kabyle War By Hugh Mulleneux Walmsley: Pg 118| last1 = Walmsley| first1 = Hugh Mulleneux| year = 1858}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167| title = The Kabyle People By Glora M. Wysner| isbn = 978-1-4474-8352-6| last1 = Wysner| first1 = Glora M.| date = 30 January 2013| publisher = Read Books}}</ref><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia| title = The Encyclopedia Americana, Volume 1: Pg 568| year = 1990| publisher = Grolier| isbn = 978-0-7172-0121-1}}</ref> Even after the [[Arabs|Arab]] [[Muslim conquest of the Maghreb|conquest of North Africa]], the Kabyle people still maintained possession of their mountains.<ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45| title = The art journal London, Volume 4: Pg 45| year = 1865}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93| title = The Barbary Coast By Henry Martyn Field: Pg 93| last1 = Field| first1 = Henry Martyn| year = 1893}}</ref> === Prehistory === {{Main|Prehistoric North Africa}} {{further|Genetic history of North Africa|Proto-Berber language}} [[File:Hoggar peinture rupestre1.JPG|thumb|upright|[[Ahaggar Mountains|Hoggar]] painting, [[Tassili n'Ajjer]]]] [[File:Egypte louvre 131 statuette.jpg|thumb|upright|An [[Egypt]]ian statuette representing a Libyan [[Libu]] Berber from the reign of Rameses{{nbsp}}II (19th Dynasty) in 1279–1213 BC. ([[Louvre|Louvre Museum]], Paris)]] The [[Maghreb]] region in northwestern Africa is believed to have been inhabited by Berbers from at least 10,000&nbsp;BC.<ref name="Ilahiane2006">{{cite book|author=Hsain Ilahiane|title=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA112|date=17 July 2006|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6490-0|page=112}}</ref>{{Dubious|reason=The source cited seems unreliable for this claim|date=October 2025}} [[Cave paintings]], which have been dated to twelve millennia before present, have been found in the [[Tassili n'Ajjer]] region of southeastern Algeria. Other [[rock art]] has been discovered at [[Tadrart Acacus]] in the Libyan desert. A [[Neolithic]] society, marked by [[domestication]] and [[subsistence agriculture]] and richly depicted in the Tassili n'Ajjer paintings, developed and predominated in the Saharan and Mediterranean region (the Maghreb) of northern Africa between 6000 and 2000&nbsp;BC (until the classical period). Prehistoric [[Tifinagh]] inscriptions were found in the [[Oran]] region.<ref>{{Cite book |editor-last1=Tiliouine |editor-first1=Habib |editor-last2=Estes |editor-first2=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24772-4 |page=115}}</ref> During the pre-Roman era, several successive independent states (Massylii) existed before King [[Masinissa]] unified the people of [[Numidia]].<ref name=Histoirede>Histoire de l'émigration kabyle en France au XXe siècle: réalités culturelles&nbsp;... De Karina Slimani-Direche</ref><ref>Les cultures du Maghreb. Maria Àngels Roque, Paul Balta, Mohammed Arkoun</ref><ref>Dialogues d'histoire ancienne à l'Université de [[Besançon]], Centre de recherches d'histoire ancienne</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} === Mythology === According to the Roman historian [[Gaius Sallustius Crispus]], the original people of North Africa are the [[Gaetulians]] and the Libyans, they were the prehistoric peoples that crossed to Africa from the [[Iberian Peninsula]], then much later, [[Hercules]] and his army crossed from Iberia to North Africa where his army intermarried with the local populace and settled the region permanently, the Medes of his army that married the Libyans formed the Maur people, while the other part of his Army formed the Nomadas or as they are today known as the [[Numidians]] which later on united all of Berber tribes of North Africa under the rule of [[Massinissa]]. === Other sources === According to the ''[[Al-Fihrist|Al-Fiḥrist]]'', the Barber (i.e. Berbers) comprised one of seven principal races in Africa.<ref>Ibn al-Nadim. ''Al-Fiḥrist'', Book I, pp.&nbsp;35–36</ref> The medieval Tunisian scholar [[Ibn Khaldun]] (1332–1406), recounting the oral traditions prevalent in his day, sets down two popular opinions as to the origin of the Berbers: according to one opinion, they are descended from [[Canaan, son of Ham]], and have for ancestors Berber, son of Temla, son of Mazîgh, son of Canaan, son of Ham, a son of Noah;<ref name="Khaldun1925">{{cite book |last=Ibn Khaldun |title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale |publisher=P. Geuthner |year=1925 |volume=1 |location=Paris |page=176 |language=fr |translator-last=de Slane |translator-first=William MacGuckin |oclc=556514510 |author-link=Ibn Khaldun |translator-link=Baron de Slane}}</ref> alternatively, [[Abu Bakr bin Yahya al-Suli|Abou-Bekr Mohammed es-Souli]] (947 AD) held that they are descended from Berber, the son of Keloudjm ([[Casluhim]]), the son of [[Mesraim]], the son of Ham.<ref name=Khaldun1925/> {{blockquote|They belong to a powerful, formidable, brave and numerous people; a true people like so many others the world has seen – like the Arabs, the Persians, the Greeks and the Romans. The men who belong to this family of peoples have inhabited the Maghreb since the beginning.|Ibn Khaldun<ref name=Berbers/>}} === Ancestry and DNA === As of about 5000 BC, the populations of North Africa were descended primarily from the [[Iberomaurusian]] and [[Capsian culture|Capsian]] cultures, with a more recent intrusion being associated with the [[Neolithic Revolution]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers", pp. 236–245, especially p. 237, in ''General History of Africa, vol. II: Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> The proto-Berber tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> [[Uniparental inheritance|Uniparental DNA]] analysis has established ties between Berbers and other Afroasiatic speakers in Africa. Most of these populations belong to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b]] paternal haplogroup, with Berber speakers having among the highest frequencies of this lineage.<ref name=Trombetta2015>{{cite journal|last1=Trombetta|first1=Beniamino|last2=D'Atanasio|first2=Eugenia|last3=Massaia|first3=Andrea|last4=Ippoliti|first4=Marco|last5=Coppa|first5=Alfredo|last6=Candilio|first6=Francesca|last7=Coia|first7=Valentina|last8=Russo|first8=Gianluca|last9=Dugoujon|first9=Jean-Michel|last10=Moral|first10=Pedro|last11=Akar|first11=Nejat|last12=Sellitto|first12=Daniele|last13=Valesini|first13=Guido|last14=Novelletto|first14=Andrea|last15=Scozzari|first15=Rosaria|last16=Cruciani|first16=Fulvio|title=Phylogeographic Refinement and Large Scale Genotyping of Human Y Chromosome Haplogroup E Provide New Insights into the Dispersal of Early Pastoralists in the African Continent|journal=[[Genome Biology and Evolution]]|date=24 June 2015|volume=7|issue=7|pages=1940–1950|doi=10.1093/gbe/evv118|pmid=26108492|pmc=4524485}}</ref> Additionally, genomic analysis found that Berber and other Maghreb communities have a high frequency of an ancestral component that originated in the Near East. This Maghrebi element peaks among Tunisian Berbers.<ref name=Henn2012>{{cite journal|last1=Henn|first1=Brenna M.|last2=Botigué|first2=Laura R.|last3=Gravel|first3=Simon|last4=Wang|first4=Wei|last5=Brisbin|first5=Abra|last6=Byrnes|first6=Jake K.|last7=Fadhlaoui-Zid|first7=Karima|last8=Zalloua|first8=Pierre A.|last9=Moreno-Estrada|first9=Andres|last10=Bertranpetit|first10=Jaume|last11=Bustamante|first11=Carlos D.|last12=Comas|first12=David|title=Genomic Ancestry of North Africans Supports Back-to-Africa Migrations|journal=[[PLOS Genetics]]|date=12 January 2012|volume=8|issue=1|article-number=e1002397|doi=10.1371/journal.pgen.1002397|pmid=22253600|pmc=3257290 |doi-access=free }}</ref> This ancestry is related to the Coptic/Ethio-Somali component, which diverged from these and other West Eurasian-affiliated components before the [[Holocene]].<ref name=Hodgson2014>{{cite journal |last1=Hodgson |first1=Jason A. |last2=Mulligan |first2=Connie J. |last3=Al-Meeri |first3=Ali |last4=Raaum |first4=Ryan L. |title=Early Back-to-Africa Migration into the Horn of Africa |journal=[[PLOS Genetics]] |date=12 June 2014 |volume=10 |issue=6 |article-number=e1004393 |doi=10.1371/journal.pgen.1004393 |pmid=24921250 |pmc=4055572 |doi-access=free }}; {{cite journal |title=Supplementary Text S1: Affinities of the Ethio-Somali ancestry component |journal=PLOS Genetics |doi=10.1371/journal.pgen.1004393.s017 |doi-access=free}}</ref> In 2013, Iberomaurusian skeletons from the prehistoric sites of [[Taforalt]] and [[Mechta-Afalou|Afalou]] in the Maghreb were also analyzed for [[ancient DNA]]. All of the specimens belonged to maternal clades associated with either North Africa or the northern and southern Mediterranean [[littoral]], indicating gene flow between these areas since the [[Epipaleolithic]].<ref>{{cite web|last1=Kefi|first1=R.|last2=Bouzaid|first2=E.|last3=Stevanovitch|first3=A.|last4=Beraud-Colomb|first4=E.|title=Mitochondrial DNA and Phylogenetic Analysis of Prehistoric North African Populations|url=http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|publisher=International Society for Applied Biological Sciences|access-date=21 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311200852/http://www.isabs.hr/PDF/2013/ISABS-2013_book_of_abstracts.pdf|archive-date=11 March 2016}}</ref> The ancient Taforalt individuals carried the mtDNA [[haplogroup]]s [[Haplogroup U6 (mtDNA)|U6]], [[Haplogroup H (mtDNA)|H]], [[Haplogroup JT (mtDNA)|JT]], and [[Haplogroup V (mtDNA)|V]], which points to population continuity in the region dating from the Iberomaurusian period.<ref>{{cite journal|last1=Secher|first1=Bernard|last2=Fregel|first2=Rosa|last3=Larruga|first3=José M.|last4=Cabrera|first4=Vicente M.|last5=Endicott|first5=Phillip|last6=Pestano|first6=José J.|last7=González|first7=Ana M.|title=The history of the North African mitochondrial DNA haplogroup U6 gene flow into the African, Eurasian and American continents|journal=[[BMC Evolutionary Biology]]|volume=14|number=109|doi=10.1186/1471-2148-14-109|pmid=24885141|pmc=4062890|date=19 May 2014|page=109|doi-access=free|bibcode=2014BMCEE..14..109S }}</ref> [[File:Persepolis14.JPG|thumb|left|Ancient Libyan delegation at [[Persepolis]].]] Human fossils excavated at the Ifri n'Amr ou Moussa site in Morocco have been [[radiocarbon dated]] to the Early Neolithic period, {{circa|5000}} BC. Ancient DNA analysis of these specimens indicates that they carried paternal haplotypes related to the [[Haplogroup E-M215 (Y-DNA)|E1b1b1b1a]] (E-M81) subclade and the maternal haplogroups [[Haplogroup U (mtDNA)|U6a]] and [[Haplogroup M (mtDNA)|M1]], all of which are frequent among present-day communities in the Maghreb. These ancient individuals also bore an [[Indigenous peoples|autochthonous]] Maghrebi genomic component that peaks among modern Berbers, indicating that they were ancestral to populations in the area. Additionally, fossils excavated at the [[Kelif el Boroud]] site near [[Rabat]] were found to carry the broadly distributed paternal haplogroup [[haplogroup T-M184|T-M184]] as well as the maternal haplogroups [[Haplogroup K (mtDNA)|K1]], [[Haplogroup T (mtDNA)|T2]] and [[Haplogroup X (mtDNA)|X2]], the latter of which were common mtDNA lineages in Neolithic [[Europe]] and [[Anatolia]]. These ancient individuals likewise bore the Berber-associated Maghrebi genomic component. This altogether indicates that the late-Neolithic [[Kehf el Baroud]] inhabitants were ancestral to contemporary populations in the area, but also likely experienced gene flow from Europe.<ref name="Kelif el Boroud">{{cite journal|last1=Fregel|first1=Rosa|last2=Méndez|first2=Fernando L.|last3=Bokbot|first3=Youssef|last4=Martín-Socas|first4=Dimas|last5=Camalich-Massieu|first5=María D.|last6=Santana|first6=Jonathan|last7=Morales|first7=Jacob|last8=Ávila-Arcos|first8=María C.|last9=Underhill|first9=Peter A.|last10=Shapiro|first10=Beth|last11=Wojcik|first11=Genevieve|last12=Rasmussen|first12=Morten|last13=Soares|first13=Andre E. R.|last14=Kapp|first14=Joshua|last15=Sockell|first15=Alexandra|last16=Rodríguez-Santos|first16=Francisco J.|last17=Mikdad|first17=Abdeslam|last18=Trujillo-Mederos|first18=Aioze|last19=Bustamante|first19=Carlos D.|date=12 June 2018|title=Ancient genomes from North Africa evidence prehistoric migrations to the Maghreb from both the Levant and Europe|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]]|volume=115|number=26|pages=6774–6779|biorxiv=10.1101/191569|doi=10.1073/pnas.1800851115|pmid=29895688|pmc=6042094|bibcode=2018PNAS..115.6774F |doi-access=free}}</ref> The late-Neolithic Kehf el Baroud inhabitants were modelled as being of about 50% local North African ancestry and 50% [[Early European Farmer]] (EEF) ancestry. It was suggested that EEF ancestry had entered North Africa through [[Cardial Ware]] colonists from Iberia sometime between 5000 and 3000 BC. They were found to be closely related to the [[Guanches]] of the [[Canary Islands]]. The authors of the study suggested that the Berbers of Morocco carried a substantial amount of EEF ancestry before the establishment of [[Roman colonies in Berber Africa]].<ref name="Kelif el Boroud"/> === Antiquity === {{further|History of Roman-era Tunisia|Roman Libya|Mauretania Tingitana|Mauri people}} [[File:Antaeus & Heracles (Nordisk familjebok).jpg|thumb|[[Heracles]] wrestling with the Libyan giant [[Antaeus]].]] The great tribes of Berbers in classical antiquity (when they were often known as ancient Libyans)<ref name=Warmington>{{cite book|last=Warmington|first=Brian Herbert|title=Carthage|publisher=Robert Hale|location=London|year=1969|orig-date=1960|edition=2nd|page=46}}</ref>{{efn|Warmington uses "Libyans of Tunisia" (an anachronistic term) on page 46; compare with page 61 (citing Herodotus, Diodorus Siculus, and Polybius).}} were said to be three (roughly, from west to east): the Mauri, the [[Numidians]] near [[Ancient Carthage|Carthage]], and the [[Gaetuli]]ans. The Mauri inhabited the far west (ancient [[Mauretania]], now Morocco and central Algeria). The Numidians occupied the regions between the Mauri and the city-state of Carthage. Both the Mauri and the Numidians had significant [[sedentism|sedentary]] populations living in villages, and their peoples both tilled the land and tended herds. The Gaetulians lived to the near south, on the northern margins of the [[Sahara]], and were less settled, with predominantly [[Pastoralism|pastoral]] elements.<ref>[[Sallust]] (86–35), ''Bellum Iugurthinum'' (c. 42 BC), 19–20, translated by S. A. Handford as ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), p. 55f.</ref><ref name="Laroui">{{cite book |last=Laroui |first=Abdallah |author-link=Abdallah Laroui |title=The History of the Maghrib: An Interpretive Essay |date=19 April 2016 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-63585-9 |pages=55, 60, 65 |translator-last=Manheim |translator-first=Ralph |orig-date=1977}}</ref>{{r|Brett1996|p=41f}} For their part, the [[Phoenicia]]ns ([[Semitic languages|Semitic-speaking]] [[Canaan]]ites) came from perhaps the most advanced multicultural sphere then existing, the western coast of the [[Fertile Crescent]] region of [[West Asia]]. Accordingly, the material culture of Phoenicia was likely more functional and efficient, and their knowledge more advanced, than that of the [[History of early Tunisia|early Berbers]]. Hence, the interactions between Berbers and Phoenicians were often asymmetrical. The Phoenicians worked to keep their cultural cohesion and ethnic solidarity, and continuously refreshed their close connection with [[Tyre, Lebanon|Tyre]], the mother city.{{r|Warmington|p=37}} The earliest Phoenician coastal outposts were probably meant merely to resupply and service ships bound for the lucrative metals trade with the Iberians,<ref name=Picard>{{cite book|last1=Picard|first1=Gilbert Charles|last2=Picard|first2=Colette|title=The Life and Death of Carthage: A Survey of Punic History and Culture from Its Birth to Its Final Tragedy|year=1968|publisher=Sidgwick & Jackson|page=15ff}}</ref> and perhaps at first regarded trade with the Berbers as unprofitable.<ref>Cf. Perkins, ''Tunisia'' (1986), p. 15.</ref> However, the Phoenicians eventually established strategic colonial cities in many Berber areas, including sites outside of present-day Tunisia, such as the settlements at [[Oea]], [[Leptis Magna]], [[Sabratha]] (in Libya), [[Volubilis]], [[Chellah]], and [[Mogador]] (now in Morocco). As in Tunisia, these centres were trading hubs, and later offered support for resource development, such as processing [[olive oil]] at Volubilis and [[Tyrian purple]] dye at Mogador. For their part, most Berbers maintained their independence as farmers or semi-pastorals, although, due to the example of Carthage, their [[Early History of Tunisia#Accounts of the Berbers|organized politics]] increased in scope and sophistication.<ref name="Brett1996">{{cite book |last1=Brett |first1=Michael |title=The Berbers |last2=Fentress |first2=E. W. B. |publisher=Blackwell Publishing |year=1996 |isbn=978-0-631-16852-2 |pages=24f}}</ref> [[File:Numidia 220 BC-en.svg|thumb|upright=1.4|Berber kingdoms in Numidia, {{circa|220 BC}} (green: Masaesyli under Syphax; gold: Massyli under [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], father of Masinissa; further east: city-state of Carthage).]] In fact, for a time their numerical and military superiority (the best horse riders of that time) enabled some [[History of early Tunisia#Accounts of the Berbers|Berber kingdoms]] to impose a tribute on Carthage, a condition that continued into the 5th century BC.{{r|Picard|p=64–65}} Also, due to the [[Twenty-third Dynasty of Egypt|Berbero-Libyan Meshwesh dynasty]]'s rule of Egypt (945–715 BC),<ref>The 22nd Dynasty. Erik Hornung, ''History of Ancient Egypt. An introduction'' ([1978]; Cornell University 1999) at 128–131.</ref> the Berbers near Carthage commanded significant respect (yet probably appearing more rustic than the elegant Libyan pharaohs on the Nile). Correspondingly, in early Carthage, careful attention was given to securing the most favourable treaties with the Berber chieftains, "which included intermarriage between them and the Punic aristocracy".<ref>Jamil M. Abun-Nasr, ''A History of the Maghrib'' (Cambridge University 1971) at 20.</ref> In this regard, perhaps the legend about [[Dido]], the foundress of Carthage, as related by [[Pompeius Trogus|Trogus]] is apposite. Her refusal to wed the Mauritani chieftain [[Iarbas|Hiarbus]] might be indicative of the complexity of the politics involved.<ref>E.g., Soren, Ben Khader, Slim, ''Carthage. Uncovering the mysteries and splendours of ancient Tunisia'' (New York: Simon & Schuster 1990) at 18–20, observes imperial pretensions.</ref> Eventually, the Phoenician trading stations would evolve into permanent settlements, and later into small towns, which would presumably require a wide variety of goods as well as sources of food, which could be satisfied through trade with the Berbers. Yet, here too, the Phoenicians probably would be drawn into organizing and directing such local trade, and also into managing agricultural production. In the 5th century BC, Carthage expanded its territory, acquiring [[Cape Bon]] and the fertile [[Wadi Majardah]],<ref>The [[Wadi Majardah]] was anciently called the ''Bagradas''. Lancel, ''Carthage'' (1992, 1995), p. 270.</ref> later establishing control over productive farmlands for several hundred kilometres.<ref>B. H. Warmington, "The Carthaginian Period" at 246–260, 248–249, in ''General History of Africa, volume II. Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1981, 1990), edited by G. Mokhtar.</ref> Appropriation of such wealth in land by the Phoenicians would surely provoke some resistance from the Berbers; although in warfare, too, the technical training, social organization, and weaponry of the Phoenicians would seem to work against the tribal Berbers. This social-cultural interaction in early Carthage has been summarily described: {{Blockquote|text=Lack of contemporary written records makes the drawing of conclusions here uncertain, which can only be based on inference and reasonable conjecture about matters of social nuance. Yet it appears that the Phoenicians generally did not interact with the Berbers as economic equals, but employed their agricultural labour, and their household services, whether by hire or indenture; many became [[sharecroppers]].{{r|Warmington|p=86}}}} For a period, the Berbers were in constant revolt, and in 396 there was a great uprising. {{Blockquote|text=Thousands of rebels streamed down from the mountains and invaded Punic territory, carrying the serfs of the countryside along with them. The Carthaginians were obliged to withdraw within their walls and were besieged.}} Yet the Berbers lacked cohesion; and although 200,000 strong at one point, they succumbed to hunger, their leaders were offered bribes, and "they gradually broke up and returned to their homes".{{r|Picard|p=125, 172}} Thereafter, "a series of revolts took place among the Libyans [Berbers] from the fourth century onwards".{{r|Warmington|p=81}} The Berbers had become involuntary 'hosts' to the settlers from the east, and were obliged to accept the dominance of Carthage for centuries. Nonetheless, therein they persisted largely unassimilated,{{Citation needed|reason=Clearly Berbers co-existed with Phoenicians at the time, there is no evidence of this conclusion|date=March 2019}} as a separate, submerged entity, as a culture of mostly passive urban and rural poor within the civil structures created by Punic rule.<ref>Cf., Richard Miles, ''Carthage must be destroyed'' (NY: Viking 2010), p. 80.</ref> In addition, and most importantly, the Berber peoples also formed quasi-independent satellite societies along the [[steppe]]s of the frontier and beyond, where a minority continued as free 'tribal republics'. While benefiting from Punic material culture and political-military institutions, these peripheral Berbers (also called Libyans)—while maintaining their own identity, culture, and traditions—continued to develop their own agricultural skills and village societies, while living with the newcomers from the east in an asymmetric symbiosis.{{efn|"Pro-Berber" viewpoints (contrary to prevailing "Punicophilia" literature) are presented by Abdullah Laroui in his ''L'Histoire du [[Maghreb]]: Un essai de synthèse''.<ref>{{cite book|last=Laroui|first=Abdullah|title=L'Histoire du Maghreb: Un essai de synthèse|language=fr|location=Paris|publisher=Librairie François Maspero|year=1970}}</ref>{{r|Laroui|p=42–44}}}}<ref>Cf., ''Le Berbère, lumière de l'Occident'' (Nouvelles Editions, 1984).</ref> As the centuries passed, a society of Punic people of Phoenician descent but born in Africa, called {{lang|phn|Libyphoenicians}} emerged there. This term later came to be applied also to Berbers acculturated to urban Phoenician culture.{{r|Warmington|p=65, 84–86}} Yet the whole notion of a Berber apprenticeship to the Punic civilization has been called an exaggeration sustained by a point of view fundamentally foreign to the Berbers.{{r|Laroui|p=52, 58}} A population of mixed ancestry, Berber and Punic, evolved there, and there would develop recognized niches in which Berbers had proven their utility. For example, the Punic state began to field Berber–Numidian cavalry under their commanders on a regular basis. The Berbers eventually were required to provide soldiers (at first "unlikely" paid "except in booty"), which by the fourth century BC became "the largest single element in the Carthaginian army".{{r|Warmington|p=86|q=the largest single element in the Carthaginian army}} [[File:Massinissa-Numidie.jpg|thumb|upright|[[Masinissa]] ({{circa|240|148}}), King of [[Numidia]], [[Berber script|Berber]] and Roman script]] Yet in times of stress at Carthage, when a foreign force might be pushing against the city-state, some Berbers would see it as an opportunity to advance their interests, given their otherwise low status in Punic society.{{Citation needed|reason=No evidence suggesting that the Berbers where of any lower social class|date=March 2019}} Thus, when the Greeks under [[Agathocles]] (361–289 BC) of Sicily landed at Cape Bon and threatened Carthage (in 310 BC), there were Berbers, under Ailymas, who went over to the invading Greeks.{{r|Picard|p=172}}{{efn|The Picards, however, remark that the resulting Greek defeat showed "how strong was the hold of Carthage over her African territory".}} During the long [[Second Punic War]] (218–201 BC) with Rome (see below), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King]] Masinissa ({{circa|240|148}} BC) joined with the invading Roman general Scipio, resulting in the war-ending defeat of Carthage at Zama, despite the presence of their renowned general Hannibal; on the other hand, the Berber King [[Syphax]] (d. 202 BC) had supported Carthage. The Romans, too, read these cues, so that they cultivated their Berber alliances and, subsequently, favored the Berbers who advanced their interests following the Roman victory.<ref>The [[History of Roman era Tunisia|Romans]] also met with instances of "disloyalty" by Berber leaders, witness their long war against [[Jugurtha]] ({{circa|160|104}} BC), the [[Berber kings of Roman-era Tunisia|Berber King of Numidia]]. [[Sallust]] (86–{{circa|35 BC}}), ''The Jugurthine War'' (Penguin 1963), translated by Handford.</ref> Carthage was faulted by her ancient rivals for the "harsh treatment of her subjects" as well as for "greed and cruelty".{{r|Warmington|p=83}}{{efn|Warmington page 83, citing [[Plutarch]] (46–120 CE), ''[[Moralia]]'' 799D.}}<ref>Charles-Picard, ''Daily life in Carthage'' (Paris: Hachette 1958; London: Geo. Allen & Unwin 1961), p. 123. The ''Khamessat'' contract "gave the landowner four-fifths of the income".</ref> Her Libyan Berber sharecroppers, for example, were required to pay half of their crops as tribute to the city-state during the emergency of the [[First Punic War]]. The normal exaction taken by Carthage was likely "an extremely burdensome" one-quarter.{{r|Warmington|p=80}} Carthage once famously attempted to reduce the number of its Libyan and foreign soldiers, leading to the [[Mercenary War]] (240–237 BC).{{r|Picard|p=203–209}}<ref>[[Polybius]] (203–120), [[The Histories (Polybius)|The Histories]] at I, 72.</ref><ref>The Mercenary revolt occurred after the First Punic War (see below).</ref> The city-state also seemed to reward those leaders known to deal ruthlessly with its subject peoples, hence the frequent Berber insurrections. Moderns fault Carthage for failure "to bind her subjects to herself, as Rome did [her Italians]", yet Rome and the Italians held far more in common perhaps than did Carthage and the Berbers. Nonetheless, a modern criticism is that the Carthaginians "did themselves a disservice" by failing to promote the common, shared quality of "life in a properly organized city" that inspires loyalty, particularly with regard to the Berbers.{{r|Warmington|p=86–87}} Again, the tribute demanded by Carthage was onerous.<ref name="Smith 1878">[[R. Bosworth Smith]], ''Carthage and the Carthaginians'' (London: Longmans, Green 1878, 1908) at 45–46</ref> <blockquote>[T]he most ruinous tribute was imposed and exacted with unsparing rigour from the subject native states, and no slight one either from the cognate Phoenician states. ... Hence arose that universal disaffection, or rather that deadly hatred, on the part of her foreign subjects, and even of the Phoenician dependencies, toward Carthage, on which every invader of Africa could safely count as his surest support. ... This was the fundamental, the ineradicable weakness of the Carthaginian Empire&nbsp;...<ref name="Smith 1878"/> </blockquote> The Punic relationship with the majority of the Berbers continued throughout the life of Carthage. The unequal development of material culture and social organization perhaps fated the relationship to be an uneasy one. A long-term cause of Punic instability, there was no melding of the peoples. It remained a source of stress and a point of weakness for Carthage. Yet there were degrees of convergence on several particulars, discoveries of mutual advantage, occasions of friendship, and family.<ref>Compare the contradictions described in Brett & Fentress, ''The Berbers'' (1996) at 24–25 (Berber adoption of elements of Punic culture), 49–50 (Berber persistence in their traditional belief).</ref> [[File:Basilique Saint-Augustin Annaba 04.jpg|thumb|180px|[[Augustine of Hippo|Saint Augustine]] was the bishop of [[Hippo Regius]] in [[Roman North Africa]]]] The Berbers gain historicity gradually during the [[Libya in the Roman era|Roman era]]. Byzantine authors mention the {{lang|la|Mazikes}} (Amazigh) as tribal people raiding the monasteries of [[Cyrenaica]]. [[Garamantes|Garamantia]] was a notable Berber kingdom that flourished in the [[Fezzan]] area of modern-day Libya in the Sahara desert between 400 BC and 600 AD. Roman-era Cyrenaica became a center of [[early Christianity]]. Some pre-Islamic Berbers were [[Early African Church|Christians]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|title=The Last Christians of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|first=Andrew |last=Phillips|access-date=2 May 2015}}</ref> (there is a strong correlation between adherence to the [[Donatism|Donatist]] doctrine and being a Berber, ascribed to the doctrine matching their culture, as well as their being alienated from the dominant Roman culture of the Catholic church),<ref name="Berbers">[https://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page66.shtml "The Berbers"], BBC World Service | The Story of Africa</ref> some perhaps [[Berber Jews|Jewish]], and some adhered to their [[Traditional Berber religion|traditional polytheist religion]]. The Roman-era authors [[Apuleius]] and [[Augustine of Hippo|St. Augustine]] were born in Numidia, as were three [[pope]]s, one of whom, [[Pope Victor I]], served during the reign of Roman emperor [[Septimius Severus]], who was a North African of Roman/Punic ancestry (perhaps with some Berber blood).<ref>"Berbers:&nbsp;... The best known of them were the Roman author Apuleius, the Roman emperor Septimius Severus, and St. Augustine", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 2005, v.3, p.569</ref> ==== Numidia ==== {{Main|Numidia|Jugurthine War}} [[File:East Numidia.jpg|thumb|upright=1.35|A map of [[Numidia]]]] Numidia (202{{snd}}46 BC) was an ancient Berber kingdom in modern Algeria and part of Tunisia. It later alternated between being a [[Roman province]] and being a Roman [[client state]]. The kingdom was located on the eastern border of modern Algeria, bordered by the Roman province of Mauretania (in modern Algeria and Morocco) to the west, the Roman [[Africa (Roman province)|province of Africa]] (modern Tunisia) to the east, the Mediterranean to the north, and the Sahara Desert to the south. Its people were the Numidians. The name {{lang|la|Numidia}} was first applied by [[Polybius]] and other historians during the third century BC to indicate the territory west of Carthage, including the entire north of Algeria as far as the river Mulucha ([[Muluya]]), about {{convert|100|mi|km|order=flip}} west of Oran. The Numidians were conceived of as two great groups: the Massylii in eastern Numidia, and the Masaesyli in the west. During the first part of the Second Punic War, the eastern Massylii, under King [[Gala (King of the Massylii)|Gala]], were allied with Carthage, while the western Masaesyli, under King Syphax, were allied with Rome. In 206 BC, the new king of the Massylii, Masinissa, allied himself with Rome, and Syphax, of the Masaesyli, switched his allegiance to the Carthaginian side. At the end of the war, the victorious Romans gave all of Numidia to Masinissa. At the time of his death in 148 BC, Masinissa's territory extended from Mauretania to the boundary of Carthaginian territory, and southeast as far as Cyrenaica, so that Numidia entirely surrounded Carthage except towards the sea.<ref>[[Appian]], ''The Punic Wars'', 106</ref> Masinissa was succeeded by his son [[Micipsa]]. When Micipsa died in 118 BC, he was succeeded jointly by his two sons [[Hiempsal I]] and [[Adherbal (king of Numidia)|Adherbal]] and Masinissa's illegitimate grandson, [[Jugurtha]], of Berber origin, who was very popular among the Numidians. Hiempsal and Jugurtha quarreled immediately after the death of Micipsa. Jugurtha had Hiempsal killed, which led to open war with Adherbal. After Jugurtha defeated him in open battle, Adherbal fled to Rome for help. The Roman officials, allegedly due to bribes but perhaps more likely out of a desire to quickly end conflict in a profitable client kingdom, sought to settle the quarrel by dividing Numidia into two parts. Jugurtha was assigned the western half. However, soon after, conflict broke out again, leading to the [[Jugurthine War]] between Rome and Numidia. [[File:Lusius Quietus on Column of Trajan.jpg|thumb|Mauretanian cavalry under [[Lusius Quietus]] fighting in the [[Trajan's Dacian Wars|Dacian wars]], from the [[Column of Trajan]] ]] ==== Mauretania ==== {{main|Mauretania}} In antiquity, Mauretania (3rd century BC{{snd}}44 AD) was an ancient Mauri Berber kingdom in modern Morocco and part of Algeria. It became a client state of the [[Roman empire]] in 33 BC, after the death of king [[Bocchus II]], then a full Roman province in AD 40, after the death of its last king, [[Ptolemy of Mauretania]], a member of the [[Ptolemaic dynasty]]. === Middle Ages === [[File:AlonsoFernandezdeLugo2.JPG|thumb|right|[[Alonso Fernández de Lugo|Fernández de Lugo]] presenting the captured [[Guanches|Guanche]] kings of [[Tenerife]] to Ferdinand and Isabella, 1497]] According to historians of the Middle Ages, the Berbers were divided into two branches, Butr and [[Baranis]] (known also as Botr and Barnès), descended from Mazigh ancestors, who were themselves divided into tribes and subtribes. Each region of the Maghreb contained several fully independent tribes (e.g., [[Sanhaja]], Houaras, [[Zenata]], [[Masmuda]], [[Kutama]], Awraba, [[Barghawata]], etc.).<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|language=fr}}</ref>{{full citation needed|date=August 2019}}<ref>{{cite book|last=Ibn Khaldun|author-link=Ibn Khaldun|title=Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique septentrionale|translator-last=de Slane|translator-first=William MacGuckin|translator-link=Baron de Slane|publisher=Imprimerie du Gouvernement|volume=1|year=1852|page=ii|language=fr|chapter=Introduction|chapter-url=https://books.google.com/books?id=H3RBAAAAIAAJ&q=in+khaldoun&pg=PR2}}</ref> The [[Mauro-Roman Kingdom]] was an independent [[Christianity in the Roman Africa province|Christian]] Berber kingdom centred in the capital city of [[Altava]] (present-day Algeria) which controlled much of the ancient Roman province of [[Mauretania Caesariensis]]. Berber Christian communities within the Maghreb all but disappeared under Islamic rule. The indigenous Christian population in some [[Nefzaoua]] villages persisted until the 14th century.<ref>{{cite book|last1=Hrbek|first1=Ivan|title=Africa from the Seventh to the Eleventh Century|date=1992|publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa. J. Currey|isbn=0-85255-093-6|page=34|url=https://books.google.com/books?id=qDFcD0BuekQC&pg=PA34}}</ref> Several Berber dynasties emerged during the Middle Ages in the Maghreb and [[al-Andalus]]. The most notable are the [[Zirid dynasty|Zirids]] ([[Ifriqiya]], 973–1148), the [[Hammadid dynasty|Hammadids]] (Western Ifriqiya, 1014–1152), the [[Almoravid dynasty]] (Morocco and al-Andalus, 1040–1147), the [[Almohad Caliphate|Almohads]] (Morocco and al-Andalus, 1147–1248), the [[Hafsid dynasty|Hafsids]] (Ifriqiya, 1229–1574), the [[Zayyanid dynasty|Zianids]] ([[Kingdom of Tlemcen|Tlemcen]], 1235–1556), the [[Marinid Sultanate|Marinids]] (Morocco, 1248–1465) and the [[Wattasid dynasty|Wattasids]] (Morocco, 1471–1554). [[File:Maghreb 15th Century.svg|thumb|left|240px|Berber dynasties in the 15th century]] Before the eleventh century, most of Northwest Africa had become a Berber-speaking [[Muslims|Muslim]] area. Unlike the conquests of previous religions and cultures, the [[spread of Islam]], which was spread by Arabs, was to have extensive and long-lasting effects on the Maghreb. The new faith, in its various forms, would penetrate nearly all segments of Berber society, bringing with it armies, learned men, and fervent mystics, and in large part replacing tribal practices and loyalties with new social norms and political idioms. A further Arabization of the region was in large part due to the arrival of the [[Banu Hilal]], a tribe sent by the [[Fatimid Caliphate|Fatimids]] of Egypt to punish the Berber Zirid dynasty for having abandoned [[Shiism]]. The Banu Hilal reduced the Zirids to a few coastal towns and took over much of the plains, resulting in the spread of nomadism to areas where agriculture had previously been dominant. Besides the Arabian influence, North Africa also saw an influx, via the [[Barbary slave trade]], of Europeans, with some estimates placing the number of European slaves brought to North Africa during the Ottoman period to be as high as 1.25&nbsp;million.<ref>[http://www.washtimes.com/national/20040310-115506-8528r.htm European slaves in North Africa], ''Washington Times'', 10 March 2004</ref> Interactions with neighboring Sudanic empires, traders, and nomads from other parts of Africa also left impressions upon the Berber people. ==== Islamic conquest ==== {{See also|Berbers and Islam}} [[File:Statue of Dyhia in Khenchela (Algeria).jpg|thumb|upright|A statue of [[Dihya]], a 7th-century female Berber religious and military leader]] The first Arabian military expeditions into the Maghreb, between 642 and 669, resulted in the spread of Islam. These early forays from a base in Egypt occurred under local initiative rather than under orders from the central caliphate. But when the seat of the caliphate moved from Medina to Damascus, the [[Umayyad Caliphate|Umayyads]] (a Muslim dynasty ruling from 661 to 750) recognized that the strategic necessity of dominating the Mediterranean dictated a concerted military effort on the North African front. In 670, therefore, an Arab army under [[Uqba ibn Nafi]] established the town of [[Kairouan|Qayrawan]] about 160 kilometres south of modern [[Tunis]] and used it as a base for further operations. [[Abu al-Muhajir Dinar]], Uqba's successor, pushed westward into Algeria and eventually worked out a modus vivendi with [[Kusaila]], the ruler of an extensive confederation of Christian Berbers. Kusaila, who had been based in [[Tlemcen]], became a Muslim and moved his headquarters to Takirwan, near Al Qayrawan. This harmony was short-lived; Arabian and Berber forces controlled the region in turn until 697. Umayyad forces [[Battle of Carthage (698)|conquered Carthage]] in 698, expelling the Byzantines, and in 703 decisively defeated [[Dihya]]'s Berber coalition at the [[Battle of Tabarka]]. By 711, Umayyad forces helped by Berber converts to Islam had conquered all of North Africa. Governors appointed by the Umayyad caliphs ruled from [[Kairouan]], capital of the new [[wilaya]] (province) of Ifriqiya, which covered [[Tripolitania]] (the western part of modern Libya), Tunisia, and eastern Algeria. The spread of Islam among the Berbers did not guarantee their support for the Arab-dominated caliphate, due to the discriminatory attitude of the Arabs. The ruling Arabs alienated the Berbers by taxing them heavily, treating converts as second-class Muslims, and, worst of all, by enslaving them. As a result, widespread opposition took the form of [[Berber Revolt|open revolt]] in 739–740 under the banner of [[Ibadi Islam]]. The Ibadi had been fighting Umayyad rule in the East, and many Berbers were attracted by the sect's seemingly egalitarian precepts. After the revolt, Ibadis established a number of theocratic tribal kingdoms, most of which had short and troubled histories. But others, such as [[Sijilmasa]] and Tlemcen, which straddled the principal trade routes, proved more viable and prospered. In 750, the Abbasids, who succeeded the Umayyads as Muslim rulers, moved the caliphate to Baghdad and reestablished caliphal authority in Ifriqiya, appointing [[Ibrahim ibn al Aghlab]] as governor in Kairouan. Though nominally serving at the caliph's pleasure, Al Aghlab and his successors, the [[Aghlabids]], ruled independently until 909, presiding over a court that became a center of learning and culture. Just to the west of Aghlabid lands, [[Abd ar Rahman ibn Rustam]] ruled most of the central Maghreb from [[Tiaret|Tahert]], south-west of [[Algiers]]. The rulers of the [[Rustamid dynasty|Rustamid]] imamate (761–909), each an Ibadi [[imam]], were elected by leading citizens. The imams gained a reputation for honesty, piety, and justice. The court at Tahert was noted for its support of scholarship in mathematics, astronomy, astrology, theology, and law. The Rustamid imams failed, by choice or by neglect, to organize a reliable standing army. This important factor, accompanied by the dynasty's eventual collapse into decadence, opened the way for Tahert's demise under the assault of the Fatimids. [[Mahdia]] was founded by the Fatimids under the [[Caliph]] [[Abdallah al-Mahdi]] in 921, and made the capital city of Ifriqiya by caliph Abdallah El Fatimi.<ref name=TN>{{cite web|url=http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|title=Mahdia: Historical Background|publisher=Commune-mahdia.gov.tn|access-date=15 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109154752/http://www.commune-mahdia.gov.tn/ENG/presentation_ville/histoire_de_la_ville.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> It was chosen as the capital because of its proximity to the sea, and the promontory on which an important military settlement had been since the time of the Phoenicians.<ref name="Lexic">{{cite web|url=http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm|title=MAHDIA:Finger pointing at the sea|publisher=Lexicorient.com|access-date=15 July 2012|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226230127/http://lexicorient.com/tunisia/mahdia.htm}}</ref> ==== In al-Andalus under the Umayyad governors ==== {{main|Emirate of Córdoba}} [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|The [[Almohad Empire]], a Berber empire that lasted from 1121 to 1269]] [[File:Castillia.jpg|thumb|right|Castillian ambassadors meeting Almohad caliph [[Abu Hafs Umar al-Murtada]], contemporary depiction from the ''[[Cantigas de Santa Maria]]'']] The Muslims who invaded the [[Iberian Peninsula]] in 711 were mainly Berbers, and were led by a Berber, [[Tariq ibn Ziyad]], under the [[suzerainty]] of the Arab Caliph of [[Damascus]] [[Abd al-Malik ibn Marwan]] and his North African Viceroy, [[Musa ibn Nusayr]]. Due to subsequent antagonism between Arabs and Berbers, and due to the fact that most of the histories of al-Andalus were written from an Arab perspective, the Berber role is understated in the available sources. The biographical dictionary of [[Ibn Khallikan]] preserves the record of the Berber predominance in the invasion of 711, in the entry on Tariq ibn Ziyad.<ref name="Collins1994">{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Arab Conquest of Spain, 710–797|date=1994|publisher=Blackwell|page=97|edition=Paperback}}</ref> A second mixed army of Arabs and Berbers came in 712 under Ibn Nusayr himself. They supposedly helped the Umayyad caliph [[Abd ar-Rahman I]] in al-Andalus, because his mother was a Berber. English medievalist [[Roger Collins]] suggests that if the forces that invaded the Iberian peninsula were predominantly Berber, it is because there were insufficient Arab forces in Africa to maintain control of Africa and attack Iberia at the same time.{{r|Collins1994|p=98}} Thus, although north Africa had only been conquered about a dozen years previously, the Arabs already employed forces of the defeated Berbers to carry out their next invasion.{{r|Collins1994|p=98}} This would explain the predominance of Berbers over Arabs in the initial invasion. In addition, Collins argues that Berber social organization made it possible for the Arabs to recruit entire tribal units into their armies, making the defeated Berbers excellent military auxiliaries.{{r|Collins1994|p=99}} The Berber forces in the invasion of Iberia came from Ifriqiya or as far away as Tripolitania.<ref name=Collins2014>{{cite book|last=Collins|first=Roger|title=Caliphs and Kings: Spain, 796–1031|date=2014|publisher=Wiley Blackwell|page=9|edition=Paperback}}</ref> Governor [[Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|As-Samh]] distributed land to the conquering forces, apparently by tribe, though it is difficult to determine from the few historical sources available.{{r|Collins1994|p=48–49}} It was at this time that the positions of Arabs and Berbers were regularized across the Iberian peninsula. Berbers were positioned in many of the most mountainous regions of Spain, such as [[Granada]], the [[Pyrenees]], [[Cantabria]], and [[Galicia (Spain)|Galicia]]. Collins suggests this may be because some Berbers were familiar with mountain terrain, whereas the Arabs were not.{{r|Collins1994|p=49–50}} By the late 710s, there was a Berber governor in [[León, Spain|Leon]] or [[Gijón|Gijon]].{{r|Collins1994|p=149}} When [[Pelagius of Asturias|Pelagius]] revolted in [[Kingdom of Asturias|Asturias]], it was against a Berber governor. This revolt challenged As-Samh's plans to settle Berbers in the Galician and Cantabrian mountains, and by the middle of the eighth century it seems there was no more Berber presence in Galicia.{{r|Collins1994|p=49–50}} The expulsion of the Berber garrisons from central Asturias, following the [[battle of Covadonga]], contributed to the eventual formation of the independent Asturian kingdom.{{r|Collins2014|p=63}} Many Berbers were settled in what were then the frontier lands near [[Toledo, Spain|Toledo]], [[Talavera de la Reina|Talavera]], and [[Mérida, Spain|Mérida]],{{r|Collins1994|p=195}} Mérida becoming a major Berber stronghold in the eighth century.{{r|Collins1994|p=201}} The Berber garrison in Talavera would later be commanded by [[Amrus ibn Yusuf]] and was involved in military operations against rebels in Toledo in the late 700s and early 800s.{{r|Collins1994|p=210}} Berbers were also initially settled in the eastern Pyrenees and Catalonia.{{r|Collins1994|p=88–89, 195}} They were not settled in the major cities of the south, and were generally kept in the frontier zones away from Cordoba.{{r|Collins1994|p=207}} Roger Collins cites the work of [[Pierre Guichard]] to argue that Berber groups in Iberia retained their own distinctive social organization.{{r|Collins1994|p=90}}<ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Tribus arabes et berbères en al-Andalus|date=1973|location=Paris |publisher=De Gruyter Mouton}}</ref><ref>{{cite book|last1=Guichard|first1=Pierre|title=Al-andalus: estructura antropológica de una sociedad islámica en occidente|date=1976|location=Barcelona|publisher=Barral Editores|edition=Spanish translation of French original}}</ref> According to this traditional view of Arab and Berber culture in the Iberian peninsula, Berber society was highly impermeable to outside influences, whereas Arabs became assimilated and Hispanized.{{r|Collins1994|p=90}} Some support for the view that Berbers assimilated less comes from an excavation of an Islamic cemetery in northern Spain, which reveals that the Berbers accompanying the initial invasion brought their families with them from north Africa.<ref name=Collins2014/><ref name="vc"/> In 731, the eastern Pyrenees were under the control of Berber forces garrisoned in the major towns under the command of [[Munuza]]. Munnuza attempted a Berber uprising against the Arabs in Spain, citing mistreatment of Berbers by Arabic judges in north Africa, and made an alliance with [[Odo the Great|Duke Eudo]] of [[Duchy of Aquitaine|Aquitaine]]. However, governor [[Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi|Abd ar-Rahman]] attacked Munuza before he was ready, and, besieging him, defeated him at [[Cerdanya]]. Because of the alliance with Munnuza, Abd ar-Rahman wanted to punish Eudo, and his punitive expedition ended in the Arab defeat at [[Battle of Tours|Poitiers]].{{r|Collins1994|p=88–90}} By the time of the governor [[Uqba ibn al-Hajjaj|Uqba]], and possibly as early as 714, the city of [[Pamplona]] was occupied by a Berber garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}} An eighth-century cemetery has been discovered with 190 burials all according to Islamic custom, testifying to the presence of this garrison.{{r|Collins1994|p=205–206}}<ref name="vc">{{cite book|last1=Sénac|first1=Philippe|title=Villes et campagnes de Tarraconaise et d'al-Andalus (VIe-XIe siècle): la transition|date=2007|location=Toulouse|publisher=Presses universitaires du Midi|pages=97–138}}</ref> In 798, however, Pamplona is recorded as being under a [[Banu Qasi]] governor, Mutarrif ibn Musa. Ibn Musa lost control of Pamplona to a popular uprising. In 806 Pamplona gave its allegiance to the [[Franks]], and in 824 became the independent [[Kingdom of Navarre|Kingdom of Pamplona]]. These events put an end to the Berber garrison in Pamplona.{{r|Collins1994|p=206–208}} Medieval Egyptian historian [[Ibn Abd al-Hakam|Al-Hakam]] wrote that there was a major [[Berber Revolt|Berber revolt]] in north Africa in 740–741, led by [[Maysara al-Matghari|Masayra]]. The ''Chronicle of 754'' calls these rebels Arures, which Collins translates as 'heretics', arguing it is a reference to the Berber rebels' Ibadi or [[Kharijites|Khariji]] sympathies.{{r|Collins1994|p=107}} After [[Charles Martel]] attacked Arab ally [[Maurontus]] at [[Marseille]] in 739, governor Uqba planned a punitive attack against the Franks, but news of a Berber revolt in north Africa made him turn back when he reached [[Zaragoza]].{{r|Collins1994|p=92}} Instead, according to the ''Chronicle of 754'', Uqba carried out an attack against Berber fortresses in Africa. Initially, these attacks were unsuccessful; but eventually Uqba destroyed the rebels, secured all the crossing points to Spain, and then returned to his governorship.{{r|Collins1994|p=105–106}} Although Masayra was killed by his own followers, the revolt spread and the Berber rebels defeated three Arab armies.{{r|Collins1994|p=106–108}} After the defeat of the third army, which included elite units of Syrians commanded by [[Kulthum ibn Iyadh al-Kushayri|Kulthum]] and [[Balj ibn Bishr al-Qushayri|Balj]], the Berber revolt spread further. At this time, the Berber military colonies in Spain revolted.{{r|Collins1994|p=108}} At the same time, Uqba died and was replaced by [[Abd al-Malik ibn Katan al-Fihri|Ibn Qatan]]. By this time, the Berbers controlled most of the north of the Iberian peninsula, except for the Ebro valley, and were menacing Toledo. Ibn Qatan invited Balj and his Syrian troops, who were at that time in [[Ceuta]], to cross to the Iberian peninsula to fight against the Berbers.{{r|Collins1994|p=109–110}} The Berbers marched south in three columns, simultaneously attacking Toledo, Cordoba, and the ports on the Gibraltar strait. However, Ibn Qatan's sons defeated the army attacking Toledo, the governor's forces defeated the attack on Cordoba, and Balj defeated the attack on the strait. After this, Balj seized power by marching on Cordoba and executing Ibn Qatan.{{r|Collins1994|p=108}} Collins points out that Balj's troops were away from Syria just when the Abbasid revolt against the Umayyads broke out, and this may have contributed to the fall of the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=121}} In Africa, the Berbers were hampered by divided leadership. Their attack on Kairouan was defeated, and a new governor of Africa, [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi|Hanzala ibn Safwan]], proceeded to defeat the rebels in Africa and then to impose peace between Balj's troops and the existing Andalusi Arabs.{{r|Collins1994|p=110–111}} Roger Collins argues that the Great Berber revolt facilitated the establishment of the Kingdom of Asturias and altered the demographics of the Berber population in the Iberian peninsula, specifically contributing to the Berber departure from the northwest of the peninsula.{{r|Collins1994|p=150–151}} When the Arabs first invaded the peninsula, Berber groups were situated in the northwest. However, due to the Berber revolt, the Umayyad governors were forced to protect their southern flank and were unable to mount an offense against the Asturians. Some presence of Berbers in the northwest may have been maintained at first, but after the 740s there is no more mention of the northwestern Berbers in the sources.{{r|Collins1994|p=150–151, 153–154}} ==== In al-Andalus during the Umayyad emirate ==== When the Umayyad Caliphate was overthrown in 750, a grandson of [[Hisham ibn Abd al-Malik|Caliph Hisham]], Abd ar-Rahman, escaped to north Africa{{r|Collins1994|p=115}} and hid among the Berbers of north Africa for five years. A persistent tradition states that this is because his mother was Berber{{r|Collins1994|p=117–118}} and that he first took refuge with the Nafsa Berbers, his mother's people. As the governor [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri|Ibn Habib]] was seeking him, he then fled to the more powerful Zenata Berber confederacy, who were enemies of Ibn Habib. Since the Zenata had been part of the initial invasion force of al-Andalus, and were still present in the Iberian peninsula, this gave Abd ar-Rahman a base of support in al-Andalus,{{r|Collins1994|p=119}} although he seems to have drawn most of his support from portions of Balj's army that were still loyal to the Umayyads.{{r|Collins1994|p=122–123}}{{r|Collins2014|p=8}} Abd ar-Rahman crossed to Spain in 756 and declared himself the legitimate Umayyad ruler of al-Andalus. The governor, [[Yusuf ibn 'Abd al-Rahman al-Fihri|Yusuf]], refused to submit. After losing the initial battle near Cordoba,{{r|Collins1994|p=124–125}} Yusuf fled to Mérida, where he raised a large Berber army, with which he marched on [[Seville]], but was defeated by forces loyal to Abd ar-Rahman. Yusuf fled to Toledo, and was killed either on the way or after reaching that place.{{r|Collins1994|p=132}} Yusuf's cousin Hisham ibn Urwa continued to resist Abd ar-Rahman from Toledo until 764,{{r|Collins1994|p=133}} and the sons of Yusuf revolted again in 785. These family members of Yusuf, members of the [[Fihrids|Fihri]] tribe, were effective in obtaining support from Berbers in their revolts against the Umayyad regime.{{r|Collins1994|p=134}} As [[emir]] of al-Andalus, [[Abd al-Rahman I|Abd ar-Rahman I]] faced persistent opposition from Berber groups, including the Zenata. Berbers provided much of Yusuf's support in fighting Abd ar-Rahman. In 774, Zenata Berbers were involved in a Yemeni revolt in the area of Seville.{{r|Collins1994|p=168}} Andalusi Berber [[Salih ibn Tarif]] declared himself a prophet and ruled the [[Barghawata|Bargawata]] Berber confederation in Morocco in the 770s.{{r|Collins1994|p=169}} In 768, a [[Miknasa]] Berber named Shaqya ibn Abd al-Walid declared himself a [[Isma'ilism|Fatimid]] imam, claiming descent from [[Fatimah]] and [[Ali]].{{r|Collins1994|p=168}} He is mainly known from the work of the Arab historian [[Ibn al-Athir]],{{r|Collins1994|p=170}} who wrote that Shaqya's revolt originated in the area of modern [[Cuenca, Spain|Cuenca]], an area of Spain that is mountainous and difficult to traverse. Shaqya first killed the Umayyad governor of the fortress of {{ill|Santaver|ca}} (near Roman [[Ercavica]]), and subsequently ravaged the district surrounding Coria. Abd ar-Rahman sent out armies to fight him in 769, 770, and 771; but Shaqya avoided them by moving into the mountains. In 772, Shaqya defeated an Umayyad force by a ruse and killed the governor of the fortress of [[Medellín, Spain|Medellin]]. He was besieged by Umayyads in 774, but the revolt near Seville forced the besieging troops to withdraw. In 775, a Berber garrison in Coria declared allegiance to Shaqya, but Abd ar-Rahman retook the town and chased the Berbers into the mountains. In 776, Shaqya resisted sieges of his two main fortresses at Santaver and Shebat'ran (near Toledo); but in 777 he was betrayed and killed by his own followers, who sent his head to Abd ar-Rahman.{{r|Collins1994|p=170–171}} Roger Collins notes that both modern historians and ancient Arab authors have had a tendency to portray Shaqya as a fanatic followed by credulous fanatics, and to argue that he was either self-deluded or fraudulent in his claim of Fatimid descent.{{r|Collins1994|p=169}} However, Collins considers him an example of the messianic leaders that were not uncommon among Berbers at that time and earlier. He compares Shaqya to [[Idris I of Morocco|Idris I]], a descendant of Ali accepted by the Zenata Berbers, who founded the [[Idrisid dynasty]] in 788, and to Salih ibn Tarif, who ruled the Bargawata Berber in the 770s. He also compares these leaders to pre-Islamic leaders Dihya and Kusaila.{{r|Collins1994|p=169–170}} In 788, [[Hisham I of Córdoba|Hisham I]] succeeded Abd ar-Rahman as emir; but his brother Sulayman revolted and fled to the Berber garrison of [[Valencia]], where he held out for two years. Finally, Sulayman came to terms with Hisham and went into exile in 790, together with other brothers who had rebelled with him.{{r|Collins1994|p=203, 208}} In north Africa, Sulayman and his brothers forged alliances with local Berbers, especially the Kharijite ruler of Tahert. After the death of Hisham and the accession of [[Al-Hakam I|Al-Hakam]], Hisham's brothers challenged Al-Hakam for the succession. Abd Allah{{who|date=January 2021|reason=may be one of Hisham's brothers}} crossed over to Valencia first in 796, calling on the allegiance of the same Berber garrison that sheltered Sulayman years earlier.{{r|Collins2014|p=30}} Crossing to al-Andalus in 798, Sulayman based himself in Elvira (now Granada), [[Écija|Ecija]], and [[Jaén, Spain|Jaen]], apparently drawing support from the Berbers in these mountainous southern regions. Sulayman was defeated in battle in 800 and fled to the Berber stronghold in Mérida, but was captured before reaching it and executed in Cordoba.{{r|Collins1994|p=208}} In 797, the Berbers of Talavera played a major part in defeating a revolt against Al-Hakam in Toledo.{{r|Collins2014|p=32}} A certain Ubayd Allah ibn Hamir of Toledo rebelled against Al-Hakam, who ordered Amrus ibn Yusuf, the commander of the Berbers in Talavera, to suppress the rebellion. Amrus negotiated in secret with the Banu Mahsa faction in Toledo, promising them the governorship if they betrayed Ibn Hamir. The Banu Mahsa brought Ibn Hamir's head to Amrus in Talavera. However, there was a feud between the Banu Mahsa and the Berbers of Talavera, who killed all the Banu Mahsa. Amrus sent the heads of the Banu Mahsa along with that of Ibn Hamir to Al-Hakam in Cordoba. The Toledo rebellion was sufficiently weakened that Amrus was able to enter Toledo and convince its inhabitants to submit.{{r|Collins2014|p=32–33}} Collins argues that unassimilated Berber garrisons in al-Andalus engaged in local vendettas and feuds, such as the conflict with the Banu Mahsa.{{r|Collins2014|p=33}} This was due to the limited power of the Umayyad emir's central authority. Collins states that "the Berbers, despite being fellow Muslims, were despised by those who claimed Arab descent".{{r|Collins2014|p=33–34}} As well as having feuds with Arab factions, the Berbers sometimes had major conflicts with the local communities where they were stationed. In 794, the Berber garrison of [[Tarragona, Spain|Tarragona]] massacred the inhabitants of the city. Tarragona was uninhabited for seven years until the Frankish conquest of Barcelona led to its reoccupation.{{r|Collins2014|p=34}} Berber groups were involved in the rebellion of [[Umar ibn Hafsun]] from 880 to 915.{{r|Collins2014|p=121–122}} Ibn Hafsun rebelled in 880, was captured, then escaped in 883 to his base in Bobastro. There he formed an alliance with the Banu Rifa' tribe of Berbers, who had a stronghold in Alhama.{{r|Collins2014|p=122}} He then formed alliances with other local Berber clans, taking the towns of Osuna, Estepa, and Ecija in 889. He captured Jaen in 892.{{r|Collins2014|p=122}} He was only defeated in 915 by [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]].{{r|Collins2014|p=125}} Throughout the ninth century, the Berber garrisons were one of the main military supports of the Umayyad regime.{{r|Collins2014|p=37}} Although they had caused numerous problems for Abd ar-Rahman I, Collins suggests that by the reign of Al-Hakam the Berber conflicts with Arabs and native Iberians meant that Berbers could only look to the Umayyad regime for support and patronage and developed solid ties of loyalty to the emirs. However, they were also difficult to control, and by the end of the ninth century the Berber frontier garrisons disappear from the sources. Collins says this might be because they migrated back to north Africa or gradually assimilated.{{r|Collins2014|p=37}} ==== In al-Andalus during the Umayyad caliphate ==== {{main|Caliphate of Córdoba}} [[File:Calatrava la Vieja foso.jpg|thumb|Old fortress at [[Calatrava la Vieja]]. The site was used during the Muslim period from about 785 until the fall of the Caliphate of Cordova.]] New waves of Berber settlers arrived in al-Andalus in the 10th century, brought as mercenaries by Abd ar-Rahman III, who proclaimed himself caliph in 929, to help him in his campaigns to restore Umayyad authority in areas that had overthrown it during the reigns of the previous emirs.{{r|Collins2014|p=103, 131, 168}} These new Berbers "lacked any familiarity with the pattern of relationships" that had existed in al-Andalus in the 700s and 800s;{{r|Collins2014|p=103}} thus they were not involved in the same web of traditional conflicts and loyalties as the previously already existing Berber garrisons.{{r|Collins2014|p=168}} [[File:An old Amazigh (Berbère) room in Morocco.jpg|thumb|An old Amazigh room in [[Morocco]].]] New frontier settlements were built for the new Berber mercenaries. Written sources state that some of the mercenaries were placed in Calatrava, which was refortified.{{r|Collins2014|p=168}} Another Berber settlement called [[Ciudad de Vascos|Vascos]], west of Toledo, is not mentioned in the historical sources, but has been excavated archaeologically. It was a fortified town, had walls, and a separate fortress or alcazar. Two cemeteries have also been discovered. The town was established in the 900s as a frontier town for Berbers, probably of the Nafza tribe. It was abandoned soon after the [[Kingdom of Castile|Castilian]] occupation of Toledo in 1085. The Berber inhabitants took all their possessions with them.{{r|Collins2014|p=169}}<ref>{{cite book |last1=Izquierdo Bonito |first1=Ricardo |title=Excavaciones en la ciudad hispanomusulmana de Vascos (Navalmoralejo, Toledo): campañas 1983–1988 |trans-title=Excavations in the Spanish-Muslim city of Vascos (Navalmoralejo, Toledo): 1983–1988 |date=1994 |location=Toledo |publisher=Servicio de Publicaciones, Junta de Comunidades de Castilla-La Mancha |isbn=978-84-7788-301-2 |language=es}}</ref> In the 900s, the Umayyad caliphate faced a challenge from the Fatimids in North Africa. The Fatimid Caliphate of the 10th century was established by the Kutama Berbers.<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=LZuxGsXVPoMC&pg=PA92| title = African Foreign Policy and Diplomacy from Antiquity to the 21st Century, Volume 1: Pg 92| isbn = 978-0-313-37982-6| last1 = Nanjira| first1 = Daniel Don| year = 2010| publisher = Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=MN4EAQAAIAAJ&q=%22the+kutama+berbers+from+little+kabylia,+conquered+ifriqiya%22| title = An Atlas of African History by J. D. Fage: Pg 11| last1 = Fage| first1 = J. D.| year = 1958}}</ref> After taking the city of Kairouan and overthrowing the Aghlabids in 909, the Mahdi Ubayd Allah was installed by the Kutama as Imam and Caliph,<ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=07dZAAAAYAAJ| title = Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life: Africa: Pg 329| isbn = 978-1-4144-4883-1| last1 = Gall| first1 = Timothy L.| last2 = Hobby| first2 = Jeneen| year = 2009}}</ref><ref>{{cite web| url = https://books.google.com/books?id=ALHjoSJm-PsC&pg=PA15| title = Algeria, a Country StudyBy American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies: Pg 15| year = 1979}}</ref> which posed a direct challenge to the Umayyad's own claim.{{r|Collins2014|p=169}} The Fatimids gained overlordship over the Idrisids, then launched a conquest of the Maghreb. To counter the threat, the Umayyads crossed the strait to take Ceuta in 931,{{r|Collins2014|p=171}} and actively formed alliances with Berber confederacies, such as the Zenata and the Awraba. Rather than fighting each other directly, the Fatimids and Umayyads competed for Berber allegiances. In turn, this provided a motivation for the further conversion of Berbers to Islam, many of the Berbers, particularly farther south, away from the Mediterranean, being still Christian and pagan.{{r|Collins2014|p=169–170}} In turn, this would contribute to the establishment of the Almoravid dynasty and Almohad Caliphate, which would have a major impact on al-Andalus and contribute to the end of the Umayyad caliphate.{{r|Collins2014|p=170}} [[File:Fatimid Caliphate.jpg|thumb|Origin and conquests of the Fatimids]] With the help of his new mercenary forces, Abd ar-Rahman launched a series of attacks on parts of the Iberian peninsula that had fallen away from Umayyad allegiance. In the 920s he campaigned against the areas that rebelled under Umar ibn Hafsun and refused to submit until the 920s. He conquered Mérida in 928–929, Ceuta in 931, and Toledo in 932.{{r|Collins2014|p=171–172}} In 934 he began a campaign in the north against [[Ramiro II of León|Ramiro II]] of Leon and Muhammad ibn Hashim al-Tujibi, the governor of Zaragoza. According to [[Ibn Hayyan]], after inconclusively confronting al-Tujibi on the Ebro, Abd ar-Rahman briefly forced the Kingdom of Pamplona into submission, ravaged [[Castile (historical region)|Castile]] and [[Alava]], and met Ramiro II in an inconclusive battle.{{r|Collins2014|p=171–172}} From 935 to 937, he confronted the Tujibids, defeating them in 937. In 939, Ramiro II defeated the combined Umayyad and Tujibid armies in the [[Battle of Simancas]].{{r|Collins2014|p=146–147}} Umayyad influence in western North Africa spread through diplomacy rather than conquest.{{r|Collins2014|p=172}} The Umayyads sought out alliances with various Berber confederacies. These would declare loyalty to the Umayyad caliphate in opposition to the Fatimids. The Umayyads would send gifts, including embroidered silk ceremonial cloaks. During this time, mints in cities on the Moroccan coast—[[Fez, Morocco|Fes]], Sijilmasa, [[Sfax]], and al-Nakur—occasionally issued coins with the names of Umayyad caliphs, showing the extent of Umayyad diplomatic influence.{{r|Collins2014|p=172}} The text of a letter of friendship from a Berber leader to the Umayyad caliph has been preserved in the work of [[ʿĪsā al-Rāzī|'Isa al-Razi]].<ref>{{cite book|title=Anales Palatinos del Califa de Córdoba al-Hakam II, por 'Isa ibn Ahmad al-Razi (360–364 H. = 971–975 J.C.)|date=1967|location=Madrid|pages=160–161|edition=Spanish translation by Emilio García Gómez}}</ref> During Abd ar-Rahman's reign, tensions increased between the three distinct components of the Muslim community in al-Andalus: Berbers, [[Saqaliba]] (European slaves), and those of Arab or mixed Arab and Gothic descent.{{r|Collins2014|p=175}} Following Abd ar-Rahman's proclamation of the new [[Caliphate of Córdoba|Umayyad caliphate in Cordoba]], the Umayyads placed a great emphasis on the Umayyad membership of the [[Quraysh]] tribe.{{r|Collins2014|p=180}} This led to a fashion, in Cordoba, for claiming pure Arab ancestry as opposed to descent from freed slaves.{{r|Collins2014|p=181}} Claims of descent from [[Visigoths|Visigothic]] noble families also became common.{{r|Collins2014|p=181–182}} However, an "immediately detrimental consequence of this acute consciousness of ancestry was the revival of ethnic disparagement, directed in particular against the Berbers and the Saqaliba".{{r|Collins2014|p=182}} When the Fatimids moved their capital to Egypt in 969, they left north Africa in charge of viceroys from the Zirid clan of Sanhaja Berbers, who were Fatimid loyalists and enemies of the Zenata.{{r|Collins2014|p=170}} The Zirids in turn divided their territories, assigning some to the Hammadid branch of the family to govern. The Hammadids became independent in 1014, with their capital at [[Beni Hammad Fort|Qal'at Beni-Hammad]]. With the withdrawal of the Fatimids to Egypt, however, the rivalry with the Umayyads decreased.{{r|Collins2014|p=170}} [[Al-Hakam II]] sent [[Muhammad Ibn Abī 'Āmir al-Manṣūr|Muhammad Ibn Abī 'Āmir]] to north Africa in 973–974 to act as {{lang|ar-Latn|[[qadi]] al qudat}} (chief justice) to the Berber groups that had accepted Umayyad authority. Ibn Abī 'Āmir was treasurer of the household of the caliph's wife and children, director of the mint at [[Madinat al-Zahra]], commander of the Cordoba police, and [[qadi]] of the frontier. During his time as qadi in north Africa, Ibn Abi Amir developed close ties with the North African Berbers.{{r|Collins2014|p=186}} Considerable resentment arose in Cordoba against the increasing numbers of Berbers brought from north Africa by al-Mansur and his children Abd al-Malik and Sanchuelo.{{r|Collins2014|p=198}} It was said that Sanchuelo ordered anyone attending his court to wear Berber turbans, which Roger Collins suggests may not have been true, but shows that hostile anti-Berber propaganda was being used to discredit the sons of al-Mansur. In 1009, Sanchuelo had himself proclaimed Hisham II's successor, and then went on military campaign. However, while he was away a revolt took place. Sanchuelo's palace was sacked and his support fell away. As he marched back to Cordoba his own Berber mercenaries abandoned him.{{r|Collins2014|p=197–198}} Knowing the strength of ill feeling against them in Cordoba, they thought Sanchuelo would be unable to protect them, and so they went elsewhere in order to survive and secure their own interests.{{r|Collins2014|p=198}} Sanchuelo was left with only a few followers, and was captured and killed in 1009. Hisham II abdicated and was succeeded by [[Muhammad II al-Mahdi]]. Having abandoned Sanchuelo, the Berbers who had formed his army turned to support another ambitious Umayyad, [[Sulayman ibn al-Hakam|Sulayman]]. They obtained logistical support from Count [[Sancho Garcia of Castile]]. Marching on Cordoba, they defeated Saqaliba general [[Wāḍiḥ al-Ṣiqlabī|Wadih]] and forced Muhammad II al-Mahdi to flee to Toledo. They then installed Sulayman as caliph, and based themselves in the Madinat al-Zahra to avoid friction with the local population.{{r|Collins2014|p=198–199}} Wadih and al-Mahdi formed an alliance with the Counts of Barcelona and Urgell and marched back on Cordoba. They defeated Sulayman and the Berber forces in a [[Battle of Aqbat al-Bakr|battle near Cordoba]] in 1010. To avoid being destroyed, the Berbers fled towards Algeciras.{{r|Collins2014|p=199}} Al-Mahdi swore to exterminate the Berbers and pursued them. However, he was defeated in battle near Marbella. With Wadih, he fled back to Cordoba while his Catalan allies went home. The Berbers turned around and [[Siege of Córdoba (1013)|besieged Cordoba]]. Deciding that he was about to lose, Wadih overthrew al-Mahdi and sent his head to the Berbers, replacing him with Hisham II.{{r|Collins2014|p=199}} However, the Berbers did not end the siege. They methodically destroyed Cordoba's suburbs, pinning the inhabitants inside the old Roman walls and destroying the Madinat al-Zahra. Wadih's allies killed him, and the Cordoba garrison surrendered with the expectation of amnesty. However, "a massacre ensued in which the Berbers took revenge for many personal and collective injuries and permanently settled several feuds in the process".{{r|Collins2014|p=200}} The Berbers made Sulayman caliph once again. [[Ibn Idhari]] said that the installation of Sulayman in 1013 was the moment when "the rule of the Berbers began in Cordoba and that of the Umayyads ended, after it had existed for two hundred and sixty eight years and forty-three days".{{r|Collins2014|p=200}}<ref>{{cite book|last1=Ibn Idhari|title=Histoire de l'Afrique du Nord et de l'Espagne musulmane intitulée Kitab al-Bayan al-Mughrib par Ibn 'Idhari al-Marrakushi et fragments de la chronique de 'Arib|date=1901|location=Algiers|pages=II, ah 403|edition=French translation by Edmond Fagnan}}</ref> ==== In al-Andalus in the Taifa period ==== During the [[Taifa]] era, the petty kings came from a variety of ethnic groups; some—for instance the Zirid kings of Granada—were of Berber origin. The Taifa period ended when a Berber dynasty—the Moroccan Almoravids—took over al-Andalus; they were succeeded by the Almohad dynasty of Morocco, during which time al-Andalus flourished. After the fall of Cordoba in 1013, the Saqaliba fled from the city to secure their own fiefdoms. One group of Saqaliba seized [[Orihuela]] from its Berber garrison and took control of the entire region.{{r|Collins2014|p=201}} Among the Berbers who were brought to al-Andalus by al-Mansur were the Zirid family of Sanhaja Berbers. After the fall of Cordoba, the Zirids took over Granada in 1013, forming the [[Taifa of Granada|Zirid kingdom of Granada]]. The Saqaliba Khayran, with his own Umayyad figurehead [[Abd al-Rahman IV|Abd ar-Rahman IV al-Murtada]], attempted to seize Granada from the Zirids in 1018, but failed. Khayran then executed Abd ar-Rahman IV. Khayran's son, Zuhayr, also made war on the Zirid kingdom of Granada, but was killed in 1038.{{r|Collins2014|p=202}} In Cordoba, conflicts continued between the Berber rulers and those of the citizenry who saw themselves as Arab.{{r|Collins2014|p=202}} After being installed as caliph with Berber support, Sulayman was pressured into distributing southern provinces to his Berber allies. The Sanhaja departed from Cordoba at this time. The Zenata Berber [[Hammudid dynasty|Hammudids]] received the important districts of Ceuta and Algeciras. The Hammudids claimed a family relation to the Idrisids, and thus traced their ancestry to the caliph Ali. In 1016 they rebelled in Ceuta, claiming to be supporting the restoration of Hisham II. They took control of [[Málaga]], then marched on Cordoba, taking it and executing Sulayman and his family. [[Ali ibn Hammud al-Nasir]] declared himself caliph, a position he held for two years.{{r|Collins2014|p=203}} For some years, Hammudids and Umayyads fought one another and the caliphate passed between them several times. Hammudids also fought among themselves. The last Hammudid caliph reigned until 1027. The Hammudids were then expelled from Cordoba, where there was still a great deal of anti-Berber sentiment. The Hammudids remained in Málaga until expelled by the Zirids in 1056.{{r|Collins2014|p=203}} The Zirids of Granada controlled Málaga until 1073, after which separate Zirid kings retained control over the taifas of Granada and Malaga until the Almoravid conquest.<ref name=Reilly1992>{{cite book|last1=Reilly|first1=Bernard F.|title=Contest of Christian and Muslim Spain 1031–1157|date=1992|publisher=Blackwell|page=4|edition=1995 Paperback}}</ref> During the taifa period, the [[Aftasid dynasty]], based in [[Taifa of Badajoz|Badajoz]], controlled a large territory centered on the [[Guadiana|Guadiana River]] valley.<ref name=Reilly1992/> The area of Aftasid control was very large, stretching from the [[Sierra Morena]] and the taifas of [[Taifa of Mértola|Mértola]] and [[Taifa of Silves|Silves]] in the south, to the [[Campo de Calatrava]] in the west, the [[Montes de Toledo]] in the northwest, and nearly as far as [[Porto|Oporto]] in the northeast.<ref name=Reilly1992/> According to Bernard Reilly, during the taifa period genealogy continued to be an obsession of the upper classes in al-Andalus. Most wanted to trace their lineage back to the Syrian and Yemeni Arabs who accompanied the invasion. In contrast, tracing descent from the Berbers who came with the same invasion "was to be stigmatized as of inferior birth". Reilly notes, however, that in practice the two groups had by the 11th century become almost indistinguishable: "both groups gradually ceased to be distinguishable parts of the Muslim population, except when one of them actually ruled a taifa, in which case his low origins were well publicized by his rivals". Reilly further argues that "distinctions between Arab, Berber, and slave were not the stuff of serious politics, either within or between the taifas. It was the individual family that was the unit of political activity." The Berbers that arrived towards the end of the caliphate as mercenary forces, says Reilly, amounted to only about 20 thousand people in a total Andalusi population of six million. Their high visibility was due to their foundation of taifa dynasties rather than large numbers.{{r|Reilly1992|p=13}} In the power hierarchy, Berbers were situated between the Arabic aristocracy and the [[Muwallad|Muladi]] populace. Ethnic rivalry was one of the most important factors driving Andalusi politics. Berbers made up as much as 20% of the population of the occupied territory.<ref>[http://countrystudies.us/spain/5.htm Spain – Al Andalus], ''[[Library of Congress]]''</ref> ==== In al-Andalus under the Almoravids ==== [[File:Empire almoravide.PNG|thumb|right|The [[Almoravid empire|Almoravid]] realm at its greatest extent, c.&nbsp;1120]] During the taifa period, the Almoravid empire developed in northwest Africa, whose core was formed by the [[Lamtuna]] branch of the Sanhaja Berber.{{r|Reilly1992|p=99}} In the mid-11th century, they allied with the [[Godala|Guddala]] and Massufa Berber. At that time, the Almoravid leader [[Yahya Ibn Ibrahim|Yahya ibn Ibrahim]] went on a [[hajj]]. On his way back he met [[Maliki]]te preachers in Kairouan, and invited them to his land. Malikite disciple [[Abdallah ibn Yasin|Abd Allah ibn Yasin]] accepted the invitation. Traveling to Morocco, he established a military monastery or [[ribat]] where he trained a highly motivated and disciplined fighting force. In 1054 and 1055, employing these specially trained forces, Almoravid leader [[Yahya ibn Umar al-Lamtuni|Yahya ibn Umar]] defeated the [[Ghana Empire|Kingdom of Ghana]] and the Zenata Berber. After Yahya ibn Umar died, his brother [[Abu Bakr ibn Umar]] pursued an Almoravid expansion. Forced to resolve a Sanhaja civil war, he left control of the Moroccan conquests to his brother, [[Yusuf ibn Tashfin]]. Yusuf continued to conquer territory; and following Abu Bakr's death in 1087, he became the Almoravid leader.{{r|Reilly1992|p=100–101}} After their loss of Cordoba, the Hammudids had occupied Algeciras and Ceuta. In the mid-11th century, the Hammudids lost control of their Iberian possessions, but retained a small taifa kingdom based in Ceuta. In 1083, Yusuf ibn Tashufin conquered Ceuta. In the same year, [[al-Mutamid]], king of the [[Taifa of Seville]], traveled to Morocco to appeal to Yusuf for help against King [[Alfonso VI of León and Castile|Alfonso VI]] of Castile. Earlier, in 1079, the king of Badajoz, al-Mutawakkil, had appealed to Yusuf for help against Alfonso. After the fall of [[Taifa of Toledo|Toledo]] to Alfonso VI in 1085, al-Mutamid appealed again to Yusuf. This time, financed by the taifa kings of Iberia, Yusuf crossed to al-Andalus and took direct personal control of Algeciras in 1086.{{r|Reilly1992|p=102–103}} === Modern history === {{further|Arabized Berber|Berberism}} [[File:Maroc Atlas Imlil Luc Viatour 4.jpg|thumb|Berber village in the [[High Atlas]] mountains of Morocco]] The Kabylians were independent of outside control during the period of [[Ottoman Empire]] rule in North Africa. They lived primarily in three states or confederations: the [[Kingdom of Ait Abbas]], [[Kingdom of Kuku]], and the principality of Aït Jubar.<ref name="Brill">[https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA600 ''E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936''], Volume 4, publié par M. Th. Houtsma, Page 600</ref> The Kingdom of Ait Abbas was a Berber state of North Africa, controlling Lesser Kabylie and its surroundings from the sixteenth century to the nineteenth century. It is referred to in the Spanish historiography as {{lang|es|reino de Labes}};<ref>''Afrique barbaresque dans la littérature française aux XVIe et XVIIe siècles (l')''. Par Guy Turbet-Delof. page 25</ref> sometimes more commonly referred to by its ruling family, the Mokrani, in Berber {{lang|ber-Latn|At Muqran}} ({{langx|ar|أولاد مقران}} {{lang|ar-Latn|Ouled Moqrane}}). Its capital was the [[Kalâa of Ait Abbas]], an impregnable citadel in the [[Bibans|Biban]] mountain range. The most serious [[Mokrani Revolt|native revolt]] against colonial power in [[French Algeria]] since the time of [[Abdelkader al-Jazairi|Abd al-Qadir]] broke out in 1871 in the Kabylie and spread through much of Algeria. By April 1871, 250 tribes had risen, or nearly a third of Algeria's population.<ref>Bernard Droz, «Insurrection de 1871: la révolte de Mokrani», dans Jeannine Verdès-Leroux (dir.), ''L'Algérie et la France'', Paris, Robert Laffont 2009, {{p.|474–475}} {{isbn|978-2-221-10946-5}}</ref> In the aftermath of this revolt and until 1892, the [[Kabyle myth]], which supposed a variety of stereotypes based on a binary between Arabs and Kabyle people, reached its climax.<ref name="marnia">{{Cite journal |last=Lazreg |first=Marnia |date=1983 |title=The Reproduction of Colonial Ideology: The Case of the Kabyle Berbers |url=https://www.jstor.org/stable/41857696 |journal=Arab Studies Quarterly |volume=5 |issue=4 |pages=380–395 |issn=0271-3519}}</ref><ref name="oup">{{cite book|author=|title=Islam in the West|year=2018|publisher=OUP India |isbn=978-0-19-909366-3|page=250}}</ref> In 1902, the French penetrated the [[Hoggar Mountains]] and defeated [[Kel Ahaggar|Ahaggar Tuareg]] in the battle of [[Tit, Tamanrasset|Tit]]. [[File:Abd el-Krim TIME 1925.jpg|thumb|[[Abd el-Krim]] featured in the magazine ''[[Time (magazine)|Time]]'' in 1925]] In 1912, [[Treaty Between France and Spain Regarding Morocco|Morocco was divided]] into French and Spanish zones.<ref>Miller, S. (2013). France and Spain in Morocco. In A History of Modern Morocco (pp. 88–119). Cambridge: Cambridge University Press. {{doi|10.1017/CBO9781139045834.008}}</ref> The [[Rifians|Rif Berbers]] rebelled, led by [[Abd el-Krim]], a former officer of the Spanish administration. In July 1921, the Spanish army in northeastern Morocco, under [[Manuel Fernández Silvestre|Manuel Silvestre]], were routed by the forces of Abd el-Krim, in what became known in Spain as the [[Disaster of Annual]]. The Spaniards may have lost up to 22,000&nbsp;soldiers at Annual and in subsequent fighting.<ref>David S. Woolman, page 96 "Rebels in the Rif", Stanford University Press</ref> During the [[Algerian War]] (1954–1962), the [[National Liberation Front (Algeria)|FLN]] and [[National Liberation Army (Algeria)|ALN]]'s reorganisation of the country created, for the first time, a unified Kabyle administrative territory, [[Provinces of Algeria#1954-1962|wilaya III]], being as it was at the centre of the anti-colonial struggle.<ref>{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/a-la-une/article/2004/07/05/veillee-d-armes-en-kabylie_371616_3208.html|title=Veillée d'armes en Kabylie|last=Stora|first=Benjamin|date=5 July 2004|work=Le Monde.fr|access-date=22 March 2017|language=fr|issn=1950-6244}}</ref> From the moment of Algerian independence, tensions developed between Kabyle leaders and the central government.<ref>{{Cite book|title=Émeutes et Mouvements sociaux au Maghreb|last1=Le Saout|first1=Didier|last2=Rollinde|first2=Marguerite|publisher=Karthala|year=1999|isbn=978-2-865-37998-9|page=46}}</ref> Soon after gaining independence in the middle of the twentieth century, the countries of North Africa established [[Arabic]] as their [[official language]], replacing French, Spanish, and Italian; although the shift from European colonial languages to Arabic for official purposes continues even to this day. As a result, most Berbers had to study and know Arabic, and had no opportunities until the twenty-first century to use their [[First language|mother tongue]] at school or university. This may have accelerated the existing process of Arabization of Berbers, especially in already bilingual areas, such as among the Chaouis of Algeria. Tamazight is now taught in Aurès since the march led by {{ill|Salim Yezza|fr}} in 2004. While [[Berberism]] had its roots before the independence of these countries, it was limited to the Berber elite. It only began to succeed among the greater populace when North African states replaced their European colonial languages with Arabic and identified exclusively as Arabian nations, downplaying or ignoring the existence and the social specificity of Berbers. However, Berberism's distribution remains uneven. In response to its demands, Morocco and Algeria have both modified their policies, with Algeria redefining itself constitutionally as an "Arab, Berber, Muslim nation". There is an identity-related debate about the persecution of Berbers by the Arab-dominated regimes of North Africa through both [[Pan-Arabism]] and Islamism,<ref>{{cite web |title=Official request for an autonomy status for Kabylia |url=http://kabylia.info:80/observer/spip.php?article123 |website=Kabylia Observer |access-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220231928/http://kabylia.info/observer/spip.php?article123 |archive-date=20 February 2009 |date=28 June 2004 }}</ref> their issue of identity is due to the pan-Arabist ideology of former Egyptian president, [[Gamal Abdel Nasser]]. Some activists have claimed that "[i]t is time—long past overdue—to confront the racist arabization of the Amazigh lands."<ref>{{Cite web|url=http://www.kabylia.info/arabization|date=9 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042413/http://www.kabylia.info/arabization|title=Arabization|archive-date=11 January 2010}}</ref> [[File:Nuit Debout - Paris - Kabyles - 48 mars 08.jpg|thumb|left|Demonstration of [[Kabyle people|Kabyles]] in Paris, April 2016]] The [[Black Spring (Algeria)|Black Spring]] was a series of violent disturbances and political demonstrations by Kabyle activists in the Kabylie region of Algeria in 2001. In the [[2011 Libyan civil war]], Berbers in the [[Nafusa Mountains]] were quick to revolt against the Gaddafi regime. The mountains became a stronghold of the rebel movement, and were a focal point of the conflict, with much [[2011 Nafusa Mountains Campaign|fighting]] occurring between rebels and loyalists for control of the region.<ref name="Berber speakers"/> The [[Tuareg rebellion (2012)|Tuareg Rebellion of 2012]] was waged against the Malian government by rebels with the goal of attaining independence for the northern region of Mali, known as [[Azawad]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|title=Mali Tuareg rebels declare independence in the north|date=6 April 2012|work=BBC News|archive-date=30 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030104410/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17635437|url-status=live}}</ref> Since late 2016, [[Hirak Rif|massive riots]] have spread across Moroccan Berber communities in the Rif region. Another escalation took place in May 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/05/scores-arrested-connection-morocco-rif-protests-170530184329431.html|title=Scores arrested in connection with Morocco Rif protests|website=www.aljazeera.com|date=30 May 2017}}</ref> In Morocco, after the constitutional reforms of 2011, Berber has become an official language, and is now taught as a compulsory language in all schools regardless of the area or the ethnicity. In 2016, Algeria followed suit and changed the status of Berber from "national" to "official" language. Although [[Berberists]] who openly show their political orientations rarely reach high positions, Berbers have reached high positions in the social and political hierarchies across the Maghreb. Examples are the former president of Algeria, [[Liamine Zeroual]]; the former prime minister of Morocco, [[Driss Jettou]]; and [[Khalida Toumi]], an Algerian politician and feminist. ===Arabization === {{Main|Arabized Berber}} The [[Arabization]] of the indigenous Berber populations was a result of the centuries-long [[Arab migrations to the Maghreb]], which began in the 7th century, and of changes in the population's demographics. The early wave of migration before the 11th century contributed to the Berbers' adoption of [[Arab culture]]. Furthermore, the [[Arabic|Arabic language]] spread during this period, driving [[Latin]] into extinction in the cities. The Arabization took place around Arab centres through the influence of Arabs in the cities and rural areas surrounding them.<ref name="Duri-2012">{{Cite book |last=Duri |first=A. A. |url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71 |title=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation) |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-62286-8 |pages=70–74 |language=en}}</ref> The migration of [[Banu Hilal]] and [[Banu Sulaym]] in the 11th century had a much greater influence on the process of Arabization of the population. It played a major role in spreading [[Bedouin Arabic]] to rural areas such as the countryside and steppes, and as far as the southern areas near the [[Sahara]].<ref name="Duri-2012"/> It also heavily transformed the culture in the Maghreb into Arab culture, and spread nomadism in areas where agriculture was previously dominant.<ref>{{Cite book |last=el-Hasan |first=Hasan Afif |url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Killing the Arab Spring |date=1 May 2019 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-1-62894-349-8 |page=82 |language=en}}</ref> These Bedouin tribes accelerated and deepened the Arabization process, since the Berber population was gradually [[Cultural assimilation|assimilated]] by the newcomers and had to share with them pastures and seasonal migration paths. By around the 15th century, the region of modern-day Tunisia had already been almost completely Arabized.<ref name="Holes 42"/> As Arab nomads spread, the territories of the local Berber tribes were moved and shrank. The [[Zenata]] were pushed to the west, and the [[Kabyle people|Kabyles]] were pushed to the north. The Berbers took refuge in the mountains, whereas the plains were Arabized.<ref>{{Cite book |last1=Farida |first1=Benouis |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria. |last2=Houria |first2=Chérid |last3=Lakhdar |first3=Drias |last4=Amine |first4=Semar |publisher=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen) |isbn=978-3-902966-14-8 |page=9 |language=en}}</ref> ==موجوده آباديات== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Dansgroep uit de westelijke Sahara tijdens het Nationaal Folkore Festival te Marrakech TMnr 20017655.jpg|thumb|[[Sanhaja]] Berber women in the 1970s]] {| class="wikitable" |+ مکيه امازيغي گروهه ! گروهه !! ملڪ !! نوٽس |- | شلوح (Chleuhs) || مراڪش || ائٽلس جبل ۽ سوس وادي جا رهواسي. |- | قبائل (Kabyles) || الجزائر || الجزائر جي قبائلي علائقي جا رهواسي. |- | طوارق (Tuareg) || صحارا ريگستان || نائجر، مالي، ليبيا ۽ الجزائر جا بدوي قبيلا. |- | ريفين (Riffians) || مراڪش || اتر مراڪش جا رهواسي. |- | سيوي (Siwi) || مصر || مصر جي سيوا نخلستان جا رهواسي. |} === Ethnic groups === {{Main|Maghreb#Ethnic groups}} Ethnically, Berbers comprise a minority population in the [[Maghreb]]. They comprise 35–60% of the Moroccan population,<ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |date=10 March 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-46400-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ncube|first1=Lyton|last2=Mkwendi|first2=Chengeto Pauline|last3=Batisayi|first3=Amos|date=2024-08-17|title=Victory for Africa or the Arab world? Moroccan nationalism, Arab exceptionalism, pan-African solidarity and digital fandom during the 2022 FIFA World Cup|journal=Soccer & Society|language=en|volume=25|issue=4–6|pages=673–692|doi=10.1080/14660970.2024.2332092|issn=1466-0970|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last=Vermeren|first=Pierre|title=Le Maroc en 100 questions: un royaume de paradoxes|date=2020|publisher=Tallandier|isbn=979-10-210-3699-4|series=En 100 questions|location=Paris}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gagliardi|first=Silvia|date=2019-02-07|title=Indigenous peoples’ rights in Morocco: subaltern narratives by Amazigh women|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13642987.2019.1574757|journal=The International Journal of Human Rights|language=en|volume=23|issue=1-2|pages=281–296|doi=10.1080/13642987.2019.1574757|issn=1364-2987|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news |last=Basma El Atti ــ Rabat|title=Morocco’s complex identity: African, Amazigh, and Arab|url=https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329010037/https://www.newarab.com/analysis/moroccos-complex-identity-african-amazigh-and-arab|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-31|work=The New Arab|language=en-EN}}</ref> 15–25% of Algeria,<ref>{{Citation |title=Algeria |date=14 June 2023 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613110736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |url-status=dead |archive-date=13 June 2023 |work=The World Factbook |access-date=19 June 2023 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 February 2016 |title=Algeria reinstates term limit and recognises Berber language |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35515769 |access-date=19 June 2023}}</ref> 10% of Libya,<ref>{{Cite web |last=Zurutuza |first=Karlos |title=Berbers fear ethnic conflict |url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict |access-date=12 December 2022 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> and 1% of Tunisia.<ref>{{Cite news |date=12 March 2004 |title=Q&A: The Berbers |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm |access-date=12 December 2022}}</ref> Berber language speakers in the Maghreb comprise 30%<ref name="Berber speakers" /> to 40%<ref name="minorityrights.org">{{cite journal|url=http://minorityrights.org/minorities/berber/|title=Morocco – Berber|journal=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|date=19 June 2015 }}</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}}<ref name="axl.cefan.ulaval.ca">{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/berberes_Afrique.htm|title=Les Berbères en Afrique du Nord|publisher=Chaire pour le développement de la recherche sur la culture d'expression française en Amérique du Nord}}, Université Laval Québec, 2016.</ref>{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Moroccan population, and 15%<ref name="The World Factbook">{{cite web |title=Ethnic groups |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html |archive-date=6 January 2019 |access-date=24 January 2016 |publisher=The World Factbook}}</ref> to 35%<ref name="axl.cefan.ulaval.ca" />{{Better source needed|reason=The current source is insufficiently reliable ([[WP:NOTRS]]).|date=June 2023}} of the Algerian population, with smaller communities in Libya and very small groups in Tunisia, Egypt and Mauritania.<ref>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/histdic/wh/hdnafrica.html|title=Historical Dictionaries: North Africa|access-date=2 May 2015}}</ref> Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages" /> to 16 million<ref name="Stolz-2015" /> people in Africa. [[File:Berber village Atlas.jpg|thumb|Berber village in the Atlas mountains]] Prominent Berber ethnic groups include the [[Kabyle people|Kabyles]]—from [[Kabylia]], a historical autonomous region of northern Algeria—who number about six million and have kept, to a large degree, their original language and society; and the [[Shilha people|Shilha]] or Chleuh—in High and [[Anti-Atlas]] and [[Sous]] Valley of Morocco—who number about eight million.{{Citation needed|date=June 2023}} Other groups include the [[Rifians|Riffians]] of northern Morocco, the [[Chaoui people|Chaoui]] people of eastern Algeria, the [[Chenouas]] in western Algeria and the [[Nafusi language|Nafusis]] of the [[Nafusa Mountains]]. Outside the Maghreb, the [[Tuareg people|Tuareg]] in Mali (early settlement near the old imperial capital of [[Timbuktu]]),<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KLhuMhMtE5gC&q=Berbers,+Timbuktu|title=Berbers and Blacks: Impressions of Morocco, Timbuktu and Western Sudan|author=David Prescott Barrows|year=2004|publisher=Kessinger |isbn=978-1-4179-1742-6}}</ref> Niger, and Burkina Faso number some 850,000,<ref name=WorldFactbookMali/> 1,620,000,<ref name=WorldFactbookNiger>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109131606/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niger|url-status=dead|archive-date=9 January 2021|title=Niger|date=3 March 2022|publisher=The World Factbook}}</ref> and 50,000, respectively. Tuaregs are a Berber ethnic group with a traditionally [[nomad]]ic pastoralist lifestyle and are the principal inhabitants of the vast Sahara Desert.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6982266.stm|title=Q&A: Tuareg unrest|date=7 September 2007|newspaper=BBC|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html|title=Who are the Tuareg? {{!}} Art of Being Tuareg: Sahara Nomads in a Modern World|website=africa.si.edu|access-date=22 May 2016|archive-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927231426/http://africa.si.edu/exhibits/tuareg/who.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ List of Berber ethnic groups ! Ethnic group ! Country ! Regions ! Ethnic population ! Linguistic population |- | [[Chaoui people|Chaouis]] || rowspan="2" | {{flag|ALG}} || [[Aurès Mountains]], eastern Algeria |2,870,000<ref>{{Cite web |publisher=Centre de Recherche Berbère |title=Chaouia |url=http://www.centrederechercheberbere.fr/chaouia.html |access-date=31 May 2023 |website=www.centrederechercheberbere.fr}}</ref> |Including 2,130,000 speakers of [[Shawiya language|Shawiya]]<ref>{{Cite web |title=Tachawit |website=Ethnologue Free |url=https://www.ethnologue.com/language/shy/ |access-date=31 May 2023 |language=en}}</ref> |- | [[Chenouas]] || [[Mount Chenoua]], western Algeria |106,000<ref>{{Cite web |title=Chenoua in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11321/AG |access-date=29 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 76,000 speakers of [[Shenwa language|Shenwa]]<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Shenwa |url=https://www.ethnologue.com/18/language/cnu/ |website=Ethnologue}}</ref> |- | [[Shilha people|Chleuhs]] || {{flag|MAR}} || [[High Atlas]], [[Anti-Atlas]] and the [[Sous]] valley, southern Morocco |3,500,000<ref>{{Cite web |last=Project |first=Joshua |title=Berber, Southern Shilha in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/14911/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Djerba Berber|Djerbas]] || {{flag|TUN}} || [[Djerba]], southern Tunisia |11,000<ref>{{Cite web |title=Amazigh, Djerba in Tunisia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12344/TS |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> | |- | [[Ghomaras]] || {{flag|MAR}} || Western [[Rif]], northern Morocco |12,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Ghomara in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/11882/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 10,000 speakers of [[Ghomara language|Ghomara]]{{citation needed|date=July 2023}}<!--Scribd is a document hosting service, not a source, and often violates copyright: see [[WP:RS/P%]]<ref>{{Cite web |title=Arabic Influence in Ghomara Berber by J El Hannouche {{!}} PDF {{!}} Grammatical Gender {{!}} Grammatical Tense |url=https://www.scribd.com/document/46039741/Arabic-Influence-in-Ghomara-Berber-by-J-El-Hannouche |access-date=31 May 2023 |website=Scribd |language=en}}</ref>--> |- | [[Godala|Guezula]] || {{flag|MRT}} ||Southern Mauritania |Unknown | |- | [[Kabyle people|Kabyles]] || {{flag|ALG}} || [[Kabylia]], northern Algeria |6,000,000<ref>{{Cite book |last=Pereltsvaig |first=Asya |title=Languages of the World: An Introduction |url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/languages-of-the-world/8CC640455E0B8E6271A7145419DA2863 |date=3 September 2020 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108783071 |isbn=978-1-108-78307-1 |language=en |access-date=26 August 2023}}</ref> |Including 3,000,000 speakers of [[Kabyle language|Kabyle]]<ref>{{Cite web |title=Algérie: situation géographique et démolinguistique |url=https://axl.cefan.ulaval.ca/afrique/algerie-1demo.htm |access-date=31 May 2023 |website=L'aménagement linguistique dans le monde |language=fr}}</ref> |- | [[Matmata Berber|Matmata]]s || {{flag|TUN}} || [[Matmata, Tunisia|Matmata]], southern Tunisia |3,700 | |- | [[Mozabite people|Mozabites]] || {{flag|ALG}} || [[M'zab]] Valley, central Algeria |200,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Mozabite in Algeria |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13842/AG |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 150,000 speakers of [[Mozabite language|Mozabite]]<ref>{{Cite web |title=Tumzabt |url=https://www.ethnologue.com/language/mzb/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Nafusi language|Nafusi]] || {{flag|LBY}} || [[Nafusa Mountains|Jabal Nafusa]], western Libya |186,000<ref>{{Cite web |last=PeopleGroups.org |title=Nefusa Berbers of Libya |url=https://peoplegroups.org/explore/PeopleGroupDetails.aspx?peid=11844#topmenu |access-date=31 May 2023 |website=peoplegroups.org }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Including 140,000 speakers of [[Nafusi language|Nafusi]]<ref>{{Cite book |last=Brown |first=E. K. |title=Encyclopedia of Language & Linguistics |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-08-044299-0 |edition= |location=Amsterdam; Heidelberg |page=155}}</ref> |- | [[Riffians]] || rowspan="2" | {{flag|MAR}} || [[Rif]], northern Morocco |1,500,000 |Including 1,271,000 speakers of [[Tarifit]]<ref name="Maaroufi">{{Cite web |last=Maaroufi |first=Youssef |title=Recensement général de la population et de l'habitat 2004 |url=https://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html |access-date=2 June 2022 |website=Site institutionnel du Haut-Commissariat au Plan du Royaume du Maroc |language=fr |archive-date=5 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110705120730/http://www.hcp.ma/Recensement-general-de-la-population-et-de-l-habitat-2004_a633.html }}</ref> |- |[[Senhaja Srair people|Senhaja Srair]] |Central [[Rif]], northern Morocco |151,245<ref>{{Cite book |last=Adardak Charif |url=https://revues.imist.ma/index.php/TIDIGHIN/article/download/52464/27207/146718 |title=Chelha des Senhaja Sraïr :un parler amazigh minoritaire en voie de disparition dans les montagnes du Rif (Nord du Maroc) |language=french |trans-title=Shelha of Senhaja Srair: a minority Amazigh dialect on the verge of disappearing in the Rif mountains (Northern Morocco)}}</ref> |Including 85,000 speakers of [[Senhaja de Srair language|Senhaja de Srair]]<ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/senhaja-berber-varieties-phonology-morphology-and-morphosyntax |title=Senhaja Berber Varieties Phonology, Morphology, And Morphosyntax}}</ref> |- | [[Siwi people|Siwi]] || {{flag|EGY}} || [[Siwa Oasis]], western Egypt |24,000<ref name="Project"/> |Including 20,000 speakers of [[Siwi language|Siwi]]<ref>{{Cite web |title=Siwi |url=https://www.ethnologue.com/language/siz/ |access-date=31 May 2023 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |- | [[Tuareg people|Tuareg]] || {{flag|ALG}}<br />{{flag|MLI}}<br />{{flag|NIG}} || [[Sahara]], northern Mali and Niger, and southern Algeria |4,000,000 | |- | Central Atlas Amazigh || {{flag|MAR}} || [[Middle Atlas]], Morocco |2,867,000<ref>{{Cite web |title=Berber, Imazighen in Morocco |url=https://joshuaproject.net/people_groups/12217/MO |access-date=31 May 2023 |website=Joshua Project |language=en}}</ref> |Including 2,300,000 speakers of [[Central Atlas Tamazight]]<ref name="Maaroufi" /> |- | [[Zuwara Berber|Zuwara]] || {{flag|LBY}} || [[Zuwarah]], northwestern Libya |280,000 |247,000 speakers of [[Zuwara Berber|Zuwara]]<ref>{{Cite web |title=Nafusi |url=https://www.ethnologue.com/language/jbn |access-date=4 November 2022 |website=Ethnologue |language=en}}</ref> |} === Genetics === {{Main|Maghreb#Genetics}} Genetically, the Berbers form the principal indigenous ancestry in the region.<ref>{{cite book |last=Stokes |first=Jamie |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East: L to Z |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=21}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=uSGzIPz8cYIC |title=The Report: Algeria 2011 |publisher=Oxford Business Group |year=2011 |isbn=978-1-907065-37-8 |page=9}}</ref> [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|Haplogroup E1b1b]] is the most frequent among Maghrebi groups, especially the downstream lineage of [[E-M81|E1b1b1b1a]], which is typical of the indigenous Berbers of North-West Africa. On the other hand, [[Haplogroup J-M267|Haplogroup J1]] is the second most frequent among Maghrebi groups and is more indicative of [[Middle East]] origins, and has its highest distribution among populations in the southern [[Arabian Peninsula]]. E1b1b1b accounts for 45% of North Africans, while Haplogroup J1-M267 accounts for 30% of North Africans, and has spread from Arabia.<ref>{{Cite journal |first1=Sarra |last1=Elkamel |first2=Sofia L. |last2=Marques |first3=Luis |last3=Alvarez |first4=Veronica |last4=Gomes |first5=Sami |last5=Boussetta |first6=Soufia |last6=Mourali-Chebil |first7=Houssein |last7=Khodjet-El-Khil |first8=Lotfi |last8=Cherni |first9=Amel |last9=Benammar-Elgaaied |first10=Maria J. |last10=Prata |display-authors=6 |date=August 2021 |title=Insights into the Middle Eastern paternal genetic pool in Tunisia: high prevalence of T-M70 haplogroup in an Arab population |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=15728 |doi=10.1038/s41598-021-95144-x |doi-access=free|pmid=34344940 |pmc=8333252 |bibcode=2021NatSR..1115728E }}</ref> DNA studies of [[Iberomaurusian]] peoples at [[Taforalt]], Morocco dating to around 15,000 years ago have found them to have a distinctive Maghrebi ancestry formed from a mixture of [[Near East]]ern and African ancestry, which is still found as a part of the genome of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=van de Loosdrecht |first1=Marieke |last2=Bouzouggar |first2=Abdeljalil |last3=Humphrey |first3=Louise |last4=Posth |first4=Cosimo |last5=Barton |first5=Nick |last6=Aximu-Petri |first6=Ayinuer |last7=Nickel |first7=Birgit |last8=Nagel |first8=Sarah |last9=Talbi |first9=El Hassan |last10=El Hajraoui |first10=Mohammed Abdeljalil |last11=Amzazi |first11=Saaïd |last12=Hublin |first12=Jean-Jacques |last13=Pääbo |first13=Svante |last14=Schiffels |first14=Stephan |last15=Meyer |first15=Matthias |date=4 May 2018 |title=Pleistocene North African genomes link Near Eastern and sub-Saharan African human populations |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aar8380 |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6388 |pages=548–552 |doi=10.1126/science.aar8380 |pmid=29545507 |bibcode=2018Sci...360..548V |issn=0036-8075}}</ref> A 2025 study sequenced individuals from [[Takarkori]] (7,000 YBP) and discovered that most of their ancestry was from an unknown [[Ancestral North African]] lineage, related to the African admixture component found in Iberomaurusians.<ref>{{Cite journal |last1=Salem |first1=Nada |last2=van de Loosdrecht |first2=Marieke S. |last3=Sümer |first3=Arev Pelin |last4=Vai |first4=Stefania |last5=Hübner |first5=Alexander |last6=Peter |first6=Benjamin |last7=Bianco |first7=Raffaela A. |last8=Lari |first8=Martina |last9=Modi |first9=Alessandra |last10=Al-Faloos |first10=Mohamed Faraj Mohamed |last11=Turjman |first11=Mustafa |last12=Bouzouggar |first12=Abdeljalil |last13=Tafuri |first13=Mary Anne |last14=Manzi |first14=Giorgio |last15=Rotunno |first15=Rocco |date=2 April 2025 |title=Ancient DNA from the Green Sahara reveals ancestral North African lineage |journal=Nature |volume=641 |issue=8061 |language=en |pages=144–150 |doi=10.1038/s41586-025-08793-7 |pmid=40175549 |issn=1476-4687|doi-access=free |pmc=12043513 |bibcode=2025Natur.641..144S }}</ref> According to the study, the Takarkori people were distinct from both contemporary sub-Saharan Africans and non-Africans/Eurasians. They had "only a minor component of non-African ancestry" but did "not carry sub-Saharan African ancestry, suggesting that, contrary to previous interpretations, the [[Green Sahara]] was not a corridor connecting Northern and sub-Saharan Africa."<ref>{{cite news |title=Sahara desert, once lush and green, was home to mysterious human lineage |url=https://www.reuters.com/business/environment/sahara-desert-once-lush-green-was-home-mysterious-human-lineage-2025-04-04/ |work=Reuters |date=4 April 2025}}</ref> Later during the [[Neolithic]], from around 7,500 years ago onwards, there was a migration into Northwest Africa of [[Early European Farmers|European Neolithic Farmers]] from the Iberian Peninsula (who had originated in [[Anatolia]] several thousand years prior), as well as pastoralists from the [[Levant]], both of whom also significantly contributed to the ancestry of modern Northwest Africans.<ref>{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608|bibcode=2023Natur.618..550S }}</ref> The [[Proto-Berber language|proto-Berber]] tribes evolved from these prehistoric communities during the late [[Bronze Age|Bronze]]- and early [[Iron Age|Iron]] ages.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. Anterior aos descobrimentos.'' Editora Vozes, Petrópolis (Brasil) 1985, pp. 42f., 77f. Giordani references Bousquet, ''Les Berbères'' (Paris 1961).</ref> ==ڊائياسپورا== {{See also|Berbers in France|Berber Canadians|Berbers in Belgium|Berbers in the Netherlands|Berber Americans}} {{Expand section|date=October 2012}} [[File:Zinedine Zidane by Tasnim 02.jpg|thumb|French former footballer [[Zinedine Zidane]], born to Berber [[Kabyle people|Kabyle]] parents from Algeria]] According to a 2004 estimate, there were about 2.2 million Berber immigrants in Europe, especially the Riffians in Belgium, the Netherlands, and France; and Algerians of Kabyle and Chaoui heritage in France.<ref>[http://www.langues-de-france.org/chaker.html Pour une histoire sociale du berbèRe en France] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112151506/http://www.langues-de-france.org/chaker.html|date=12 November 2012}}, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004</ref> ==سياست== === Berberism === {{Main|Berberism}} Since the 1970s,<ref name="Willis-2014">{{Cite book |last=Willis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=7gMqBgAAQBAJ&pg=PA214 |title=Politics and Power in the Maghreb: Algeria, Tunisia and Morocco from Independence to the Arab Spring |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-936820-4 |pages=209–217 |language=en}}</ref>{{Rp|page=209}} a political movement, initially led by the Kabyles of Algeria, has developed among various parts of the Berber populations of North Africa to promote a collective Amazigh [[ethnic identity]].<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> It is variously referred to as Amazighism,<ref>{{Cite book |last=Naylor |first=Phillip C. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=akGIpgEV-D4C&pg=PA76 |title=Historical Dictionary of Algeria |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |isbn=978-0-8108-6480-1 |page=76 |language=en |chapter=Amazighism}}</ref> Berberism,<ref name="Willis-2014" /> the Berber identity movement, or the Berber Culture Movement.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> The movement does not have a specific organization and cuts across both modern national boundaries and traditional tribal divisions. It is generally consistent in its demands, which include greater linguistic rights for Berber languages and greater official and social recognition of Amazigh culture.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /> These Berberists also aimed to counter the image that Berbers were a mere collection of disparate tribes speaking mutually incomprehensible languages. They did this by introducing "Imazighen" as a collective term of self-referral and claimed that the various Berber languages once constituted a single language.<ref name="Goodman-2005">{{Cite book |last=Goodman |first=Jane E. |url=https://books.google.com/books?id=By1aJGHz8rwC&pg=PA7 |title=Berber Culture on the World Stage: From Village to Video |date=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21784-4 |pages=7 and 11 |language=en}}</ref> The political outcomes have been different in each country of the Maghreb and are shaped by other factors such as geography and socioeconomic circumstances. In Algeria, the politics of the movement were focused in Kabylie, were more overtly political, and have sometimes been confrontational. In Morocco, where Amazigh populations are spread across a wider area, the movement has been less overtly political and confrontational.<ref name="Maddy-Weitzman-2011" /><ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=213}} In the 1990s, both states made concessions to this movement or attempted to ally itself with it, partly in response to the challenge of other political forces such as Islamism.<ref name="Willis-2014" />{{Rp|page=214}} === Political tensions === Over the past few decades, political tensions have arisen between some Berber groups (especially the [[Kabyle people|Kabyles]] and [[Rifians]]) and North African governments, partly over linguistic and social issues. For example, in Morocco, Algeria, Tunisia, and Libya, giving children Berber names was banned.<ref>{{cite web |title=Amazigh: Morocco Upholds Ban of Traditional Names |url=https://unpo.org/article/19303 |website=Unpo |date=2 November 2009 |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826132527/https://unpo.org/article/19303 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Arbaoui |first1=Larbi |title=Morocco lifts the ban on Amazigh names |url=https://www.moroccoworldnews.com/2014/03/125938/morocco-lifts-the-ban-on-amazigh-names |website=moroccoworldnew |date=6 August 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Zurutuza |first1=Karlos |title=The Amazigh of Libya revive their previously banned language |url=https://www.middleeasteye.net/features/amazigh-libya-revive-their-previously-banned-language |website=middleeasteye}}</ref> In Morocco, the Arabic language and Arab culture occupied a superior position in official and social domains. The [[Pan-Arabism|Arabist]] ideology was popular among Moroccan society, as well as within bureaucratic cadres and the political parties.<ref name="Aslan-2015">{{Cite book |last=Aslan |first=Senem |url=https://books.google.com/books?id=wTAWBQAAQBAJ&pg=PA111 |title=Nation Building in Turkey and Morocco |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05460-8 |page=111 |language=en}}</ref> The [[History of Libya under Muammar Gaddafi|regime of Muammar Gaddafi]] in Libya also banned the teaching of Berber languages, and, in a 2008 [[United States diplomatic cables leak|leaked diplomatic cable]], the Libyan leader warned Berber minorities: "You can call yourselves whatever you want inside your homes – Berbers, Children of Satan, whatever – but you are only Libyans when you leave your homes."<ref>{{cite news |last=Smith |first=Graeme |date=2011-04-21 |title=Small rebel victory big moment for persecuted Berber tribes |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925142853/http://www.theglobeandmail.com/news/world/africa-mideast/small-rebel-victory-big-moment-for-persecuted-berber-tribes/article1995361/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=2 May 2015 |work=[[The Globe and Mail]]}}</ref> He denied the existence of Berbers as a separate ethnicity, and called them a "product of [[colonialism]]" created by [[Western world|the West]] to divide Libya.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201103200010.html |title=Libya: Gaddafi Rails Against 'No Fly' Attacks and Berbers |date=20 March 2011 |publisher=allAfrica.com |access-date=13 January 2023 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134313/http://allafrica.com/stories/201103200010.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=21 April 2011 |title=Libyan rebels seize western border crossing, as fighting in mountains intensifies |url=https://www.washingtonpost.com/world/libyan-rebels-seize-western-border-crossing-as-fighting-in-mountains-intensifies/2011/04/21/AFaoxhIE_story.html |url-access=subscription |newspaper=The Washington Post}}</ref> As a result of the persecution suffered under Gaddafi's rule, many Berbers joined the [[Libyan opposition]] in the [[2011 Libyan civil war]].<ref>{{cite news |date=8 August 2011 |title=Amid a Berber Reawakening in Libya, Fears of Revenge |url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/africa/09berbers.html |url-access=subscription |access-date=1 May 2014 |publisher=NYTimes}}</ref> In contrast, many Berber students in Morocco supported [[Nasserism]] and [[Pan-Arabism|Arabism]], rather than [[Berberism]]. Many educated Berbers were attracted to the leftist [[National Union of Popular Forces]] rather than the Berber-based [[Popular Movement (Morocco)|Popular Movement]].<ref name="Aslan-2015" /> == ٻوليون== تمازيغت ٻوليءَ جا مراڪش ۾ ٽي وڏا لهجا آهن: 1. '''تاشيلحيٽ''' (Tachelhit): ائٽلس جبلن جي علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي. 2. '''تازائيٽ''' (Tazayit): وچ ائٽلس واري علائقي جي ٻولي. 3. '''ريفين''' (Tarifit): اتر مراڪش جي ٻولي. اڄڪلهه مراڪش ۽ الجزائر ۾ امازيغي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي ۽ اها اسڪولن ۾ پڻ پڙهائي وڃي ٿي.<ref name=":0" /> {{Main|Berber languages}} [[File:Map of Berber Languages 2018.png|thumb|260px|Areas in North Africa where [[Berber languages]] are spoken]] [[File:Tifinagh in Tifinagh.svg|thumb|Tifinagh in Tifinagh]] The Berber languages form a branch of the [[Afroasiatic language family]], a large family that also includes [[Semitic languages]] like Arabic and the [[Ancient Egyptian language]].<ref>{{Cite book |last1=Campbell |first1=George L. |url=https://books.google.com/books?id=DWAqAAAAQBAJ&dq=world+languages+berber&pg=PA223 |title=Compendium of the World's Languages |last2=King |first2=Gareth |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-1-136-25846-6 |edition=3rd |page=223 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lyovin |first1=Anatole |url=https://books.google.com/books?id=hjxuDQAAQBAJ&q=afroasiatic+languages+introduction |title=An Introduction to the Languages of the World |last2=Kessler |first2=Brett |last3=Leben |first3=William Ronald |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-514988-3 |edition=2nd |pages=198–208 |language=en}}</ref> {{lang|ber|Tamazight}} is a generic name for all of the Berber languages, which consist of many closely related varieties and dialects. Among these Berber languages are [[Tarifit|Riffian]], [[Zuwara Berber|Zuwara]], [[Kabyle language|Kabyle]], [[Shilha language|Shilha]], [[Siwi language|Siwi]], [[Zenaga language|Zenaga]], [[Sanhaja de Srair language|Sanhaja]], [[Central Atlas Tamazight|Tazayit]] (Central Atlas Tamazight), [[Mozabite language|Tumẓabt]] (Mozabite), [[Nafusi language|Nafusi]], and [[Tamasheq language|Tamasheq]], as well as the ancient [[Guanche language]]. Berber languages in total are spoken by around 14 million<ref name="Berber Languages">{{Cite web |title=Berber languages {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Amazigh-languages |access-date=30 May 2023 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> to 16 million<ref name="Stolz-2015">{{Cite book |last=Stolz |first=Christel |url=https://books.google.com/books?id=SBtfCAAAQBAJ&pg=PT45 |title=Language Empires in Comparative Perspective |date=10 March 2015 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-040847-8 |page=45 |language=en}}</ref> people in Africa (see [[Berber languages#Population|population estimation]]). These Berber speakers are mainly concentrated in Morocco and Algeria, followed by Mali, Niger, and Libya. Smaller Berber-speaking communities are also found as far east as Egypt, with a southwestern limit today at Burkina Faso. ==مذهب== {{Main|Berbers and Islam|Traditional Berber religion|Berber Jews|Berber Christians}} [[File:Panorama du Medracen.jpg|thumb|upright|The [[mausoleum]] of [[Madghacen]]]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Paar zilveren kledingspelden met ketting TMnr 5504-10.jpg|thumb|upright|Traditional Berber [[penannular brooch]], a custom dating from the pre-Abrahamic era.]]<!-- Berbers mainly adhere to Islam, but historically followed the traditional Berber religion; this area for general religion – Christianity & other Abrahamic faiths below --> The Berber identity encompasses language, religion, and ethnicity, and is rooted in the entire history and geography of North Africa. Berbers are not an entirely homogeneous ethnicity, and they include a range of societies, ancestries, and lifestyles. The unifying forces for the Berber people may be their shared language or a collective identification with Berber heritage and history. As a legacy of the spread of Islam, the Berbers are now mostly [[Sunni Islam|Sunni Muslim]]. However, the [[Mozabite people|Mozabite]] Berbers of the [[M'zab|M'zab Valley]] in the town of [[Ghardaïa]] in Algeria and some Libyan Berbers in the Nafusa Mountains and Zuwara are primarily adherents of [[Ibadi Islam]]. In antiquity, before the arrival of [[Abrahamic]] faiths into North Africa, the Berber people adhered to the [[traditional Berber religion]]. This traditional religion emphasized [[ancestor veneration]], [[polytheism]], and [[animism]]. Many ancient Berber beliefs were developed locally. Whereas others were influenced over time through contact with other [[traditional African religion]]s (such as the [[Ancient Egyptian religion]]), or borrowed during antiquity from the [[Punic religion]], [[Judaism]], Iberian mythology, and the [[Hellenistic religion]]. The most recent influence came from Islam and [[religion in pre-Islamic Arabia|pre-Islamic Arab religion]] during the medieval period. Some of the ancient Berber beliefs still subtly exist today within the Berber popular culture and tradition. Until the 1960s, there was also a significant Jewish Berber minority in Morocco,<ref>{{Cite web|url=http://www.mondeberbere.com/juifs-amazighs.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027062825/http://www.mondeberbere.com/juifs/index-en.htm|title=Udayen imazighen — Les Juifs amazighs — The Amazigh Jews|archive-date=27 October 2005|website=Mondeberbere.com}}</ref> but emigration (mostly to [[Israel]] and [[France]]) dramatically reduced their number to only a few hundred individuals. Following Christian missions, the Kabyle community in Algeria has a recently constituted Christian minority, both Protestant and Roman Catholic; and a 2015 study estimates that 380,000 Muslim Algerians have converted to Christianity in Algeria.<ref name=Miller2015/> There are Berbers among the 8,000<ref>{{cite news|url=https://www.christianitytoday.com/news/2013/may/christian-converts-in-morocco-fear-fatwa-calling-for-their.html|title=Christian Converts in Morocco Fear Fatwa Calling for Their Execution|author=Morning Star News|website=Christianity Today|date=9 May 2013}}</ref>–40,000<ref>{{cite news|url=https://www.vice.com/en/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret/|title='House-Churches' and Silent Masses—The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|last=Goverde|first=Rick|date=23 March 2015|publisher=[[Vice News]]|archive-date=7 July 2018|access-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180007/https://news.vice.com/article/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|url-status=live}}</ref> [[Moroccans]] who have converted to Christianity in the last decades, some of whom explain their conversion as an attempt to go back to their "Christian sources".<ref name=InvisibleChurch>{{cite news|url=https://www.welt.de/welt_print/article2935192/Marokkos-unsichtbare-Kirche.html|title=Marokkos unsichtbare Kirche|date=27 December 2008|newspaper=[[Die Welt]]|access-date=5 November 2015|language=de|trans-title=Morocco invisible church|last=Topper|first=Ilya U.}}</ref> The ''[[International Religious Freedom Act of 1998|International Religious Freedom Report]]'' for 2007 estimates that thousands of [[Tunisian people|Tunisian]] Berber Muslims have converted to Christianity.<ref name=report>{{cite report |author=((Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor)) |author-link=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=Tunisia: International Religious Freedom Report 2007 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90222.htm |date=14 September 2007 |website=U.S. Department of State |department=Archive |access-date=24 July 2022}} ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''</ref><ref>{{cite journal|last1=Johnstone|first1=Patrick|last2=Miller|first2=Duane Alexander|title=Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census|journal=Interdisciplinary Journal of Research on Religion|date=2015|volume=11|page=8|url=https://www.academia.edu/16338087|access-date=30 October 2015}}</ref> ==فن تعمير== {{See also|Architecture of Tunisia|Architecture of Algeria|Moroccan architecture}} === Antiquity === Some of the earliest evidence of original Amazigh culture in North Africa has been found in the highlands of the Sahara and dates from the second millennium BC, when the region was much less arid than it is today and when the Amazigh population was most likely in the process of spreading across North Africa.<ref name="Brett-1996">{{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|title=The Berbers|last2=Fentress|first2=Elizabeth|publisher=Blackwell|year=1996|isbn=978-0-631-20767-2|language=en}}</ref>{{Rp|pages=15–22}} Numerous archaeological sites associated with the [[Garamantes]] have been found in the Fezzan (in present-day Libya), attesting to the existence of small villages, towns, and tombs. At least one settlement dates from as early as 1000 BC. The structures were initially built in [[dry stone]], but around the middle of the millennium ({{Circa|500 BC}}) they began to be built with [[mudbrick]] instead.<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=23}} By the second century AD there is evidence of large [[villa]]s and more sophisticated tombs associated with the aristocracy of this society, in particular at [[Germa]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|page=24}} Further west, the kingdom of Numidia was contemporary with the Phoenician civilization of Carthage and the [[Roman Republic]]. Among other things, the Numidians have left thousands of pre-Christian tombs. The oldest of these is [[Madghacen|Medracen]] in present-day Algeria, believed to date from the time of [[Masinissa]] (202–148 BC). Possibly influenced by [[Ancient Greek architecture|Greek architecture]] further east, or built with the help of Greek craftsmen, the tomb consists of a large [[tumulus]] constructed in well-cut [[ashlar]] masonry and featuring sixty [[Doric order|Doric]] columns and an Egyptian-style [[cornice]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=27–29}} Another famous example is the [[Royal Mausoleum of Mauretania|Tomb of the Christian Woman]] in western Algeria. This structure consists of columns, a dome, and spiral pathways that lead to a single chamber.<ref>{{cite book|last=Davidson|first=Basil|title=Africa in History|year=1995|isbn=978-0-684-82667-7|page=50|publisher=Simon & Schuster }}</ref> A number of "tower tombs" from the Numidian period can also be found in sites from Algeria to Libya. Despite their wide geographic range, they often share a similar style: a three-story structure topped by a convex pyramid. They may have initially been inspired by Greek monuments but they constitute an original type of structure associated with Numidian culture. Examples of these are found at [[Siga]], Soumaa d'el Khroub, [[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Dougga]], and [[Sabratha]].<ref name="Brett-1996" />{{Rp|pages=29–31}} Mediterranean empires of [[Ancient Carthage|Carthage]] and [[Ancient Rome|Rome]] left their mark in the material culture of North Africa as well. Phoenician and [[Punic people|Punic]] (Carthaginian) remains can be found at [[Carthage]] itself and at [[Lixus (ancient city)|Lixus]]. Numerous remains of [[Ancient Roman architecture|Roman architecture]] can be found across the region, such as the [[amphitheatre of El Jem]] and the archaeological sites of [[Sabratha]], [[Timgad]], and [[Volubilis]], among others.<ref>{{Cite web|last=Ennabli|first=Abdelmajid|date=2000|title=North Africa's Roman art. Its future.|url=https://whc.unesco.org/en/documents/6056/|url-status=live|access-date=11 January 2022|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912130852/http://whc.unesco.org/en/documents/6056 |archive-date=12 September 2014 }}</ref><gallery> File:Garma (Garama) - Ruinen der antiken Stadt Garma 02.jpg|Remains of [[Germa]], a capital of the [[Garamantes]] (first millennium BC) File:Mausolée medghassen.jpg|[[Numidia]]n tomb of [[Madghacen|Medracen]] ({{circa|200}}–150 BC) File:TUNISIA DOUGGA MAUSOLEE LIBYCO PUNIQUE 001.jpg|[[Libyco-Punic Mausoleum of Dougga|Numidian mausoleum of Dougga]], example of a "tower tomb" (2nd century BC) </gallery> === After the Muslim conquest === {{Further|Moorish architecture}} After the [[Muslim conquest of the Maghreb|Arab-Muslim conquest of the Maghreb]] in the 7th and early 8th centuries, [[Islamic architecture]] developed in the region. Various dynasties, either based in North Africa or beyond it, contributed to the architecture of the region, including the Aghlabids, the Fatimids, and the [[Caliphate of Córdoba|Umayyads of Cordoba]]. In addition to the general [[Moorish architecture|"Moorish" style]] prevalent in North Africa during the [[History of Islam|Islamic period]], some architectural styles and structures in North Africa are distinctively associated with areas that have maintained strong Berber populations and cultures, including but not limited to the [[Atlas Mountains|Atlas Mountain]] regions of Morocco, the Aurès and M'zab regions of Algeria, and southern Tunisia.<ref name="Golvin-1989">{{Cite web |title=Berber architecture |url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/2582 |access-date=2026-04-26 |website=journals.openedition.org}}</ref> They do not form one single architectural style but rather a diverse variety of local vernacular styles.<ref name="Golvin-1989" /> Berber ruling dynasties also contributed to the formation and patronage of western Islamic art and architecture through their political domination of the region between the 11th and 16th centuries (during the rule of the Almoravids, Almohads, Marinids and Hafsids, among others).<ref>{{Cite book|last=Bennison|first=Amira K.|title=The Almoravid and Almohad Empires|publisher=Edinburgh University Press|year=2016|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref><ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|isbn=|location=Paris|pages=}}</ref> In Morocco, the largely Berber-inhabited [[Rural area|rural]] valleys and oases of the Atlas and the south are marked by numerous [[kasbah]]s (fortresses) and ''[[Ksar|ksour]]'' (fortified villages), typically flat-roofed structures made of [[rammed earth]] and decorated with local geometric motifs, as with the famous example of [[Aït Benhaddou|Ait Benhaddou]].<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite book|last=Naji|first=Salima|url=https://books.google.com/books?id=00k3iCkYYEQC&q=Art+et+Architectures+berb%C3%A8res+du+Maroc&pg=PP1|title=Art et Architectures berbères du Maroc|publisher=Editions la Croisée des Chemins|year=2009|isbn=978-2-35270-057-9|location=|pages=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ksar of Ait-Ben-Haddou|url=https://whc.unesco.org/en/list/444/|access-date=16 April 2020|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Likewise, southern Tunisia is dotted with hilltop ''ksour'' and multi-story fortified [[Granary|granaries]] (''[[ghorfa]]''), such as the examples in [[Medenine]] and [[Ksar Ouled Soltane]], which are typically built with loose stone bound by a [[Mortar (masonry)|mortar]] of [[clay]].<ref name="Golvin-1989" /> [[Fortified Granaries of Aures|Fortified granaries]] also exist in the [[Aurès Mountains|Aures]] region of Algeria,<ref>{{Cite journal |last=Ould-Braham |first=Ouahmi |date=1999 |title=Mission scientifique de Masqueray dans l'Aurès et ses dépendances (1875–1878) |url=https://www.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1999-1-page-19.htm |journal=Études et Documents Berbères |language=fr |volume=17 |issue=1 |pages=19–129 |doi=10.3917/edb.017.0019 |issn=0295-5245}}</ref> or in the form of ''[[Agadir (granary)|agadir]]''s of which numerous examples can be found in Morocco.<ref name="Golvin-1989" /><ref>{{Cite web|last=Strebe|first=Matthew|date=12 May 2018|title=Collective Granaries, Morocco|url=https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/|access-date=11 January 2022|website=Global Heritage Fund|language=en-US|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111204933/https://globalheritagefund.org/places/sacred-granaries-morocco/}}</ref> The island of [[Djerba|Jerba]] in Tunisia, traditionally dominated by Ibadi Berbers,<ref name="Oxford University Press-2009">{{Cite book|last=|first=|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-530991-1|editor-last=M. Bloom|editor-first=Jonathan|location=|pages=|chapter=Berber|editor-last2=S. Blair|editor-first2=Sheila}}</ref> has a traditional style of mosque architecture that consists of low-lying structures built in stone and covered in [[whitewash]]. Their prayer halls are domed and they have short, often round [[minaret]]s.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /> The mosques are often described as "fortified mosques" because the island's flat topography made it vulnerable to attacks and as a result the mosques were designed in part to act as watch posts along the coast or in the countryside.<ref>{{Cite book|last=Polimeni|first=Beniamino|title=International Symposium on New Metropolitan Perspectives|publisher=Springer|year=2018|isbn=978-3-319-92101-3|editor-last=Calabrò|editor-first=F.|pages=416–425|chapter=Describing a Unique Urban Culture: Ibadi Settlements of North Africa|editor-last2=Della Spina|editor-first2=L.|editor-last3=Bevilacqua|editor-first3=C.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sites and monuments|url=http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en|url-status=live|access-date=7 June 2021|website=Djerba Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607063435/http://www.djerbamuseum.tn/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=86&lang=en |archive-date=7 June 2021 }}</ref> The M'zab region of Algeria (e.g. [[Ghardaïa]]) also has distinctive mosques and houses that are completely whitewashed, but built in rammed earth. The structures here also make frequent use of domes and barrel vaults. Unlike in Jerba, the distinctive minarets in this region are tall and have a square base, tapering towards the end and crowned with "horn"-like corners.<ref name="Oxford University Press-2009" /><ref name="Golvin-1989" /><gallery> File:Koutoubia minaret DSCF8275.jpg|The [[Kutubiyya Mosque]] in [[Marrakesh]], built by the [[Almohad Caliphate|Almohads]] in the 12th century File:Ait Benhaddou Qsar (588071549).jpg|The ''[[ksar]]'' of [[Aït Benhaddou]] in Morocco File:Ksar ouledsoltane04.jpg|[[Ksar Ouled Soltane]], an example of a multi-level ''[[ghorfa]]'' in southern Tunisia File:Berber house cave Matmata - panoramio.jpg|Subterranean house in [[Matmata, Tunisia|Matmata]] (Tunisia) File:Tunisie Jemaâ Fadhloun 5.jpg|The Fadhloun Mosque in [[Djerba]] (Tunisia), an example of a traditional "fortified mosque" File:Bounora Mosque .jpg|The central mosque in [[Ghardaïa]], an example of local architecture in the [[M'zab]] region (Algeria) </gallery> ==فن ۽ ثقافت== امازيغي ثقافت ۾، خاص طور تي هٿ جي هنرن ۾، عورتن جو ڪردار تمام اهم آهي. ===اڻڻ جو هنر=== امازيغي عورتن لاءِ [[قالين]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] اڻڻ صرف هڪ ڪم ناهي، پر هڪ مقدس فن آهي. مراڪش ۾ عورتون مڃين ٿيون ته جيڪا عورت سٺو قالين اڻي ٿي، اها مرڻ کان پوءِ [[جنت]] ۾ ويندي. اهي [[ڪپھ|اون]] (<small>wool</small>) کي هڪ روح رکندڙ شئي سمجهن ٿيون.<ref name=":12">{{Cite book|title=Azetta : l'art des femmes berbères|url=https://archive.org/details/azettalartdesfem0000paul|last=Vanderbroeck|first=Paul|year=2000}}</ref> ===نقش ۽ نگار=== ڪپڙن تي ٺهيل مختلف نشانن جون خاص معنائون آهن: * پن پنجو (هٿ): بد نظر کان بچڻ لاءِ * ٽڪنڊا ۽ هيرا: عورتن جي طاقت جي علامت * ٻج يا ٻوٽا: زرخيزي جي علامت === Social context === The traditional social structure of the Berbers has been tribal. A leader is appointed to command the tribe. In the Middle Ages, many women had the power to govern, such as Dihya and [[Fatma Tazoughert]] in the [[Aurès Mountains]], [[Tin Hinan]] in the Hoggar, and [[Chemci]] in {{ill|Aït Iraten|ar}}. [[Lalla Fatma N'Soumer]] was a Berber woman in Kabylie who fought against the French. The majority of Berber tribes currently have men as heads of the tribe. In Algeria, the [[Berber Arouch Citizen's Movement|el Kseur platform]] in Kabylie gives tribes the right to fine criminal offenders. In areas of Chaoui, tribal leaders enact sanctions against criminals.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|title=Honneur à la tribu|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618131250/http://www.elwatan.com/Honneur-a-la-tribu|archive-date=18 June 2010}}</ref> The Tuareg have a king who decides the fate of the tribe and is known as [[Amenukal|Amenokal]]; it is a very hierarchical society. The Mozabites are governed by the spiritual leaders of [[Ibadi Islam|Ibadism]] and lead communal lives. During the crisis of [[Berriane]] between the Maliki and Ibadite movements, the heads of each tribe began talks to end the crisis and resolved the problem.<ref>{{cite web|url=http://www.elwatan.com/|title=A la une|publisher=El Watan|access-date=2 May 2015|archive-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212204437/http://elwatan.com/}}</ref>{{Full citation needed|date=October 2020}} [[File:Celebration of a Berber wedding in morocco.jpg|thumb|Berber wedding in Morocco]] In marriages, the man usually selects the woman, and depending on the tribe, the family often makes the decision. In contrast, in the Tuareg culture, the woman chooses her future husband. The rites of marriage are different for each tribe. Families are either patriarchal or matriarchal, according to the tribe.<ref>{{Cite web|title=The Berber Community, a story|url=https://aaregistry.org/story/the-berber-community-a-brief-story/|access-date=20 October 2021|website=African American Registry|language=en}}</ref> Traditionally, men take care of [[livestock]]. They migrate by following the natural cycle of [[grazing]], and seeking water and shelter. They are thus assured of an abundance of wool, cotton, and plants used for dyeing. For their part, women look after the family and handicrafts – first for their personal use, and secondly for sale in the [[souq]]s in their locality. === Visual arts === The Berber tribes traditionally weave [[kilim]]s ([[tapestry]]-woven carpets), whose designs maintain the traditional appearance and distinctiveness of the region of origin of each tribe, which has in effect its own repertoire of drawings. The [[plain weave]] textile designs include a wide variety of stripes and, more rarely, geometrical patterns such as triangles and diamonds. Additional decorations such as sequins or fringes, are typical of Berber weave in Morocco. The nomadic and semi-nomadic lifestyle of the Berbers is suitable for weaving kilims.<ref>ABC Amazigh. An editorial experience in Algeria, 1996–2001 experience, Smaïl Medjeber</ref> In Algeria, the cloak-like [[kachabia]] is typical Berber masculine clothing. [[Jewellery of the Berber cultures|Traditional Berber jewelry]] is a style of [[jewellery]], originally worn by women and girls of different rural Berber groups of Morocco, Algeria and other North African countries. It is usually made of silver and includes elaborate triangular plates and pins, originally used as clasps for garments, necklaces, bracelets, earrings and similar items. In modern times, these types of jewellery are produced also in contemporary variations and sold as a commercial product of ethnic-style [[fashion]].<ref>{{cite web |last=Stewart |first=Courtney A. |title=Remarkable Berber Jewelry at The Met |url=https://www.metmuseum.org/blogs/collection-insights/2017/berber-jewelry-morocco-algeria |date=4 December 2017 |website=[[Metropolitan Museum of Art]] |access-date=30 January 2021}}</ref> From December 2004 to August 2006, the [[Peabody Museum of Archaeology and Ethnology|Peabody Museum of Archeology and Ethnology]] at [[Harvard University]] presented the exhibition ''Imazighen! Beauty and Artisanship in Berber Life'', curated by Susan Gilson Miller and Lisa Bernasek, with an accompanying catalogue on artifacts from the Berber regions Kabylia in northeastern Algeria, the Rif mountains of northeastern Morocco and the Tuareg regions of the Algerian Sahara.<ref>{{Cite journal|last=Cynthia Becker|date=1 January 2010|title=Artistry of the Everyday: Beauty and Craftsmanship in Berber Art Lisa Bernasek Susan G. Miller|journal=The International Journal of African Historical Studies|volume=43|issue=1|pages=200–202|jstor=25741422}}</ref><ref>{{cite book | last=Bernasek | first=Lisa | title=Artistry of the everyday: beauty and craftsmanship in Berber art | publisher=Peabody Museum Press, Harvard University | publication-place=Cambridge Mass | year=2008 | isbn=978-0-87365-405-0 | oclc=182662537 | pages=60–111}}</ref> From June to September 2007, the [[Musée du Quai Branly – Jacques Chirac|Musée du quai Branly]] in Paris showed an exhibition on the history of traditional ceramics in Algeria, titled ''Ideqqi, art de femmes berbères'' (Art of Berber women), and published an accompanying catalogue. The exhibition highlighted the originality of these pieces compared to urban [[earthenware]], underlining their African roots as well as close relationship with the ancient art of the Mediterranean.<ref name="Vivier 2007 p.">{{cite book|author=Vivier|display-authors= etal|first=Marie-France|title=Ideqqi, art de femmes berbères|publisher=Musée du quai Branly|year=2007|isbn=978-2-915133-59-2|publication-place=Paris|page=|language=fr|oclc=147638431}}</ref><gallery class="center" mode="packed"> File:Berber szív.JPG|Berber [[henna]] decoration File:TapisKabyle2.jpg|Detail of a traditional Berber carpet File:Berber Calendars.jpg|Algerian [[Berber calendar]] File:Tifinagh Algeria.jpg|Ancient [[Tifinagh]] scripts in Algeria File:Bijoux traditionnels de Kabylie.JPG|Jewelry from [[Kabylia]] region, Algeria </gallery> === Cuisine === {{Main|Berber cuisine}} {{Unreferenced section|date=May 2023}} Berber cuisine is a traditional cuisine that has evolved little over time. It differs from one area to another between and within Berber groups. Principal Berber foods are: * [[Couscous]], a [[semolina]] staple dish * [[Tajine]], a stew made in various forms * [[Pastilla]], a meat pie traditionally made with [[squab]] (fledgling pigeon); today often made using chicken * [[Bread]] made with traditional [[yeast]] * {{lang|ber-Latn|Bouchiar}}, fine yeastless [[wafer]]s soaked in butter and natural [[honey]] * {{lang|ber-Latn|Bourjeje}}, [[pancake]] containing flour, eggs, yeast, and salt * {{lang|ber-Latn|Baghrir}}, light and spongy pancake made from flour, yeast, and salt; served hot and soaked in butter and {{lang|ber-Latn|tment}} ('honey'). * {{lang|ber-Latn|Tahricht}}, sheep [[offal]] (brains, tripe, lungs, and heart) rolled up with the intestines on an oak stick and cooked on embers in specially designed [[oven]]s. The meat is coated with [[butter]] to make it even tastier. This dish is served mainly at festivities. Although they are the original inhabitants of North Africa, and in spite of numerous incursions by Phoenicians, Romans, Byzantines, Ottomans, and French, Berber groups lived in very contained communities. Having been subject to limited external influences, these populations lived free from [[acculturation|acculturating]] factors. <gallery class="center" mode="packed"> File:MarrakeshTagine2.jpg|Customized [[tajine]] File:Cuscus.jpg|[[Couscous]] File:Tajine d'Elise with turkey.jpg|Turkey [[tajine]] </gallery> === Music === {{Unreferenced section|date=May 2023}} {{Main|Berber music|music of Algeria|music of Morocco}} [[File:Bendir.jpg|thumb|Bendir|left]] [[Berber music]] has a wide variety of regional styles. The best known are [[music of Morocco|Moroccan music]], the popular [[Gasba music|Gasba]], Kabyle and [[Chawi]] music of Algeria, and the widespread Tuareg music of Burkina Faso, Niger, and Mali. Instruments used include the [[bendir]] (large drums) and the [[guembri]] (a [[lute]]). There are three varieties of Berber folk music: village music, ritual music, and the music performed by professional musicians. Village music is performed collectively for dancing, including [[ahidus]] and [[ahouach]] dances, which each begin with a chanted prayer. Ritual music is performed at regular ceremonies to celebrate marriages and other important life events, and is also used as protection against evil spirits. Professional musicians ({{lang|ber-Latn|imdyazn}}) travel in groups of four, led by a poet ({{lang|ber-Latn|amydaz}}). The amydaz recites improvised poems, often accompanied by drums and a [[Rebab|rabab]] (a one-stringed [[fiddle]]), along with a {{lang|ber-Latn|bou oughanim}} who plays a [[double clarinet]] and acts as a [[clown]] for the group. The [[Chleuh]] Berbers have professional musicians called {{lang|ber-Latn|rwai}}s who play in ensembles consisting of lutes, rababs, and [[cymbal]]s, with any number of vocalists. The leader, or {{lang|ber-Latn|rayes}}, leads the group in its music and [[choreography]]. These performances begin with an instrumental {{lang|ber-Latn|astara}} on rabab, which also gives the notes of the melody which follows. The next phase is the {{lang|ber-Latn|amarg}}, or sung poetry, and then {{lang|ber-Latn|ammussu}}, a danced overture, {{lang|ber-Latn|tammust}}, an energetic song, {{lang|ber-Latn|aberdag}}, a dance, and finally the rhythmically swift {{lang|ber-Latn|tabbayt}}. There is some variation in the order of the presentation, but the {{lang|ber-Latn|astara}} is always at the beginning, and the {{lang|ber-Latn|tabbayt}} always at the end. [[File:Detaille - Fantasia de spahis.jpg|upright=0.8|thumb|The [[Fantasia (culture)|fantasia]] festival, 19th-century illustration]] Traditional Berber festivals include [[Fantasia (culture)|Fantasia]], [[Imilchil]] marriage festival and [[Goulmima#Udayn n Acur|Udayn n Acur]]. === Role in tourism === In recent decades, Berber communities and culture have become involved in the tourism industries of some North African countries, such as Morocco and Tunisia.<ref>{{Cite book |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=XRypDwAAQBAJ&dq=berber+identity+tourism&pg=PT70 |title=Routledge Handbook on Tourism in the Middle East and North Africa |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-317-22923-0|editor1-link=Dallen J. Timothy|editor-last=Timothy |editor-first=Dallen J. |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Danver |first=Steven L. |url=https://books.google.com/books?id=Tv4TBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PT1980 |title=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues |publisher=Routledge |year=2015 |isbn=978-1-317-46399-3 |language=en}}</ref> Images and descriptions of Berber culture play a central role in the tourism industry of Morocco, where they are prominently featured in the marketing of products and locations.<ref>{{Cite book |last=Boum |first=Aomar |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B-kYBwAAQBAJ&dq=berber+culture+tourism&pg=PA215 |title=North African Mosaic: A Cultural Reappraisal of Ethnic and Religious Minorities |publisher=Cambridge Scholars Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4438-0768-5 |editor-last=Boudraa |editor-first=Nabil |pages=215–216 |language=en |chapter=Dancing for the Moroccan state: ethnic folk dances and the production of national hybridity |editor-last2=Krause |editor-first2=Joseph}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Scholze |first1=Marko |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OUP_GJ1zjCUC&dq=berber+culture+tourism&pg=PA71 |title=Between Resistance and Expansion: Explorations of Local Vitality in Africa |last2=Bartha |first2=Ingo |date=2004 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-6980-9 |editor-last=Probst |editor-first=Peter |pages=70–77 |language=en |chapter=Trading Cultures: Berbers and Tuareg as Souvenir Vendors |editor-last2=Spittler |editor-first2=Gerd}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[المغرب]] * [[بربر ٻوليون]] * [[مرابطون]] * [[طارق ابن زياد]] * [[زين الدين زيدانئ]] ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ معلومات لاء== # {{Cite book|last1=Brett|first1=Michael|last2=Fentress|first2=Elizabeth|year=1997|title=The Berbers (The Peoples of Africa)|publisher=Blackwell |isbn=0-631-16852-4|edition=1996 hardcover}} # {{Cite book|title=Egypt In Africa|editor-last=Celenko|editor-first=Theodore|publisher=Indianapolis Museum of Art|date=December 1996|isbn=978-0-253-33269-1}} # {{Cite journal|title=The Stone Age Races of Northwest Africa|first=L.|last=Cabot-Briggs|journal=American Anthropologist|volume=58|issue=3|pages=584–585|date=28 October 2009|doi=10.1525/aa.1956.58.3.02a00390|doi-access=free}} # {{Cite book|title=The people of Africa|series=People of the world series|first=Jean|last=Hiernaux|isbn=0-684-14040-3|year=1975}} # {{Cite encyclopedia|title=Encyclopædia Britannica|year=2004}} # {{Cite encyclopedia|title=Encarta|year=2005}} # {{Cite book|last=Blanc|first=S. H.|title=Grammaire de la langue basque (d'apres celle de Larramendi)|publisher=Lyons & Paris|year=1854|url=https://archive.org/details/grammairedelala00blangoog}} # {{Cite journal|pmid=15042509|date=May 2004|last1=Cruciani|first1=F.|last2=La Fratta|last3=Santolamazza|last4=Sellitto|last5=Pascone|last6=Moral|last7=Watson|last8=Guida|last9=Colomb|title=Phylogeographic Analysis of Haplogroup E3b (E-M215) Y Chromosomes Reveals Multiple Migratory Events Within and Out Of Africa|volume=74|issue=5|pages=1014–1022|issn=0002-9297|doi=10.1086/386294|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181964|first2=B.}} # {{Cite book |last=Ekonomou |first=Andrew J. |title=Byzantine Rome and the Greek Popes: Eastern Influences on Rome and the Papacy from Gregory the Great to Zacharias, A.D. 590–752 |date=2007 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-1977-8 |author-link=Andrew J. Ekonomou}} # {{Cite book|last=Entwistle|first=William J.|title=The Spanish Language|location=London|publisher=Faber & Faber|year=1936|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283769}} (as cited in Michael Harrison's work, 1974) # {{Cite book|last=Gans|first=Eric Lawrence|author-link=Eric Gans|title=The Origin of Language|publisher=University of California Press|location=Berkeley|year=1981|isbn=0-520-04202-6}} # {{Cite book|last=Gèze|first=Louis|title=Eléments de grammaire basque|language=fr|location=Beyonne|year=1873|url=https://archive.org/details/elmentsdegramm00gzuoft|publisher=Bayonne Lamaignère}} # {{Cite book|last=Hachid|first=Malika|title=Les Premiers Berberes|publisher=EdiSud|year=2001|isbn=2-7449-0227-6}} # {{Cite book|last=Harrison|first=Michael|title=The Roots of Witchcraft|publisher=Citadel Press|location=Secaucus, NJ|year=1974|isbn=0-426-15851-2}} # {{cite book|editor-last1=Hoffman|editor-first1=Katherine E.|editor-last2=Miller|editor-first2=Susan Gilson|last1=Hoffman|first1=Katherine E.|last2=Miller|first2=Susan Gilson|last3=McDougall|first3=James|last4=El Mansour|first4=Mohamed|last5=Silverstein|first5=Paul A.|last6=Goodman|first6=Jane E.|last7=Crawford|first7=David|last8=Ghambou|first8=Mokhtar|last9=Bernasek|first9=Lisa|last10=Becker|first10=Cynthia|title=Berbers and Others: Beyond Tribe and Nation in the Maghrib|publisher=Indiana University Press|date=June 2010|isbn=978-0-253-22200-8}} # {{Cite book|last=Hualde|first=J. I.|title=Basque Phonology|publisher=Routledge|location=London & New York|year=1991|isbn=0-415-05655-1}} # {{Cite book|last=Martins|first=J. P. de Oliveira|title=A History of Iberian Civilization|publisher=Oxford University Press|year=1969|orig-year=1930|isbn=0-8154-0300-3}} # {{Cite journal|pmid=15806398|date=June 2005|last1=Myles|first1=S|last2=Bouzekri|last3=Haverfield|last4=Cherkaoui|last5=Dugoujon|last6=Ward|title=Genetic evidence in support of a shared Eurasian-North African dairying origin|volume=117|issue=1|pages=34–42|issn=0340-6717|doi=10.1007/s00439-005-1266-3|journal=Human Genetics|s2cid=23939065}} # {{Cite journal|pmid=11992266|date=June 2002|last1=Nebel|first1=A.|last2=Landau-Tasseron|last3=Filon|last4=Oppenheim|last5=Faerman|title=Genetic Evidence for the Expansion of Arabian Tribes into the Southern Levant and North Africa|volume=70|issue=6|pages=1594–1596|issn=0002-9297|doi=10.1086/340669|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=379148}} # {{Cite book|last=Osborn|first=Henry Fairfield|title=Men of the Old Stone Age|location=New York|year=1915–1923|url=https://archive.org/details/menofoldstoneage00osbouoft|publisher=New York, C. Scribner's sons}} # {{Cite book|last=Renan|first=Ernest|title=De l'Origine du Langage|language=fr|orig-date=First published Paris, 1858|publisher=La société berbère|location=Paris|year=1873}} # {{Cite book|last=Ripley|first=W. Z.|title=The Races of Europe|publisher=D. Appleton & Co.|location=New York|year=1899|title-link=The Races of Europe (Ripley)}} # {{Cite book|last1=Ryan|first1=William|last2=Pitman|first2=Walter|title=Noah's Flood: The new scientific discoveries about the event that changed history|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1998|isbn=0-684-81052-2|url=https://archive.org/details/noahsfloodnewsci00ryan}} # {{Cite book|last=Saltarelli|first=Mario|title=Basque|publisher=Croom Helm|location=New York|year=1988|isbn=0-7099-3353-3}} # {{Cite journal|pmid=15069642|date=May 2004|last1=Semino|first1=O.|last2=Magri|last3=Benuzzi|last4=Lin|last5=Al-Zahery|last6=Battaglia|last7=MacCioni|last8=Triantaphyllidis|last9=Shen|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|volume=74|issue=5|pages=1023–1034|issn=0002-9297|doi=10.1086/386295|journal=American Journal of Human Genetics|pmc=1181965|first2=P. J. |bibcode=2004AmJHG..74.1023S }} # {{Cite book|last=Silverstein|first=Paul A.|title=Algeria in France: Transpolitics, Race, and Nation|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington|year=2004|isbn=0-253-34451-4}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Berber}} {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20140716013534/http://www.amazighs.fr/ Portail des Amazighs (Berbères)] * [https://web.archive.org/web/20190505021713/http://www.agraw.com/ Amazigh/Berber Culture] * [https://dpul.princeton.edu/oral-history-nes Amazigh Oral Narratives Digital Archive] from [[Princeton University Library]] * [http://www.fadma.be Culture Amazighe (Berbère)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225184308/http://www.fadma.be/ |date=25 February 2021 }} * [http://www2.nau.edu/~jar/RIL_10.html The New Mass Media and the Shaping of Amazigh Identity] * [http://www.wam.umd.edu/~tlaloc/archastro/ae26.html Number Systems and Calendars of the Berber Populations of Grand Canary and Tenerife] * [https://web.archive.org/web/20040728005528/http://www.scs.uiuc.edu/~mcdonald/WorldHaplogroupsMaps.pdf World Haplogroups Maps] {{Berber}} {{Authority control}} [[زمرو:بربر| ]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:المغرب جا ماڻهو]] [[زمرو:افرو-ايشيائي قومون]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:المغرب]] [[زمرو:آفريڪا جا قديم ماڻهو]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:بربر ٻوليون]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ليبيا جا ماڻهو]] [[زمرو:مراڪش جا ماڻهو]] [[زمرو:اتر آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:سلجھائپ صفحا]] [[زمرو:يورپ ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:آفريڪا ۾ نسلي گروهه]] ju9k2r4ixdfppqmx9idbuhq2mv4ib1h 828 71079 409988 363828 2026-09-06T03:16:17Z Intisar Ali 8681 409988 Scribunto text/plain -- هي متن سنڌي وڪيپيڊيا لاءِ Module:Convert ۾ استعمال ٿيندو آهي. -- هن کي الڳ ماڊيول ۾ رکڻ جو مقصد ٻين وڪين لاءِ ترجمو ۽ لوڪلائيزيشن آسان ڪرڻ آهي. -- ٻي وڪي تي نقل ڪرڻ بابت هدايتن لاءِ ڏسو: -- [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] -- ڪجهه يونٽن جي ڪوڊ کان اڳ SI اڳياڙيون (prefixes) لڳائي سگهجن ٿيون، -- مثال طور kilogram لاءِ "kg". local SIprefixes = { -- prefix فيلڊ تڏهن استعمال ٿيندو آهي جڏهن اصل استعمال ٿيندڙ prefix -- هيٺ ڏنل key کان مختلف هجي. ['Q'] = { exponent = 30, name = 'ڪوئٽا', }, ['R'] = { exponent = 27, name = 'رونا', }, ['Y'] = { exponent = 24, name = 'يوٽا', }, ['Z'] = { exponent = 21, name = 'زيٽا', }, ['E'] = { exponent = 18, name = 'ايگزا', }, ['P'] = { exponent = 15, name = 'پيٽا', }, ['T'] = { exponent = 12, name = 'ٽيرا', }, ['G'] = { exponent = 9, name = 'گيگا', }, ['M'] = { exponent = 6, name = 'ميگا', }, ['k'] = { exponent = 3, name = 'ڪلو', }, ['h'] = { exponent = 2, name = 'هيڪٽو', }, ['da']= { exponent = 1, name = 'ڊيڪا', name_us = 'ڊيڪا' }, ['d'] = { exponent = -1, name = 'ڊيسي', }, ['c'] = { exponent = -2, name = 'سينٽي', }, ['m'] = { exponent = -3, name = 'ملي', }, ['μ'] = { exponent = -6, name = 'مائڪرو', }, -- key = GREEK SMALL LETTER MU (U+03BC) ['µ'] = { exponent = -6, name = 'مائڪرو', prefix = 'μ' }, -- key = MICRO SIGN (U+00B5) ['u'] = { exponent = -6, name = 'مائڪرو', prefix = 'μ' }, -- SI prefix نه آهي، پر عام ٽائپنگ لاءِ قبول ڪيو وڃي ٿو ['n'] = { exponent = -9, name = 'نانو', }, ['p'] = { exponent =-12, name = 'پيڪو', }, ['f'] = { exponent =-15, name = 'فيمٽو', }, ['a'] = { exponent =-18, name = 'ايٽو', }, ['z'] = { exponent =-21, name = 'زيپٽو', }, ['y'] = { exponent =-24, name = 'يوڪٽو', }, ['r'] = { exponent =-27, name = 'رونٽو', }, ['q'] = { exponent =-30, name = 'ڪوئڪٽو', }, } -- ڪجهه روايتي يونٽن کي لنڪ ڪرڻ وقت هي qualifier اڳياڙيون استعمال ٿي سگهن ٿيون. -- پهريون قدر parser ۾ استعمال ٿيندڙ اصل qualifier آهي؛ -- link سنڌي مضمون ڏانهن لوڪلائيز ڪيو ويو آهي. local customary_units = { { "US", link = "آمريڪي روايتي يونٽ" }, { "U.S.", link = "آمريڪي روايتي يونٽ" }, { "imperial", link = "امپيريل يونٽ" }, { "imp", link = "امپيريل يونٽ" }, } -- Engineering notation استعمال ڪرڻ وقت انگن جا نالا. -- مثال: "e6km". -- key = { "نالو", link = "مضمون جو عنوان", exponent = عددي قدر } -- جيڪڏهن lk=on هجي ۽ link ڏنل هجي ته انگ جو نالو لنڪ طور ڏيکاريو ويندو. local eng_scales = { ["3"] = { "هزار", exponent = 3 }, ["6"] = { "ملين", exponent = 6 }, ["9"] = { "بلين", link = "1000000000 (انگ)", exponent = 9 }, ["12"] = { "ٽريلين", link = "1000000000000 (انگ)", exponent = 12 }, ["15"] = { "ڪواڊريلين", link = "1000000000000000 (انگ)", exponent = 15 }, } local all_categories = { unit = "[[زمرو:Convert جون غلطيون]]", option = "[[زمرو:Convert جون غلطيون]]", warning = '[[زمرو:Convert جا غلط اختيار]]', tracking = '[[زمرو:Convert ٽريڪنگ]]', } -- ڪجهه غلطي پيغامن ۾ هيءَ ترتيب اهڙن يونٽ ڪوڊن کي -- مناسب انداز ۾ ڏيکاري ٿي جيڪي '...%{ft%}...' وانگر لکيل هجن. local unitcode_regex = '%%([{}])' local unitcode_replace = { ['{'] = '"', ['}'] = '"' } -- اهي سڀ پيغام جيڪي ڪنهن مسئلي جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجن ٿا. local all_messages = { -- پيغام جي format string: -- $1 = عنوان، $2 = متن، $3 = زمرو، $4 = anchor. -- هر ڏيکاريل پيغام "Convert:" سان شروع ٿئي ٿو، -- جيئن مضمون ۾ ڳولڻ آسان رهي. cvt_format = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[<i>[[مدد:Convert پيغام#$4|<span title="Convert: $1">convert: $2</span>]]</i>]</sup>$3<span class="error"></span>', cvt_format2 = '<sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">[[مدد:Convert پيغام#$4|<span title="Convert: $1">$2</span>]]</sup>$3<span class="error"></span>', cvt_format_preview = '<strong class="error">Convert ۾ غلطي: $1 [[مدد:Convert پيغام#$4|(مدد)]]</strong>$3', -- هيٺيان هر پيغام هڪ table آهي: -- { -- [1] = عنوان، -- mouseover عنوان -- [2] = متن، -- مضمون ۾ ڏيکاريل لنڪ متن -- [3] = زمري جي key، -- all_categories ۾ lookup لاءِ -- [4] = anchor، -- مدد واري صفحي جي لاڳاپيل حصي لاءِ -- regex = gsub_regex, -- replace = gsub_table, -- } cvt_bad_input = { 'ان پٽ "$1" لازمي طور انگ ۽ يونٽ هئڻ گهرجي', 'غلط ان پٽ', 'option', 'invalid_input' }, cvt_bad_num = { 'قدر "$1" لازمي طور انگ هئڻ گهرجي', 'غلط انگ', 'option', 'invalid_number' }, cvt_big_prec = { 'درستي "$1" تمام وڏي آهي', 'درستي تمام وڏي آهي', 'option', 'precision_too_large' }, cvt_invalid_num = { 'انگ حد کان وڌي ويو آهي', 'انگ حد کان وڌي ويو', 'option', 'number_overflow' }, cvt_no_num = { 'تبديل ڪرڻ لاءِ انگ گهربل آهي', 'انگ گهربل آهي', 'option', 'needs_number' }, cvt_no_num2 = { 'حد لاءِ ٻيو انگ گهربل آهي', 'ٻيو انگ گهربل آهي', 'option', 'needs_another_number' }, cvt_bad_altitude = { '"$1" لاءِ صحيح عدد (integer) گهربل آهي', 'غلط اوچائي', 'option', 'invalid_altitude' }, cvt_bad_frac = { '"$1" لاءِ 1 کان وڏو صحيح عدد گهربل آهي', 'غلط ڀاڱو', 'option', 'invalid_fraction' }, cvt_bad_prec = { 'درستي "$1" صحيح عدد (integer) هئڻ گهرجي', 'غلط درستي', 'option', 'invalid_precision' }, cvt_bad_sigfig = { '"$1" لاءِ مثبت صحيح عدد گهربل آهي', 'غلط اهم انگ', 'option', 'invalid_sigfig' }, cvt_empty_option = { 'خالي اختيار "$1" کي نظرانداز ڪيو ويو', 'خالي اختيار', 'option', 'empty_option' }, cvt_deprecated = { 'اختيار "$1" هاڻي فرسوده آهي', '*', 'option', 'deprecated_option', format = 'cvt_format2', nowarn = true }, cvt_no_spell = { 'انگن کي لفظن ۾ لکڻ جي سهولت موجود ناهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'option', 'ask_for_help' }, cvt_unknown_option = { 'غلط اختيار "$1" کي نظرانداز ڪيو ويو', 'غلط اختيار', 'option', 'invalid_option' }, cvt_wd_fail = { 'وڪي ڊيٽا تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي', 'وڪي ڊيٽا جو مسئلو', 'option', 'wikidata_problem' }, cvt_bad_default = { 'يونٽ "$1" جو default غلط آهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, cvt_bad_unit = { 'يونٽ "$1" هتي صحيح ناهي', 'هتي يونٽ غلط آهي', 'unit', 'unit_invalid_here' }, cvt_no_default = { 'يونٽ "$1" لاءِ default output يونٽ مقرر ناهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, cvt_no_unit = { 'يونٽ جو نالو گهربل آهي', 'يونٽ جو نالو گهربل آهي', 'unit', 'needs_unit_name' }, cvt_unknown = { 'يونٽ جو نالو "$1" سڃاتل ناهي', 'اڻڄاتل يونٽ', 'unit', 'unknown_unit' }, cvt_should_be = { '$1', 'مبهم يونٽ', 'unit', 'ambiguous_unit', regex = unitcode_regex, replace = unitcode_replace }, cvt_mismatch = { '"$1" کي "$2" ۾ تبديل نٿو ڪري سگهجي', 'يونٽن ۾ مطابقت ناهي', 'unit', 'unit_mismatch' }, cvt_bug_convert = { 'ماڊيول جي غلطي: ڏنل يونٽن جي وچ ۾ تبديلي نٿي ڪري سگهجي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, cvt_lookup = { 'يونٽ "$1" غلط نموني بيان ٿيل آهي', 'ماڊيول جي غلطي، مدد گهرو', 'unit', 'ask_for_help' }, } -- input قدر/يونٽ ۽ output قدر/يونٽ کي پاڻ ۾ ملائڻ لاءِ متن. local disp_joins = { -- [1] = output کان اڳ -- [2] = output کان پوءِ -- [3] = combination ۾ outputs جي وچ ۾؛ default "; " -- wantname = true سان default abbr=off ٿيندو ["or"] = { " يا " , "" , " يا ", wantname = true }, ["sqbr-sp"] = { " [" , "]" }, ["sqbr-nbsp"] = { "&nbsp;[" , "]" }, ["comma"] = { "، " , "" , "، " }, ["semicolon"] = { "؛ " , "" }, ["slash-sp"] = { " / " , "" , wantname = true }, ["slash-nbsp"] = { "&nbsp;/ " , "" , wantname = true }, ["slash-nosp"] = { "/" , "" , wantname = true }, ["b"] = { " (" , ")" }, ["(or)"] = { " (" , ")", " يا " }, ["br"] = { "<br />" , "" , wantname = true }, ["br()"] = { "<br />(" , ")", wantname = true }, } -- range ۾ قدرن کي جدا ڪرڻ لاءِ متن. local range_types = { -- table ڏيڻ جي صورت ۾ هيٺين مان هڪ جوڙو لازمي آهي: -- * "off" ۽ "on" (abbr=off ۽ abbr=on لاءِ)، يا -- * "input" ۽ "output" (LHS ۽ RHS لاءِ). -- -- ٻيا fields اختياري آهن. -- adj=on|abbr=off هئڻ وقت range متن ۾ spaces کي hyphen سان بدلائي سگهجي ٿو. -- exception=true هئڻ سان اهو adj=on|abbr=on سان به ٿيندو. -- جيڪڏهن adj هتي مقرر هجي ته adj=on سان اهو ئي متن استعمال ٿيندو. ["+"] = " + ", [","] = "،&nbsp;", [", and"] = "، ۽ ", [", or"] = "، يا ", ["by"] = " ضرب ", ["-"] = "–", ["to about"] = " کان لڳ ڀڳ ", ["and"] = { off = " ۽ ", on = " ۽ ", exception = true }, ["and(-)"] = { input = " ۽ ", output = "–" }, ["or"] = { off = " يا ", on = " يا ", exception = true }, ["to"] = { off = " کان ", on = " کان ", exception = true }, ["to(-)"] = { input = "&nbsp;کان ", output = "–" }, ["+/-"] = { off = "&nbsp;±&nbsp;", on = "&nbsp;±&nbsp;", adj = "&nbsp;±&nbsp;", is_range_change = true }, ["by(x)"] = { input = " ضرب ", output = " ×&nbsp;", out_range_x = true }, ["x"] = { off = " ضرب ", on = " ×&nbsp;", abbr_range_x = true }, ["xx"] = "&nbsp;×&nbsp;", ["*"] = "×", ["/"] = "&thinsp;/&thinsp;", } local range_aliases = { -- ["range جو متبادل نالو"] = "معياري range نالو" ["–"] = "-", ["&ndash;"] = "-", ["×"] = "x", ["&times;"] = "x", ["±"] = "+/-", ["&plusmn;"] = "+/-", -- سنڌي aliases ["کان"] = "to", ["۽"] = "and", ["يا"] = "or", ["ضرب"] = "x", } -- Convert whitespace سان جدا ڪيل range متن قبول ڪري ٿو، -- مثال: -- {{convert|1 to 2|ft}} -- -- هيٺيان "لفظ" spaces کان سواءِ به قبول ٿين ٿا، -- مثال: -- {{convert|1-2|ft}} -- -- ڳولا لاءِ ترتيب اهم آهي، مثال طور 'x' کان اڳ 'xx'. local range_words = { '-', '–', 'xx', 'x', '*', } local ranges = { types = range_types, aliases = range_aliases, words = range_words, } -- صحيح option نالا. -- -- کاٻي پاسي: -- template ۾ استعمال ٿيندڙ مقامي/قبوليل نالو -- -- ساڄي پاسي: -- هن ماڊيول اندر استعمال ٿيندڙ canonical نالو -- -- انگريزي نالا backward compatibility لاءِ برقرار رکيا ويا آهن. -- سنڌي aliases پڻ شامل ڪيا ويا آهن. local en_option_name = { ["$"] = "$", ["abbr"] = "abbr", ["مخفف"] = "abbr", ["adj"] = "adj", ["صفت"] = "adj", ["altitude_ft"] = "altitude_ft", ["اوچائي_فوٽ"] = "altitude_ft", ["altitude_m"] = "altitude_m", ["اوچائي_ميٽر"] = "altitude_m", ["comma"] = "comma", ["ڪاما"] = "comma", ["debug"] = "debug", ["disp"] = "disp", ["ڏيک"] = "disp", ["error"] = "error", ["غلطي"] = "error", ["frac"] = "frac", ["ڀاڱو"] = "frac", ["input"] = "input", ["انپٽ"] = "input", ["lang"] = "lang", ["ٻولي"] = "lang", ["link"] = "lk", ["lk"] = "lk", ["لنڪ"] = "lk", ["order"] = "order", ["ترتيب"] = "order", ["qid"] = "qid", ["qual"] = "qual", ["qualifier"] = "qual", ["round"] = "round", ["گول"] = "round", ["sigfig"] = "sigfig", ["sing"] = "adj", -- پراڻو alias ["واحد"] = "adj", ["sortable"] = "sortable", ["ترتيب_لائق"] = "sortable", ["sp"] = "sp", ["spell"] = "spell", ["stylein"] = "stylein", ["styleout"] = "styleout", ["tracking"] = "tracking", ["ٽريڪنگ"] = "tracking", } -- صحيح option values. -- -- Convention: -- parms.opt_xxx اهڙي option ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪا هتان مقرر ٿئي ٿي، -- template طرفان سڌيءَ طرح parms field طور مقرر ڪرڻ لاءِ ناهي. -- -- مثال: -- enwiki تي abbr=values سان: -- parms["opt_values"] = true -- parms["abbr"] = nil -- -- تنهنڪري ساڄي پاسي جا canonical/internal قدر نه ترجما ڪيا ويا آهن. local en_option_value = { ["$"] = 'TEXT', ["abbr"] = { ["def"] = "", ["default"] = "", ["h"] = "on", ["hh"] = "opt_hand_hh", ["in"] = "in", ["ان"] = "in", ["none"] = "off", ["off"] = "off", ["بند"] = "off", ["on"] = "on", ["چالو"] = "on", ["out"] = "out", ["آئوٽ"] = "out", ["unit"] = "unit", ["يونٽ"] = "unit", ["values"] = "opt_values", ["قدر"] = "opt_values", ["~"] = "opt_also_symbol", }, ["adj"] = { ["mid"] = "opt_adjectival, opt_adj_mid", ["وچ"] = "opt_adjectival, opt_adj_mid", ["off"] = "", ["بند"] = "", ["on"] = "opt_adjectival", ["چالو"] = "opt_adjectival", ["pre"] = "opt_one_preunit", ["اڳ"] = "opt_one_preunit", ["ri0"] = "opt_ri=0", ["ri1"] = "opt_ri=1", ["ri2"] = "opt_ri=2", ["ri3"] = "opt_ri=3", ["~"] = "opt_also_symbol", }, ["altitude_ft"] = 'INTEGER', ["altitude_m"] = 'INTEGER', ["comma"] = { ["5"] = "opt_comma5", ["gaps"] = "opt_gaps", ["وقفا"] = "opt_gaps", ["gaps3"] = "opt_gaps, opt_gaps3", ["off"] = "opt_nocomma", ["بند"] = "opt_nocomma", }, ["debug"] = { ["yes"] = "opt_sortable_debug", ["ها"] = "opt_sortable_debug", }, ["disp"] = { ["5"] = "opt_round=5?", ["b"] = "b", ["(or)"] = "(or)", ["br"] = "br", ["br()"] = "br()", ["comma"] = "comma", ["ڪاما"] = "comma", ["flip"] = "opt_flip", ["ابتو"] = "opt_flip", ["number"] = "opt_output_number_only", ["انگ"] = "opt_output_number_only", ["or"] = "or", ["يا"] = "or", ["out"] = "opt_output_only", ["آئوٽ"] = "opt_output_only", ["output number only"] = "opt_output_number_only", ["صرف آئوٽ پٽ انگ"] = "opt_output_number_only", ["output only"] = "opt_output_only", ["صرف آئوٽ پٽ"] = "opt_output_only", ["preunit"] = "opt_two_preunits", ["semicolon"] = "semicolon", ["سيمي ڪولن"] = "semicolon", ["sqbr"] = "sqbr", ["table"] = "opt_table", ["جدول"] = "opt_table", ["tablecen"] = "opt_tablecen", ["unit"] = "opt_input_unit_only", ["يونٽ"] = "opt_input_unit_only", ["unit or text"] = "opt_input_unit_only, opt_ignore_error", ["يونٽ يا متن"] = "opt_input_unit_only, opt_ignore_error", ["unit2"] = "opt_output_unit_only", ["يونٽ2"] = "opt_output_unit_only", ["x"] = "x", }, ["error"] = 'TEXT', ["frac"] = 'INTEGER', ["input"] = 'TEXT', ["lang"] = { -- output انگن جي ٻولي. -- input ۾ انگريزي ۽ مقامي انگ ٻئي قبول ٿي سگهن ٿا. ["en"] = "opt_lang_en", ["انگريزي"] = "opt_lang_en", ["local"] = "opt_lang_local", ["مقامي"] = "opt_lang_local", -- سنڌي لاءِ آسان alias. ["sd"] = "opt_lang_local", ["سنڌي"] = "opt_lang_local", }, ["lk"] = { ["in"] = "in", ["ان"] = "in", ["off"] = "off", ["بند"] = "off", ["on"] = "on", ["چالو"] = "on", ["out"] = "out", ["آئوٽ"] = "out", }, ["order"] = { ["flip"] = "opt_flip", ["ابتو"] = "opt_flip", ["out"] = "opt_order_out", ["آئوٽ"] = "opt_order_out", }, ["qid"] = 'TEXT', ["qual"] = 'TEXT', ["round"] = { ["0.5"] = "opt_round=0.5", ["5"] = "opt_round=5", ["10"] = "opt_round=10", ["25"] = "opt_round=25", ["50"] = "opt_round=50", ["each"] = "opt_round_each", ["هرهڪ"] = "opt_round_each", }, ["sigfig"] = 'INTEGER', ["sortable"] = { ["off"] = "", ["بند"] = "", ["on"] = "opt_sortable_on", ["چالو"] = "opt_sortable_on", ["debug"] = "opt_sortable_on, opt_sortable_debug", }, ["sp"] = { ["us"] = "opt_sp_us", }, ["spell"] = { -- اصل Module:Convert ۾ انگن کي لفظن ۾ لکڻ جي مڪمل سهولت -- انگريزيءَ لاءِ ٺهيل آهي. canonical values نه بدلايا ويا آهن. ["in"] = "opt_spell_in", ["In"] = "opt_spell_in, opt_spell_upper", ["on"] = "opt_spell_in, opt_spell_out", ["On"] = "opt_spell_in, opt_spell_out, opt_spell_upper", ["us"] = "opt_sp_us", }, ["stylein"] = 'TEXT', ["styleout"] = 'TEXT', ["tracking"] = 'TEXT', } -- TemplateStyles جا عنوان. -- انهن کي صرف تڏهن تبديل ڪجي جڏهن سنڌي وڪي تي لاڳاپيل CSS صفحن -- جا نالا پڻ تبديل ڪيا ويا هجن. local titles = { ["frac"] = "Fraction/styles.css", ["sfrac"] = "Sfrac/styles.css", } return { SIprefixes = SIprefixes, all_categories = all_categories, all_messages = all_messages, currency = { ['$'] = true, ['£'] = true, ['€'] = true, ['₱'] = true, ['₽'] = true, ['¥'] = true }, customary_units = customary_units, disp_joins = disp_joins, en_option_name = en_option_name, en_option_value = en_option_value, eng_scales = eng_scales, ranges = ranges, titles = titles, } l48gil6qyx21bld96lnrge24q4iumh6 828 71082 409986 232163 2026-09-06T03:10:00Z Intisar Ali 8681 409986 Scribunto text/plain --[[ Module:Convert لاءِ وڪي ڊيٽا جي يونٽن جي معلومات جو ڪيش. هي ڪوڊ عام طور تمام گهٽ تبديل ٿيڻ گهرجن، ۽ ڪيش استعمال ڪرڻ جو فائدو اهو آهي ته وڪي ڊيٽا تي ڪنهن يونٽ ۾ تبديلي اچڻ سان مضمونن ۾ موجود ڪيترائي Convert استعمال خراب نه ٿيندا. اهڙي يونٽ لاءِ، جنهن کي Convert سڃاڻي ٿو، هتي هي فيلڊ لازمي آهن: label = يونٽ جو وڪي ڊيٽا ليبل (صرف يونٽن جي فهرست ڏيکارڻ لاءِ) ucode = Convert ۾ ان پٽ لاءِ يونٽ ڪوڊ (ٻيا اختياري فيلڊ نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ باقي ڪم Convert پاڻ سنڀالي ٿو) اهڙي يونٽ لاءِ، جنهن کي Convert سڌيءَ طرح نٿو سڃاڻي، هتي هي فيلڊ لازمي آهن: label = يونٽ جو وڪي ڊيٽا ليبل (صرف يونٽن جي فهرست ڏيکارڻ لاءِ) (ucode فيلڊ نه هوندو) _ucode = Convert جي ان پٽ لاءِ يونٽ ڪوڊ، ۽ abbr=on هئڻ وقت ڏيکارڻ لاءِ يونٽ جي علامت (Convert ڏنل فيلڊ استعمال ڪري يونٽ ڏيکاريندو، پر ان جي تبديلي ڪرڻ جي ڪوشش نه ڪندو) اهڙي يونٽ لاءِ، جنهن کي Convert سڌيءَ طرح نٿو سڃاڻي، هي فيلڊ پڻ ٿي سگهن ٿا: name1 = abbr=off هئڻ وقت ڏيکارڻ لاءِ واحد نالو name2 = abbr=off هئڻ وقت ڏيکارڻ لاءِ جمع نالو link = lk=on هئڻ وقت ڳنڍجندڙ مضمون جو نالو si = جيڪڏهن لاڳو ٿئي، ته SI بنيادي يونٽ جي ڪنجي هتي هر SI يونٽ جي بنيادي يونٽ لاءِ لازمي آهي: symbol = abbr=on هئڻ وقت بنيادي يونٽ جي علامت name1 = abbr=off هئڻ وقت بنيادي يونٽ جو واحد نالو (جيڪڏهن name1 نه ڏنو ويو هجي ته symbol استعمال ٿيندو) هتي هر SI يونٽ جي بنيادي يونٽ لاءِ هي فيلڊ پڻ ٿي سگهن ٿا: name2 = abbr=off هئڻ وقت بنيادي يونٽ جو جمع نالو link = lk=on هئڻ وقت ڳنڍجندڙ مضمون جو نالو (هي انهيءَ بنياد سان لاڳاپيل سڀني SI يونٽن تي لاڳو ٿيندو، جيستائين SI يونٽ پنهنجو link فيلڊ مقرر نه ڪري) جيڪڏهن name1 مقرر نه هجي ته symbol نالي طور استعمال ٿيندو. جيڪڏهن name2 مقرر نه هجي ته اصل Convert منطق name1 جي پڇاڙيءَ ۾ 's' وجهي جمع ٺاهي سگهي ٿي؛ ان ڪري سنڌي نالن لاءِ ضروري هنڌن تي name2 پڻ ڏنو ويو آهي. جيڪڏهن link مقرر نه هجي ته name1 کي لنڪ طور استعمال ڪيو ويندو. SI يونٽ سادا عنصر تصور ڪيا وڃن ٿا، جيئن V (وولٽ)، جتي 'mV' لاءِ Convert مناسب SI prefix بنيادي علامت يا نالي سان گڏ استعمال ڪري سگهي ٿو. اهڙو يونٽ جهڙوڪ "square meter" هن طريقي سان سڌو ڪم نه ڪندو، ڇاڪاڻ⁠تہ SI prefix نالي جي شروع ۾ نه، پر "meter" کان اڳ رکڻو پوندو. اهي شيون Convert سان استعمال نه ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان صحيح ۽ قطعي يونٽ مراد نٿو نڪري: Q11247037 ton عام/غير مخصوص (استعمال نه ڪجي) Q178413 gallon عام/غير مخصوص Q130964 calorie مبهم (استعمال نه ڪرڻ گهرجي) Q216658 bushel مبهم Q420266 fluid ounce مبهم ]] local wikidata_units = { -- هيٺيان SI جا بنيادي يونٽ آهن. A = { symbol = 'A', name1 = 'ايمپيئر', name2 = 'ايمپيئر', }, F = { symbol = 'F', name1 = 'فراڊي', name2 = 'فراڊي', }, H = { symbol = 'H', name1 = 'هينري', name2 = 'هينري', }, V = { symbol = 'V', name1 = 'وولٽ', name2 = 'وولٽ', }, -- هيٺيان Convert يونٽ ڪوڊن جا عرف آهن، جيڪي -- "input=<value><space><unit>" سان استعمال ٿين ٿا. kilograms = { ucode = 'kg', }, -- هيٺيان اهڙا SI يونٽ آهن، جن کي Convert سڌيءَ طرح نٿو سڃاڻي، -- ۽ جيڪي "input=<value><space><unit>" سان استعمال ٿين ٿا. kV = { ucode = 'kV', si = 'V', }, mV = { ucode = 'mV', si = 'V', }, -- هيٺيان وڪي ڊيٽا جا يونٽ آهن. Q131255 = { label = 'فراڊ', _ucode = 'F', si = 'F', }, Q163354 = { label = 'هينري', _ucode = 'H', si = 'H', }, Q1916026 = { label = 'مائڪرو وولٽ', _ucode = 'uV', si = 'V', }, Q193933 = { label = 'ڊائيوپٽر', name1 = 'ڊائيوپٽر', name2 = 'ڊائيوپٽر', _ucode = 'dpt', }, Q212120 = { label = 'ايمپيئر ڪلاڪ', name1 = 'ايمپيئر ڪلاڪ', name2 = 'ايمپيئر ڪلاڪ', _ucode = 'A⋅h', }, Q2448803 = { label = 'ملي وولٽ', _ucode = 'mV', si = 'V', }, Q2451296 = { label = 'مائڪرو فراڊ', _ucode = 'uF', si = 'F', }, Q2490574 = { label = 'ملي ايمپيئر', _ucode = 'mA', si = 'A', }, Q25250 = { label = 'وولٽ', _ucode = 'V', si = 'V', }, Q25272 = { label = 'ايمپيئر', _ucode = 'A', si = 'A', }, Q2553708 = { label = 'ميگا وولٽ', _ucode = 'MV', si = 'V', }, Q2554092 = { label = 'ڪلو وولٽ', _ucode = 'kV', si = 'V', }, Q2636421 = { label = 'نانو هينري', _ucode = 'nH', si = 'H', }, Q2679083 = { label = 'مائڪرو هينري', _ucode = 'uH', si = 'H', }, Q2682463 = { label = 'نانو فراڊ', _ucode = 'nF', si = 'F', }, Q2756030 = { label = 'پيڪو فراڊ', _ucode = 'pF', si = 'F', }, Q2793566 = { label = 'گيگا وولٽ', _ucode = 'GV', si = 'V', }, Q2924137 = { label = 'ملي هينري', _ucode = 'mH', si = 'H', }, Q3117809 = { label = 'مائڪرو ايمپيئر', _ucode = 'uA', si = 'A', }, Q33680 = { label = 'ريڊيئن', name1 = 'ريڊيئن', name2 = 'ريڊيئن', _ucode = 'rad', }, Q4456994 = { label = 'ملي فراڊ', _ucode = 'mF', si = 'F', }, Q47083 = { label = 'اوهم', name1 = 'اوهم', name2 = 'اوهم', _ucode = 'Ω', }, Q483261 = { label = 'ڊالٽن', name1 = 'ڊالٽن', name2 = 'ڊالٽن', _ucode = 'u', }, Q550341 = { label = 'وولٽ-ايمپيئر', name1 = 'وولٽ-ايمپيئر', name2 = 'وولٽ-ايمپيئر', _ucode = 'VA', }, Q100995 = { label = 'پائونڊ', ucode = 'lb', }, Q1022113 = { label = 'ڪيوبڪ سينٽي ميٽر', ucode = 'cc', }, Q102573 = { label = 'بيڪرل', ucode = 'Bq', }, Q103246 = { label = 'سيورٽ', ucode = 'Sv', }, Q1050958 = { label = 'پاري جو انچ', ucode = 'inHg', }, Q1051665 = { label = 'ميٽر في سيڪنڊ چورس', ucode = 'm/s2', }, Q1052397 = { label = 'ريڊ', ucode = 'rad', }, Q1054140 = { label = 'ميگا ميٽر', ucode = 'Mm', }, Q1057069 = { label = 'هيڪٽو گرام', ucode = 'hg', }, Q1063786 = { label = 'چورس انچ', ucode = 'sqin', }, Q1092296 = { label = 'سال', ucode = 'year', }, Q11570 = { label = 'ڪلوگرام', ucode = 'kg', }, Q11573 = { label = 'ميٽر', ucode = 'm', }, Q11574 = { label = 'سيڪنڊ', ucode = 's', }, Q11579 = { label = 'ڪيلون', ucode = 'K', }, Q11582 = { label = 'ليٽر', ucode = 'litre', }, Q1165588 = { label = 'راڊ', ucode = 'rod', }, Q1165799 = { label = 'ٿائو', ucode = 'thou', }, Q11776930 = { label = 'ميگا گرام', ucode = 'Mg', }, Q11929860 = { label = 'ڪلو پارسيڪ', ucode = 'kpc', }, Q1194225 = { label = 'پائونڊ-فورس', ucode = 'lbf', }, Q12129 = { label = 'پارسيڪ', ucode = 'pc', }, Q12438 = { label = 'نيوٽن', ucode = 'N', }, Q1255620 = { label = 'ڊرام', ucode = 'drachm', }, Q12874593 = { label = 'واٽ-ڪلاڪ', ucode = 'W.h', }, Q128822 = { label = 'ناٽ', ucode = 'kn', }, Q1374438 = { label = 'ڪلو سيڪنڊ', ucode = 'ks', }, Q1377051 = { label = 'گيگا سيڪنڊ', ucode = 'Gs', }, Q14754979 = { label = 'زيٽا گرام', ucode = 'Zg', }, Q14786969 = { label = 'ميگا جول', ucode = 'MJ', }, Q14787261 = { label = 'ميگا واٽ ڪلاڪ', ucode = 'MW.h', }, Q1550511 = { label = 'چورس گز', ucode = 'sqyd', }, Q160857 = { label = 'ميٽرڪ هارس پاور', ucode = 'hp', }, Q1628990 = { label = 'هارس پاور-ڪلاڪ', ucode = 'hph', }, Q163343 = { label = 'ٽيسلا', ucode = 'T', }, Q1645498 = { label = 'مائڪرو گرام', ucode = 'ug', }, Q17087835 = { label = 'ڪيورڊا', ucode = 'cda', }, Q174728 = { label = 'سينٽي ميٽر', ucode = 'cm', }, Q174789 = { label = 'ملي ميٽر', ucode = 'mm', }, Q175821 = { label = 'مائڪرو ميٽر', ucode = 'um', }, Q1770733 = { label = 'ٽيرا گرام', ucode = 'Tg', }, Q1772386 = { label = 'ڊيسي گرام', ucode = 'dg', }, Q177493 = { label = 'گائوس', ucode = 'G', }, Q1777507 = { label = 'فيمٽو سيڪنڊ', ucode = 'fs', }, Q177974 = { label = 'معياري فضائي دٻاءُ', ucode = 'atm', }, Q178674 = { label = 'نانو ميٽر', ucode = 'nm', }, Q180154 = { label = 'ڪلوميٽر في ڪلاڪ', ucode = 'km/h', }, Q180892 = { label = 'شمسي ماس', ucode = 'solar mass', }, Q1811 = { label = 'فلڪياتي يونٽ', ucode = 'au', }, Q1815100 = { label = 'سينٽي ليٽر', ucode = 'cl', }, Q182098 = { label = 'ڪلو واٽ ڪلاڪ', ucode = 'kW.h', }, Q1823150 = { label = 'مائڪرو واٽ', ucode = 'uW', }, Q182429 = { label = 'ميٽر في سيڪنڊ', ucode = 'm/s', }, Q1826195 = { label = 'ڊيسي ليٽر', ucode = 'dl', }, Q185078 = { label = 'آر', ucode = 'a', }, Q185153 = { label = 'ارگ', ucode = 'erg', }, Q185648 = { label = 'ٽور', ucode = 'Torr', }, Q190095 = { label = 'گري', ucode = 'Gy', }, Q191118 = { label = 'ٽن', ucode = 'tonne', }, Q1913097 = { label = 'فيمٽو گرام', ucode = 'fg', }, Q192274 = { label = 'پيڪو ميٽر', ucode = 'pm', }, Q1972579 = { label = 'پائونڊل', ucode = 'pdl', }, Q200323 = { label = 'ڊيسي ميٽر', ucode = 'dm', }, Q201933 = { label = 'ڊائن', ucode = 'dyn', }, Q2029519 = { label = 'هيڪٽو ليٽر', ucode = 'hl', }, Q2051195 = { label = 'گيگا واٽ ڪلاڪ', ucode = 'GW.h', }, Q207488 = { label = 'رينڪائن پيمانو', ucode = 'R', }, Q208788 = { label = 'فيمٽو ميٽر', ucode = 'fm', }, Q2101 = { label = 'بنيادي برقي چارج', ucode = 'e', }, Q21014455 = { label = 'ميٽر في منٽ', ucode = 'm/min', }, Q21062777 = { label = 'ميگا پاسڪل', ucode = 'MPa', }, Q21064807 = { label = 'ڪلو پاسڪل', ucode = 'kPa', }, Q211256 = { label = 'ميل في ڪلاڪ', ucode = 'mph', }, Q21178489 = { label = 'بيرل في ڏينهن', ucode = 'oilbbl/d', }, Q2143992 = { label = 'ڪلو هرٽز', ucode = 'kHz', }, Q21467992 = { label = 'ڪيوبڪ فوٽ في سيڪنڊ', ucode = 'cuft/s', }, Q215571 = { label = 'نيوٽن ميٽر', ucode = 'Nm', }, Q216795 = { label = 'دونم', ucode = 'dunam', }, Q216880 = { label = 'ڪلوگرام-فورس', ucode = 'kgf', }, Q18413919 = { label = 'سينٽي ميٽر في سيڪنڊ', ucode = 'cm/s', }, Q218593 = { label = 'انچ', ucode = 'in', }, Q2282891 = { label = 'مائڪرو ليٽر', ucode = 'ul', }, Q2282906 = { label = 'نانو گرام', ucode = 'ng', }, Q229354 = { label = 'ڪيوري', ucode = 'Ci', }, Q232291 = { label = 'چورس ميل', ucode = 'sqmi', }, Q2332346 = { label = 'ملي ليٽر', ucode = 'ml', }, Q23387 = { label = 'هفتو', ucode = 'week', }, Q23823681 = { label = 'ٽيرا واٽ', ucode = 'TW', }, Q23925410 = { label = 'گيلن (برطانيا)', ucode = 'impgal', }, Q23925413 = { label = 'گيلن (آمريڪا)', ucode = 'USgal', }, Q2438073 = { label = 'ايٽو گرام', ucode = 'ag', }, Q2474258 = { label = 'ملي سيورٽ', ucode = 'mSv', }, Q2483628 = { label = 'ايٽو سيڪنڊ', ucode = 'as', }, Q2489298 = { label = 'چورس سينٽي ميٽر', ucode = 'cm2', }, Q2518569 = { label = 'نانو سيورٽ', ucode = 'nSv', }, Q25235 = { label = 'ڪلاڪ', ucode = 'h', }, Q25236 = { label = 'واٽ', ucode = 'W', }, Q25267 = { label = 'ڊگري سيلسيس', ucode = 'C', }, Q25269 = { label = 'جول', ucode = 'J', }, Q253276 = { label = 'ميل', ucode = 'mi', }, Q25343 = { label = 'چورس ميٽر', ucode = 'm2', }, Q25406 = { label = 'ڪولم', ucode = 'coulomb', }, Q25517 = { label = 'ڪيوبڪ ميٽر', ucode = 'm3', }, Q260126 = { label = 'روئنٽگن ايڪويولينٽ مين', ucode = 'rem', }, Q2612219 = { label = 'پيٽا گرام', ucode = 'Pg', }, Q2619500 = { label = 'فو', ucode = 'foe', }, Q2637946 = { label = 'ڊيڪا ليٽر', ucode = 'dal', }, Q2655272 = { label = 'ايگزا گرام', ucode = 'Eg', }, Q2691798 = { label = 'سينٽي گرام', ucode = 'cg', }, Q2739114 = { label = 'مائڪرو سيورٽ', ucode = 'uSv', }, Q2799294 = { label = 'گيگا گرام', ucode = 'Gg', }, Q3013059 = { label = 'ڪلو سال', ucode = 'millennium', }, Q305896 = { label = 'ڊاٽ في انچ', ucode = 'dpi', }, Q3207456 = { label = 'ملي واٽ', ucode = 'mW', }, Q3221356 = { label = 'يوڪٽو ميٽر', ucode = 'ym', }, Q3239557 = { label = 'پيڪو گرام', ucode = 'pg', }, Q3241121 = { label = 'ملي گرام', ucode = 'mg', }, Q3267417 = { label = 'ٽيرا ميٽر', ucode = 'Tm', }, Q3270676 = { label = 'زيپٽو ميٽر', ucode = 'zm', }, Q3276763 = { label = 'گيگا هرٽز', ucode = 'GHz', }, Q3277907 = { label = 'ايگزا ميٽر', ucode = 'Em', }, Q3277915 = { label = 'زيٽا ميٽر', ucode = 'Zm', }, Q3277919 = { label = 'پيٽا ميٽر', ucode = 'Pm', }, Q3312063 = { label = 'فيمٽو ليٽر', ucode = 'fl', }, Q3320608 = { label = 'ڪلو واٽ', ucode = 'kW', }, Q3332822 = { label = 'ٽي اين ٽي جو ميگاٽن', ucode = 'Mt(TNT)', }, Q35852 = { label = 'هيڪٽر', ucode = 'ha', }, Q3675550 = { label = 'ڪيوبڪ ملي ميٽر', ucode = 'mm3', }, Q3710 = { label = 'فوٽ', ucode = 'ft', }, Q3773454 = { label = 'ميگا پارسيڪ', ucode = 'Mpc', }, Q3902688 = { label = 'پيڪو ليٽر', ucode = 'pl', }, Q3902709 = { label = 'پيڪو سيڪنڊ', ucode = 'ps', }, Q39369 = { label = 'هرٽز', ucode = 'Hz', }, Q3972226 = { label = 'ڪلو ليٽر', ucode = 'kl', }, Q4068266 = { label = 'اپوٿيڪري ڊرام', ucode = 'drachm', }, Q41803 = { label = 'گرام', ucode = 'g', }, Q4220561 = { label = 'ڪلوميٽر في سيڪنڊ', ucode = 'km/s', }, Q42289 = { label = 'ڊگري فارن هائيٽ', ucode = 'F', }, Q4243638 = { label = 'ڪيوبڪ ڪلوميٽر', ucode = 'km3', }, Q44395 = { label = 'پاسڪل', ucode = 'Pa', }, Q48013 = { label = 'اونس', ucode = 'oz', }, Q482798 = { label = 'گز', ucode = 'yd', }, Q4989854 = { label = 'ڪلو جول', ucode = 'kJ', }, Q4992853 = { label = 'ٽي اين ٽي جو ڪلوٽن', ucode = 'kt(TNT)', }, Q5139563 = { label = 'هيڪٽو پاسڪل', ucode = 'hPa', }, Q5151 = { label = 'مهينو', ucode = 'month', }, Q531 = { label = 'نوري سال', ucode = 'ly', }, Q5465723 = { label = 'فوٽ-پائونڊل', ucode = 'ftpdl', }, Q573 = { label = 'ڏينهن', ucode = 'd', }, Q577 = { label = 'سال', ucode = 'year', }, Q5879479 = { label = 'گيگا واٽ', ucode = 'GW', }, Q6003257 = { label = 'ايٽو ميٽر', ucode = 'am', }, Q613726 = { label = 'يوٽا گرام', ucode = 'Yg', }, Q6170164 = { label = 'يوڪٽو گرام', ucode = 'yg', }, Q667419 = { label = 'لانگ ٽن', ucode = 'LT', }, Q673166 = { label = 'ڌرتيءَ جي ڪشش ثقل', ucode = 'g0', }, Q693944 = { label = 'گرين', ucode = 'gr', }, Q6982035 = { label = 'ميگا واٽ', ucode = 'MW', }, Q712226 = { label = 'چورس ڪلوميٽر', ucode = 'km2', }, Q723733 = { label = 'ملي سيڪنڊ', ucode = 'ms', }, Q732454 = { label = 'ميگا سال', ucode = 'Myr', }, Q732707 = { label = 'ميگا هرٽز', ucode = 'MHz', }, Q752079 = { label = 'گراس رجسٽر ٽن', ucode = 'grt', }, Q752197 = { label = 'ڪلو جول في مول', ucode = 'kJ/mol', }, Q7727 = { label = 'منٽ', ucode = 'min', }, Q794261 = { label = 'ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ', ucode = 'm3/s', }, Q809678 = { label = 'بيري', ucode = 'Ba', }, Q81292 = { label = 'ايڪڙ', ucode = 'acre', }, Q81454 = { label = 'اينگسٽروم', ucode = 'angstrom', }, Q828224 = { label = 'ڪلوميٽر', ucode = 'km', }, Q83327 = { label = 'اليڪٽران وولٽ', ucode = 'eV', }, Q838801 = { label = 'نانو سيڪنڊ', ucode = 'ns', }, Q842015 = { label = 'مائڪرو سيڪنڊ', ucode = 'us', }, Q844211 = { label = 'ڪلوگرام في ڪيوبڪ ميٽر', ucode = 'kg/m3', }, Q844338 = { label = 'هيڪٽو ميٽر', ucode = 'hm', }, Q844976 = { label = 'اورسٽڊ', ucode = 'Oe', }, Q848856 = { label = 'ڊيڪا ميٽر', ucode = 'dam', }, Q854546 = { label = 'گيگا ميٽر', ucode = 'Gm', }, Q857027 = { label = 'چورس فوٽ', ucode = 'sqft', }, Q9048643 = { label = 'نانو ليٽر', ucode = 'nl', }, Q93318 = { label = 'ناٽيڪل ميل', ucode = 'nmi', }, } return { wikidata_units = wikidata_units } ifzjydhkjoynawi330doci9gamv25s8 0 72177 409973 343667 2026-09-05T17:50:57Z Memon2025 21315 /* */ 409973 wikitext text/x-wiki {{اسلام}} [[File:رسم_تعبيري_للفظ_الجلالة_ومن_يجلهم_أهل_السنة.png | thumb | 220x124px | right | alt= دني اسلام ۾ مقبول ھستيون | سني اسلام ۾ مقبول ھستيون]] اهلسنت فرقو [[اسلام]] جو سڀ کان وڏو فرقو آھي اھلِ سنت: ’سنت‘ يعني عادت يا دستور. اصطلاحاً پيغمبر -اسلام- صلي -الله- عليه وسلم جو طريقهءِ عمل، جنهن کي احاديث ۽ (فعلي) چيو ويندو آهي. مسلمانن جي گهڻائي انهن کي واجب العمل مڃي ٿي ۽ اهي -اهل- سنت يا سُني چوائين ٿا. انهيءَ ڪري صحيح حديثن ۽ قرآني احڪامن جي تعبير ۽ تفصيل، جيڪي فقہ جا مستند -امام- يا ماهر علماءَ جي قياس ۽ اجماع امت تي مبني آهن، -اهل- سنت جي مذهبي دستورالعمل جو جز بنجي ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اهلِ سنت : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%90%20%D8%B3%D9%86%D8%AA |accessdate=2022-10-29 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203164403/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%90%20%D8%B3%D9%86%D8%AA |dead-url=yes }}</ref> سني اسلام، اسلام جو سڀ کان وڏو فرقو ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو مذهبي گروهه آهي. ان جو عقيدو آهي ته اسلامي پيغمبر حضرت محمد ﷺ پنهنجي جانشين جي مقرري نه ڪئي هئي ۽ جانشين جي چونڊ جو اختيار مسلمانن جي برادريءَ تي ڇڏي ڏنو هو. سندن مڃڻ آهي ته سندن ويجهي ساٿي، حضرت ابوبڪر، حقدار جانشين طور خليفو بڻيا، جن جي تقرري ”سقيفه“ ۾ عمل ۾ آئي هئي. اهو نظريو شيعا اسلام جي ان عقيدي جي ابتڙ آهي، جنهن مطابق حضرت محمد ﷺ ”غدير خم“ جي مقام تي پنهنجي چاچي جي پٽ ۽ ناٺي، حضرت عليءَ کي پنهنجو جانشين مقرر ڪيو هو. ان هوندي به، سني مسلمان حضرت عليءَ جو، حضرت ابوبڪر، حضرت عمر ۽ حضرت عثمان سان گڏ، ”خلفاءِ راشدين“ (سڌي راهه تي هلندڙ خليفن) طور احترام ڪن ٿا. ”سني“ لفظ جو مطلب آهي اهي ماڻهو جيڪي ”سنت“ (حضرت محمد ﷺ جي عملن ۽ طريقن) جي پيروي ڪن ٿا. * قرآن، حديث (خاص طور تي ”صحاح سته“ يا ڇهه مستند ڪتاب) ۽ اجماع (علماءِ جي اتفاقِ راءِ) گڏجي سني اسلام ۾ روايتي فقہ (اسلامي قانون) جو بنياد رکن ٿا. شريعت جا قانوني فيصلا انهن بنيادي ذريعن مان اخذ ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ عوامي ڀلائي ۽ فقيهن جي صوابديدي راءِ کي به مدنظر رکيو وڃي ٿو؛ ان عمل ۾ چئن فقھي مڪتبن (حنفي، حنبلي، مالڪي ۽ شافعي) پاران تيار ڪيل اصولن کي استعمال ڪيو وڃي ٿو. عقيدي جي معاملن ۾، سني روايت ايمان جي ڇهن بنيادي رڪنن کي مڃي ٿي ۽ ان ۾ علمِ ڪلام (عقيدياتي فلسفي) جا اشعري ۽ ماتوريدي مڪتبِ فڪر، گڏوگڏ ”اثر“ تي ٻڌل (متن جي ظاهري معنيٰ تي زور ڏيندڙ) ”اثرِي“ مڪتبِ فڪر شامل آهن. سني مسلمان پهرين چئن خليفن—حضرت ابوبڪر، حضرت عمر، حضرت عثمان ۽ حضرت علي—کي ”راشدين“ (سڌي راهه تي هلندڙ) سمجهن ٿا ۽ صحابه، تابعين ۽ تبع تابعين کي ”سلف“ (اڳوڻن بزرگن) طور احترام جي نگاهه سان ڏسن ٿا. سني اسلام کي ڪڏهن ڪڏهن ”آرٿوڊوڪس اسلام“ (روايتي يا بنيادي اسلام) پڻ چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالم ان اصطلاح کي نامناسب سمجهن ٿا ۽ ڪيترائي غير سني ماڻهو ان کي ناگوار يا توهين آميز سمجهي سگهن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلامي فرقا]] 80yzf6ybu8z611avixcwnxejap8ecds 409974 409973 2026-09-05T17:59:44Z Memon2025 21315 /* */ 409974 wikitext text/x-wiki {{اسلام}} [[File:رسم_تعبيري_للفظ_الجلالة_ومن_يجلهم_أهل_السنة.png | thumb | 220x124px | right | alt= دني اسلام ۾ مقبول ھستيون | سني اسلام ۾ مقبول ھستيون]] اهلسنت فرقو [[اسلام]] جو سڀ کان وڏو فرقو آھي اھلِ سنت: ’سنت‘ يعني عادت يا دستور. اصطلاحاً پيغمبر -اسلام- صلي -الله- عليه وسلم جو طريقهءِ عمل، جنهن کي احاديث ۽ (فعلي) چيو ويندو آهي. مسلمانن جي گهڻائي انهن کي واجب العمل مڃي ٿي ۽ اهي -اهل- سنت يا سُني چوائين ٿا. انهيءَ ڪري صحيح حديثن ۽ قرآني احڪامن جي تعبير ۽ تفصيل، جيڪي فقہ جا مستند -امام- يا ماهر علماءَ جي قياس ۽ اجماع امت تي مبني آهن، -اهل- سنت جي مذهبي دستورالعمل جو جز بنجي ويا آهن.<ref>{{Citation |title=اهلِ سنت : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%90%20%D8%B3%D9%86%D8%AA |accessdate=2022-10-29 |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203164403/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%87%D9%84%D9%90%20%D8%B3%D9%86%D8%AA |dead-url=yes }}</ref> '''سني اسلام'''، [[اسلام]] جو سڀ کان وڏو فرقو ۽ دنيا جو سڀ کان وڏو مذهبي گروهه آهي. ان جو عقيدو آهي ته پيغمبر حضرت [[محمد ﷺ]] پنهنجي جانشين جي مقرري نه ڪئي هئي ۽ جانشين جي چونڊ جو اختيار مسلمانن جي برادريءَ تي ڇڏي ڏنو هو. سندن مڃڻ آهي ته سندن ويجهي ساٿي، [[ابوبڪر صديق|حضرت ابوبڪر]]، حقدار جانشين طور خليفو بڻيا، جن جي تقرري "سقيفه" ۾ عمل ۾ آئي هئي. اهو نظريو [[شيعه اسلام]] جي ان عقيدي جي ابتڙ آهي، جنهن مطابق حضرت محمد ﷺ ”غدير خم“ جي مقام تي پنهنجي چاچي جي پٽ ۽ ناٺي، حضرت [[علي|عليءَ]] کي پنهنجو جانشين مقرر ڪيو هو. ان هوندي به، سني مسلمان حضرت عليءَ جو، حضرت ابوبڪر، [[حضرت عمر رضي الله عنه|حضرت عمر]] ۽ [[عثمان بن عفان|حضرت عثمان]] سان گڏ، "[[راشدون خلیفا|خلفاءِ راشدين]]" (سڌي راهه تي هلندڙ خليفن) طور احترام ڪن ٿا. "سني" لفظ جو مطلب آهي اهي ماڻهو جيڪي "[[سنت]]" (حضرت محمد ﷺ جي عملن ۽ طريقن) جي پيروي ڪن ٿا. [[قرآن]]، [[حديث]] (خاص طور تي "[[صحاح سته]]" يا ڇهه مستند ڪتاب) ۽ [[اجماع]] (علماءِ جي اتفاقِ راءِ) گڏجي سني اسلام ۾ روايتي [[اسلامي فقه]] (اسلامي قانون) جو بنياد رکن ٿا. [[شريعت]] جا قانوني فيصلا انهن بنيادي ذريعن مان اخذ ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ عوامي ڀلائي ۽ فقيهن جي صوابديدي راءِ کي به مدنظر رکيو وڃي ٿو؛ ان عمل ۾ چئن فقھي مڪتبن (حنفي، حنبلي، مالڪي ۽ شافعي) پاران تيار ڪيل اصولن کي استعمال ڪيو وڃي ٿو. عقيدي جي معاملن ۾، سني روايت [[ايمان]] جي ڇهن بنيادي رڪنن کي مڃي ٿي ۽ ان ۾ علمِ ڪلام (عقيدياتي فلسفي) جا اشعري ۽ ماتوريدي مڪتبِ فڪر، گڏوگڏ "اثر" تي ٻڌل (متن جي ظاهري معنيٰ تي زور ڏيندڙ) "اثرِي" مڪتبِ فڪر شامل آهن. سني مسلمان پهرين چئن خليفن; حضرت ابوبڪر، حضرت عمر، حضرت عثمان ۽ حضرت علي, کي "راشدين" (سڌي راهه تي هلندڙ) سمجهن ٿا ۽ [[صحابي|صحابه]]، تابعين ۽ تبع تابعين کي "سلف" (اڳوڻن بزرگن) طور احترام جي نگاهه سان ڏسن ٿا. سني اسلام کي ڪڏهن ڪڏهن ”آرٿوڊوڪس اسلام“ (روايتي يا بنيادي اسلام) پڻ چيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالم ان اصطلاح کي نامناسب سمجهن ٿا ۽ ڪيترائي غير سني ماڻهو ان کي ناگوار يا توهين آميز سمجهي سگهن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:سني اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلامي فرقا]] fkzflujv79zv2eod4gljdjpum3aysau 14 83181 410079 348701 2026-09-06T10:15:35Z Memon2025 21315 /* */ 410079 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خلافت راشده]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] hbrgyypmkz3lcrfluyqjgs47yzwh1ax 410086 410079 2026-09-06T10:25:29Z Memon2025 21315 /* */ 410086 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خلافت راشده]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 5it6u1j36syutja37zkb9fxuitd1tl5 14 88414 410080 348702 2026-09-06T10:16:22Z Memon2025 21315 410080 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 8y2h3glqs65yq78er75xf608win7mi2 410087 410080 2026-09-06T10:26:04Z Memon2025 21315 /* */ 410087 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] ivbo7a4v2v8ltz9svqe192f6ec0ks0f 0 91879 409990 405600 2026-09-06T03:46:52Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Freuds_structural_model_of_psyche.png|Freuds_structural_model_of_psyche.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 August 2026. 409990 wikitext text/x-wiki {{Short description|نفسياتي يا جنسي توانائي يا قوت}} {{Psychoanalysis |Concepts}} '''لبيڊو''' (Libido) يا '''جنسي خواهش''' (sex drive) هڪ نفسياتي توانائي آهي، جيڪا عام اصطلاح ۾ جنسي خواهش جي تمام صورتن تي ٻڌل هوندي آهي. پر ڪڏهن ڪڏهن ان کي ٻين ضرورتن جي پويان هڪ متحرڪ قوت پڻ سمجهيو ويندو آهي،<ref>{{Cite OED|libido|107907}}</ref> جهڙوڪ هڪ ماءُ جي پنهنجي ٻار لاءِ محبت. هي اصطلاح اصل ۾ آسٽريا جي نفسياتي ماهر ۽ نفسياتي تجزيي (psychoanalysis) جي باني [[سگمنڊ فرائيڊ]] پاران متعارف ڪرايو ويو هو.<ref>{{cite book |title=Sex and Society |date=2010 |pages=462 }}</ref> شروع ۾ ان مان مراد صرف مخصوص جنسي ضرورتون هيون، پر بعد ۾ فرائيڊ ان تصور کي هڪ عالمگير خواهش تائين وسعت ڏني، جنهن جو مرڪز انساني شعور جو حصو 'Id' (لاشعور جي جبلت) آهي.<ref>{{cite book |last1=Freud |first1=Sigmund |title=Massenpsychologie und Ich-Analyse |pages=99}}</ref> لبيڊو کي تمام حياتياتي عملن جي پويان هڪ توانائيءَ واري قوت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا سماجي لاڳاپن (جهڙوڪ مادري محبت)، جنسي رويي، خوراڪ جي ڳولا، ۽ علم پرائڻ يا ڪاميابي حاصل ڪرڻ جي جذبي جو سرچشمو آهي.<ref>{{cite web |title=Libido |url= https://dictionary.apa.org/libido |publisher=American Psychological Association}}</ref> == مختلف نفسياتي نقطہ نظر == === فرائيڊ جو نظريو === [[سگمنڊ فرائيڊ]] لبيڊو کي "هڪ اهڙي مقداري توانائي" طور بيان ڪيو جيڪا انهن جبلتن سان جڙيل آهي جنهن کي اسين 'محبت' جي لفظ سان سڃاڻون ٿا. هن موجب، لبيڊو اسان جي لاشعوري حصي 'Id' ۾ موجود هوندي آهي. فرائيڊ جو خيال هو ته لبيڊو جا جبلت اڪثر ڪري تهذيب يافته سماج جي اصولن سان ٽڪرائجن ٿا، جنهن تي اسان جو 'Superego' (اخلاقي شعور) ڪنٽرول ڪندو آهي. هن ڇڪتاڻ جي نتيجي ۾ فرد ۾ بي چيني (anxiety) پيدا ٿئي ٿي، جنهن کي منهن ڏيڻ لاءِ انسان 'دفاعي حڪمت عمليون' (ego defenses) استعمال ڪندو آهي.<ref>{{cite book | last = Reber | first = Arthur S. | title = Dictionary of Psychology | url = https://archive.org/details/penguindictionar00rebe_0 | year = 2001 }}</ref> فرائيڊ لبيڊو جي ترقيءَ جا مختلف مرحلا بيان ڪيا آهن، جنهن کي جنسي-نفسياتي واڌ ويجهه (Psychosexual development) چيو وڃي ٿو: * زباني مرحلو (Oral stage): کير پيئڻ دوران ٻار جي خوشي. * مقعدي مرحلو (Anal stage): جسماني نيڪال تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ دوران خوشي. * جنسي مرحلو (Phallic stage) ۽ بعد ۾ ٻيا مرحلا. === يونگ جو نظريو === سوئٽزرلينڊ جي نفسياتي ماهر [[ڪارل يونگ]] لبيڊو کي صرف جنسي خواهش تائين محدود نه رکيو، پر هن ان کي مجموعي 'نفسياتي توانائي' قرار ڏنو. يونگ مطابق، لبيڊو زندگيءَ جي عمل ۾ ظاهر ٿيندڙ اها توانائي آهي جيڪا اسان کي بک، تڃ، ننڊ، جنس ۽ تخليقيت جي صورت ۾ محسوس ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://frithluton.com/articles/libido/ |title=Libido |last=Sharp |first=Daryl }}</ref> == نفسياتي ۽ سماجي عوامل == ڪنهن به فرد جي لبيڊو يا جنسي خواهش تي ڪيترائي اثر پون ٿا، جهڙوڪ: * ذهني دٻاءُ ۽ ٿڪ: وڌيڪ دٻاءُ يا ٿڪاوٽ خواهش کي گهٽائي سگهي ٿي. * بيواري ۽ صدمو: اهي ماڻهو جيڪي [[PTSD]] (صدمي کانپوءِ جي پريشاني) جو شڪار هوندا آهن، انهن ۾ لبيڊو جي گهٽتائي ڏٺي وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Yehuda |first1=Rachel |title=PTSD and Sexual Dysfunction in Men and Women |year=2015 }}</ref> * ڊپريشن: نفسياتي مريضن ۾ لبيڊو جي گهٽتائي هڪ وڏي علامت طور سامهون اچي ٿي.<ref name=":12">{{cite journal |last1=Phillips |first1=R. L. |title=Depression and sexual desire |year=2000 }}</ref> هڪ وڏي تحقيق (2022) مطابق، مردن ۽ عورتن جي جنسي خواهش ۾ 80 سيڪڙو تائين هڪجهڙائي هوندي آهي، جيتوڻيڪ اوسط طور مردن ۾ اها ڪجهه وڌيڪ ملي ٿي، پر عورتن جي هڪ وڏي تعداد جي خواهش سراسري مرد کان وڌيڪ پڻ ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Frankenbach |first1=Julius |title=Sex drive: meta-analytic review of gender differences |year=2022 }}</ref> هارمون جهڙوڪ ٽيسٽسٽرون (testosterone) ۽ نيرو ٽرانسميٽر جهڙوڪ ڊوپامين (dopamine) لبيڊو جي حياتياتي تنظيم ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="MEDRS review" /> == حوالا == {{Reflist|32em}} edq40nraq4xki0by8v9phta36rlqzkw 0 92105 409991 405876 2026-09-06T03:46:57Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Freuds_structural_model_of_psyche.png|Freuds_structural_model_of_psyche.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 August 2026. 409991 wikitext text/x-wiki {{Short description|سگمنڊ فرائيڊ پاران قائم ڪيل علاج جا طريقا}} {{Psychoanalysis|Concepts}} '''نفسياتي تجزيو''' (Psychoanalysis)<ref group="lower-roman">[[يوناني ٻولي]]: {{Langx|grc|{{wikt-lang|en|psycho-|ψυχή}}|translit=psykhḗ|lit=روح|label=none}} ۽ {{Langx|grc|{{wikt-lang|en|analysis|ἀνάλυσις}}|translit=análysis|lit=تحقيق|label=none}} مان ورتل</ref> نظرين ۽ طريقن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جو مقصد [[لاشعور]] جي عملن ۽ انهن جو [[شعور|شعوري]] سوچ، جذبن ۽ رويي تي اثر ڳولڻ آهي. [[خوابن جي تعبير]] تي ٻڌل، نفسياتي تجزيو [[ذهني بيماري|ذهني بيمارين]] جي علاج لاءِ هڪ [[گفتگو ذريعي علاج]] (talk therapy) جو طريقو پڻ آهي.<ref group="lower-roman">"سڀئي نفسياتي تجزياتي نظريا هن خيال تي ٻڌل آهن ته لاشعوري سوچون ۽ جذبا ذهني ڪم ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا." Milton, Jane, Caroline Polmear, and Julia Fabricius. 2011. ''A Short Introduction to Psychoanalysis''. [[Sage Group|SAGE]]. p. 27.</ref> هي علم 1890ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سگمنڊ فرائيڊ]] پاران قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ارتقائي نظريو|ڊارون جي ارتقائي نظريي]]، [[اعصابي علم]] (neurology) جي دريافتن، ۽ پنهنجي مرشد [[جوزف بروئير]] جي ڪلينڪل تحقيق تي ٻڌل آهي.<ref>{{Cite book |last=Sulloway |first=Frank |title=Freud, Biologist of the Mind: Beyond the Psychoanalytic Legend |url=https://archive.org/details/freudbiologistof0000sull |date=1979}}</ref> فرائيڊ 1939ع ۾ پنهنجي وفات تائين نفسياتي تجزيي جي نظريي ۽ عمل کي سڌاريندو رهيو. فرائيڊ جي ٻن شروعاتي ساٿين، [[الفريڊ ايڊلر]] ۽ [[ڪارل جنگ]]، جلد ئي پنهنجا الڳ طريقا ترتيب ڏنا (ترتيبوار [[انفرادي نفسيات]] ۽ [[تجزياتي نفسيات]]), جن بابت فرائيڊ جو چوڻ هو ته اهي نفسياتي تجزيي جا قسم نه آهن.<ref>{{cite book |last1=Freud |first1=Sigmund |title=On the History of the Psycho-Analytic Movement |url=https://archive.org/details/onhistoryofpsych0000freu |date=1966 |publisher=W.W. Norton and Co. |location=New York |page=[https://archive.org/details/onhistoryofpsych0000freu/page/5 5]}}</ref> فرائيڊ جي وفات کان پوءِ، [[نيو فرائيڊينزم|نيو-فرائيڊين]] مفڪرن جهڙوڪ [[ايريڪ فروم]]، [[ڪيرين هورني]] ۽ [[هيري اسٽيڪ سوليوان]] ڪجهه ذيلي شعبا قائم ڪيا.<ref name="Birnbach, Martin 1961">Birnbach, Martin. 1961. ''Neo-Freudian Social Philosophy''. Stanford: [[Stanford University Press]]. p. 3.</ref> نفسياتي تجزيو شروع کان ئي هڪ تڪراري موضوع رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته نفسياتي تجزياتي علاج ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ اثرائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان جي مجموعي اثرائتي اڃا تائين بحث هيٺ آهي. تنهن هوندي به، [[نفسيات]] ۽ [[نفسياتي طب]] (psychiatry) تي ان جو اثر غير متنازع آهي. == جائزو == فرائيڊ جي مرڪزي دعوائن مان هڪ اها آهي ته لاشعور جا مواد گهڻو ڪري اسان جي [[ادراڪ]] ۽ [[انساني رويو|رويي]] کي طئي ڪندا آهن. فرائيڊ دريافت ڪيو ته ڪيتريون ئي جبلتون (drives) لاشعور ۾ دٻجي وڃن ٿيون، جنهن جو سبب ننڍپڻ جا ڏکوئيندڙ تجربا ٿي سگهن ٿا. انهن کي شعور ۾ آڻڻ جي ڪوشش دوران ذهن ۾ هڪ ’مزاحمت‘ (resistance) پيدا ٿيندي آهي. فرد پنهنجي دٻايل احساسن کي [[دفاعي حڪمت عمليون|دفاعي حڪمت عملين]] (defense mechanisms) ذريعي لڪائڻ چاهيندو آهي. نفسياتي تجزيو ان ڪري تيار ڪيو ويو ته جيئن ذهني مونجهارن جي [[علت|سببن]] کي واضح ڪيو وڃي ۽ ذهني صحت کي بحال ڪيو وڃي.<ref name="Zoja_1983">{{cite journal |vauthors=Zoja L |date=1983 |title=Working against Dorian Gray: analysis and the old |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1465-5922.1983.00051.x?sid=nlm%3Apubmed |journal=J Anal Psychol |volume=28 |issue=1 |pages=51–64 |doi=10.1111/j.1465-5922.1983.00051.x |pmid=6826461|url-access=subscription }}</ref> فرائيڊ پنهنجي علاج جي مقصد کي هن جملي ۾ بيان ڪيو: "جتي 'اِڊ' (id) هئي، اتي 'ايگو' (ego) کي هجڻ گهرجي." === ايديپس (Oedipus) جو اڀار === [[File:Prehistoric politics among groups of hunter-gatherers.jpg|thumb|قديم زماني جي شڪاري گروهن جي وچ ۾ سياسي تنظيم جي تصوير. فرائيڊ جي نظر ۾ انساني تهذيب جو بنياد ڪجهه قديم جبلتن جي ضبط تي رکيل آهي.]] فرائيڊ پنهنجي نفسياتي ماڊل جي حياتياتي سائنسن، خاص طور تي ڊارون جي ارتقائي نظريي سان جوڙ تي تمام گهڻو زور ڏنو. هن پنهنجي ڪتاب ''ٽوٽم ۽ ٽيبو'' (Totem and Taboo) ۾ اها راءِ ڏني ته انساني تهذيب جي شروعات ان وقت ٿي جڏهن انسانن پنهنجي فطري جبلتن کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ قانون ٺاهيا، جهڙوڪ زنا ۽ محرمات جي منع (prohibition of adultery and incest). فرائيڊ جو اهو نظريو ته انسانن ۾ ’ايديپس ڪمپليڪس‘ (Oedipus complex) جي تاريخي شروعات ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مذهبي عقيدا ۽ سماجي قانون جڙيا، ان وقت جي سياسي ۽ سماجي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوزار بڻيو. جيتوڻيڪ فرائيڊ جي ڪجهه مفروضن کي اڃا تائين جديد سائنسي تحقيق جي ضرورت آهي، پر هن جي ڏنل نظام انساني نفس کي سمجهڻ جا نوان دروازا کولي ڇڏيا آهن. == حوالا == {{حوالا}} psb60idelzv6yadkn18qbvqyxpbpm47 409992 409991 2026-09-06T03:50:18Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Prehistoric_politics_among_groups_of_hunter-gatherers.jpg|Prehistoric_politics_among_groups_of_hunter-gatherers.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 August 2026. 409992 wikitext text/x-wiki {{Short description|سگمنڊ فرائيڊ پاران قائم ڪيل علاج جا طريقا}} {{Psychoanalysis|Concepts}} '''نفسياتي تجزيو''' (Psychoanalysis)<ref group="lower-roman">[[يوناني ٻولي]]: {{Langx|grc|{{wikt-lang|en|psycho-|ψυχή}}|translit=psykhḗ|lit=روح|label=none}} ۽ {{Langx|grc|{{wikt-lang|en|analysis|ἀνάλυσις}}|translit=análysis|lit=تحقيق|label=none}} مان ورتل</ref> نظرين ۽ طريقن جو هڪ مجموعو آهي، جنهن جو مقصد [[لاشعور]] جي عملن ۽ انهن جو [[شعور|شعوري]] سوچ، جذبن ۽ رويي تي اثر ڳولڻ آهي. [[خوابن جي تعبير]] تي ٻڌل، نفسياتي تجزيو [[ذهني بيماري|ذهني بيمارين]] جي علاج لاءِ هڪ [[گفتگو ذريعي علاج]] (talk therapy) جو طريقو پڻ آهي.<ref group="lower-roman">"سڀئي نفسياتي تجزياتي نظريا هن خيال تي ٻڌل آهن ته لاشعوري سوچون ۽ جذبا ذهني ڪم ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا." Milton, Jane, Caroline Polmear, and Julia Fabricius. 2011. ''A Short Introduction to Psychoanalysis''. [[Sage Group|SAGE]]. p. 27.</ref> هي علم 1890ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[سگمنڊ فرائيڊ]] پاران قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ارتقائي نظريو|ڊارون جي ارتقائي نظريي]]، [[اعصابي علم]] (neurology) جي دريافتن، ۽ پنهنجي مرشد [[جوزف بروئير]] جي ڪلينڪل تحقيق تي ٻڌل آهي.<ref>{{Cite book |last=Sulloway |first=Frank |title=Freud, Biologist of the Mind: Beyond the Psychoanalytic Legend |url=https://archive.org/details/freudbiologistof0000sull |date=1979}}</ref> فرائيڊ 1939ع ۾ پنهنجي وفات تائين نفسياتي تجزيي جي نظريي ۽ عمل کي سڌاريندو رهيو. فرائيڊ جي ٻن شروعاتي ساٿين، [[الفريڊ ايڊلر]] ۽ [[ڪارل جنگ]]، جلد ئي پنهنجا الڳ طريقا ترتيب ڏنا (ترتيبوار [[انفرادي نفسيات]] ۽ [[تجزياتي نفسيات]]), جن بابت فرائيڊ جو چوڻ هو ته اهي نفسياتي تجزيي جا قسم نه آهن.<ref>{{cite book |last1=Freud |first1=Sigmund |title=On the History of the Psycho-Analytic Movement |url=https://archive.org/details/onhistoryofpsych0000freu |date=1966 |publisher=W.W. Norton and Co. |location=New York |page=[https://archive.org/details/onhistoryofpsych0000freu/page/5 5]}}</ref> فرائيڊ جي وفات کان پوءِ، [[نيو فرائيڊينزم|نيو-فرائيڊين]] مفڪرن جهڙوڪ [[ايريڪ فروم]]، [[ڪيرين هورني]] ۽ [[هيري اسٽيڪ سوليوان]] ڪجهه ذيلي شعبا قائم ڪيا.<ref name="Birnbach, Martin 1961">Birnbach, Martin. 1961. ''Neo-Freudian Social Philosophy''. Stanford: [[Stanford University Press]]. p. 3.</ref> نفسياتي تجزيو شروع کان ئي هڪ تڪراري موضوع رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪجهه ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته نفسياتي تجزياتي علاج ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ اثرائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان جي مجموعي اثرائتي اڃا تائين بحث هيٺ آهي. تنهن هوندي به، [[نفسيات]] ۽ [[نفسياتي طب]] (psychiatry) تي ان جو اثر غير متنازع آهي. == جائزو == فرائيڊ جي مرڪزي دعوائن مان هڪ اها آهي ته لاشعور جا مواد گهڻو ڪري اسان جي [[ادراڪ]] ۽ [[انساني رويو|رويي]] کي طئي ڪندا آهن. فرائيڊ دريافت ڪيو ته ڪيتريون ئي جبلتون (drives) لاشعور ۾ دٻجي وڃن ٿيون، جنهن جو سبب ننڍپڻ جا ڏکوئيندڙ تجربا ٿي سگهن ٿا. انهن کي شعور ۾ آڻڻ جي ڪوشش دوران ذهن ۾ هڪ ’مزاحمت‘ (resistance) پيدا ٿيندي آهي. فرد پنهنجي دٻايل احساسن کي [[دفاعي حڪمت عمليون|دفاعي حڪمت عملين]] (defense mechanisms) ذريعي لڪائڻ چاهيندو آهي. نفسياتي تجزيو ان ڪري تيار ڪيو ويو ته جيئن ذهني مونجهارن جي [[علت|سببن]] کي واضح ڪيو وڃي ۽ ذهني صحت کي بحال ڪيو وڃي.<ref name="Zoja_1983">{{cite journal |vauthors=Zoja L |date=1983 |title=Working against Dorian Gray: analysis and the old |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1465-5922.1983.00051.x?sid=nlm%3Apubmed |journal=J Anal Psychol |volume=28 |issue=1 |pages=51–64 |doi=10.1111/j.1465-5922.1983.00051.x |pmid=6826461|url-access=subscription }}</ref> فرائيڊ پنهنجي علاج جي مقصد کي هن جملي ۾ بيان ڪيو: "جتي 'اِڊ' (id) هئي، اتي 'ايگو' (ego) کي هجڻ گهرجي." === ايديپس (Oedipus) جو اڀار === فرائيڊ پنهنجي نفسياتي ماڊل جي حياتياتي سائنسن، خاص طور تي ڊارون جي ارتقائي نظريي سان جوڙ تي تمام گهڻو زور ڏنو. هن پنهنجي ڪتاب ''ٽوٽم ۽ ٽيبو'' (Totem and Taboo) ۾ اها راءِ ڏني ته انساني تهذيب جي شروعات ان وقت ٿي جڏهن انسانن پنهنجي فطري جبلتن کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ قانون ٺاهيا، جهڙوڪ زنا ۽ محرمات جي منع (prohibition of adultery and incest). فرائيڊ جو اهو نظريو ته انسانن ۾ ’ايديپس ڪمپليڪس‘ (Oedipus complex) جي تاريخي شروعات ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ مذهبي عقيدا ۽ سماجي قانون جڙيا، ان وقت جي سياسي ۽ سماجي حالتن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوزار بڻيو. جيتوڻيڪ فرائيڊ جي ڪجهه مفروضن کي اڃا تائين جديد سائنسي تحقيق جي ضرورت آهي، پر هن جي ڏنل نظام انساني نفس کي سمجهڻ جا نوان دروازا کولي ڇڏيا آهن. == حوالا == {{حوالا}} 6x1yhxajtitgicsyz5nsnjx3cmmtmhg 14 96590 410085 377397 2026-09-06T10:24:12Z Memon2025 21315 /* */ 410085 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي وچين دور جي تاريخ]] jbatku177tuks16ke7148xqhac5gwa3 14 97788 410084 380616 2026-09-06T10:21:14Z Memon2025 21315 410084 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] fuu6yzajyz51o19gbu3r5b3jn5hyvem 14 97795 410081 380628 2026-09-06T10:17:30Z Memon2025 21315 410081 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] phdbtmctqotuj5f10iag74s5vabp4vr 14 102260 410089 409840 2026-09-06T10:42:00Z Memon2025 21315 /* */ 410089 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:اندلس جي تاريخ]] [[زمرو:دمشق جي تاريخ]] [[زمرو:عربستان جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جون خلافتون]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] 3ro4po8m8cemhpgmg5xnx42kr4c0ir6 0 102291 410023 409953 2026-09-06T06:49:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 410023 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=زين الدين زيدان<br> Zinedine Zidane|image=Zinedine Zidane by Tasnim 03.jpg|caption=Zidane in 2017|full_name=Zinedine Yazid Zidane|birth_date={{birth date and age|1972|6|23|df=yes}}|birth_place=[[Marseille]], France|height=1.85 m<ref>{{cite web |url=http://www.juventus.com/en/players/player_profile/0,2377,5,00.html |title=Zinedine Zidane |publisher=Juventus FC |archive-url=https://web.archive.org/web/20000613074033/http://www.juventus.com/en/players/player_profile/0,2377,5,00.html |archive-date=13 June 2000}}</ref>|position=[[Attacking midfielder]]|currentclub=[[France national football team|France]] (head coach)|youthyears1=1981–1982|youthclubs1=Foresta|youthyears2=1982–1983|youthclubs2=Saint-Henri|youthyears3=1983–1987|youthclubs3=Septèmes-les-Vallons|youthyears4=1987–1989|youthclubs4=[[AS Cannes|Cannes]]|years1=1989–1992|clubs1=[[AS Cannes|Cannes]]|caps1=61|goals1=6|years2=1992–1996|clubs2=[[FC Girondins de Bordeaux|Bordeaux]]|caps2=139|goals2=28|years3=1996–2001|clubs3=[[Juventus FC|Juventus]]|caps3=151|goals3=24|years4=2001–2006|clubs4=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|caps4=155|goals4=37|totalcaps=506|totalgoals=95|nationalyears1=1987–1988|nationalteam1=[[France national under-16 football team|France U16]]|nationalcaps1=|nationalgoals1=|nationalyears2=1988–1989|nationalteam2=[[France national under-17 football team|France U17]]|nationalcaps2=4|nationalgoals2=1|nationalyears3=1989–1990|nationalteam3=[[France national under-18 football team|France U18]]|nationalcaps3=6|nationalgoals3=0|nationalyears4=1990–1994|nationalteam4=[[France national under-21 football team|France U21]]|nationalcaps4=20|nationalgoals4=3|nationalyears5=1994–2006|nationalteam5=[[France national football team|France]]|nationalcaps5=108|nationalgoals5=31|manageryears1=2014–2016|managerclubs1=[[Real Madrid Castilla]]|manageryears2=2016–2018|managerclubs2=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|manageryears3=2019–2021|managerclubs3=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|manageryears4=2026–|managerclubs4=[[France national football team|France]]|medaltemplates={{Medal|Sport|Men's [[Association football|football]]}} {{Medal|Country|{{fb|FRA|1974}}}} {{Medal|Comp|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|W|[[1998 FIFA World Cup|1998]]|}} {{Medal|RU|[[2006 FIFA World Cup|2006]]|}} {{MedalCompetition|[[UEFA European Championship]]}} {{Medal|W|[[UEFA Euro 2000|2000]]|}}}} '''زين الدين يزيد زيدان ('''<small>Zinedine Yazid Zidane'''؛'''</small> <ref>{{حوالو ويب|date=23 June 2022|quote=1 June 2025}}</ref> پيدائش: 23 جون 1972ع)، جيڪو '''ززو''' جي نالي سان مشهور آهي، هڪ فرانسيسي پيشيور فٽبال مئنيجر ۽ اڳوڻو رانديگر آهي جيڪو هڪ حملي آور مڊفيلڊر طور کيڏيو. <ref>{{حوالو ويب|quote=14 June 2019|archivedate=14 December 2019}}</ref> هو فرانس جي قومي ٽيم جو ڪوچ آهي. زين الدين زيدان کي هر وقت جي عظيم ترين رانديگرن مان هڪ سمجهيو ويندو هو، جيڪو پنهنجي خوبصورتي، وژن، پاسنگ ۽ بال ڪنٽرول لاءِ مشهور هو. هن کي رانديگر جي حيثيت سان ڪيترائي انفرادي ايوارڊ مليا، جن ۾ سال 1998ع، 2000ع ۽ 2003ع ۾ فيفا ورلڊ پليئر آف دي ايئر قرار ڏنو ويو، ۽ سال 1998ع جو بالون ڊي اور (Ballon d'Or) کٽيو. هن سال 2016ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ ٻن الڳ الڳ دورن ۾ پنهنجي اڳوڻي ڪلب ريئل ميڊريڊ جي ڪوچنگ ڪئي ۽ ڪيترائي ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪلب ٽرافيون کٽيون. زيڊان بورڊو ۾ فرينچ ليگ 1 ۾ بهترين رانديگرن مان هڪ طور پاڻ کي قائم ڪرڻ کان اڳ ڪينز ۾ پنهنجو ڪيريئر شروع ڪيو. سال 1996ع ۾، هو اطالوي ڪلب جووينٽس ڏانهن ويو، جتي هن ٻه سيري اي (Serie A) اعزاز کٽيا ۽ 1997 ۽ 1998 ۾ مسلسل يوفا چيمپئنز ليگ فائنل ۾ کيڏيو. هو سال 2001ع ۾ ريئل ميڊريڊ ۾ 77.5 ملين يورو جي عالمي رڪارڊ فيس تي منتقل ٿيي، جيڪي ايندڙ اٺن سالن تائين هڪ رڪارڊ رهيو. اسپين ۾، زيدان ڪيتريون ئي ٽرافيون کٽيون، جن ۾ لا ليگا ٽائيٽل ۽ چيمپئنز ليگ شامل آهن. 2002 جي چيمپئنز ليگ جي فائنل ۾، هن کاٻي پير جي والي سان فتح وارو گول ڪيو جيڪو فٽبال جي تاريخ ۾ عظيم ترين گولن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. سال 2012ع ۽ 2017ع ۾، ترتيب وار، زيڊان کي ريال ميڊريڊ ۽ جووينٽس جي سڀني وقتن جي عظيم ترين ٽيمن ۾ شامل ڪيو ويو. فرانس پاران 108 ڀيرا کيڏندي، زيڊان 1998 جو فيفا ورلڊ ڪپ کٽيو، فائنل ۾ ٻه گول ڪيا ۽ کيس آل اسٽار ٽيم ۾ شامل ڪيو ويو. هن فتح کيس فرانس ۾ قومي هيرو بڻائي ڇڏيو ۽ کيس سال 1998ع ۾ ليجن آف آنر مليو. هن يوئيفا يورو 2000 کٽيو ۽ کيس ٽورنامينٽ جو بهترين رانديگر قرار ڏنو ويو. هن 2006 جي ورلڊ ڪپ ۾ ٽورنامينٽ جي بهترين رانديگر جي حيثيت سان گولڊن بال پڻ حاصل ڪيو، جيتوڻيڪ اٽلي جي خلاف فائنل ۾ مارڪو ميٽرازي کي سيني ۾ ٽڪر مارڻ (head hit) جي ڪري هن وقت هن جي جي بدنام زمانه معطلي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:زين الدين زيدان]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:فرانس جا رانديگر]] [[زمرو:فرانس جا فٽبال رانديگر]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا رانديگر]] [[زمرو:فرانس جا ماڻھو]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] mijhwa3wngf01em7ien1wvk607bpcrx 0 102292 409962 2026-09-05T15:51:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: اباضي اسلام (عربي: الإباضية) اسلام جو هڪ الڳ مڪتبِ فڪر آهي ۽ ان کي عام طور تي سني ۽ شيعا اسلام سان گڏ اسلام جي ٽئين شاخ طور شمار ڪيو ويندو آهي. ان جون پاڙون حضرت عليءَ (جيڪي پيغمبر محمد ﷺ جا چچريٽ ڀاءُ ۽ ناٺي هئا، ۽ گڏوگڏ پهرين شيعا امام ۽ چوٿين سني راشدي خليفي طور سڃا... 409962 wikitext text/x-wiki اباضي اسلام (عربي: الإباضية) اسلام جو هڪ الڳ مڪتبِ فڪر آهي ۽ ان کي عام طور تي سني ۽ شيعا اسلام سان گڏ اسلام جي ٽئين شاخ طور شمار ڪيو ويندو آهي. ان جون پاڙون حضرت عليءَ (جيڪي پيغمبر محمد ﷺ جا چچريٽ ڀاءُ ۽ ناٺي هئا، ۽ گڏوگڏ پهرين شيعا امام ۽ چوٿين سني راشدي خليفي طور سڃاتا وڃن ٿا) کان ”خارجي“ ڌڙي جي ڌار ٿيڻ واري واقعي سان ملن ٿيون؛ جيتوڻيڪ، موجوده دور جا اباضي عام طور تي پنهنجي عقيدي کي ”خارجي“ سڏرائڻ يا ان سان منسوب ٿيڻ کي رد ڪن ٿا. اباضي مڪتبِ فڪر اسلام جي شروعاتي صدين دوران اڀريو ۽ ”پهرئين فتني“ (پهرين اسلامي گهرو ويڙهه) جي حوالي سان پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ عقيدتي اختلافن مان وجود ۾ آيو. تاريخي طور تي، هيءُ سلسلو شروعاتي ”محڪمه“ تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو آهي. e2t6iphj16k3ck7cyl33tynu7wmx0gt 409963 409962 2026-09-05T15:51:49Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Ibadi Islam]] کي [[اباضي اسلام]] ڏانھن چوريو 409962 wikitext text/x-wiki اباضي اسلام (عربي: الإباضية) اسلام جو هڪ الڳ مڪتبِ فڪر آهي ۽ ان کي عام طور تي سني ۽ شيعا اسلام سان گڏ اسلام جي ٽئين شاخ طور شمار ڪيو ويندو آهي. ان جون پاڙون حضرت عليءَ (جيڪي پيغمبر محمد ﷺ جا چچريٽ ڀاءُ ۽ ناٺي هئا، ۽ گڏوگڏ پهرين شيعا امام ۽ چوٿين سني راشدي خليفي طور سڃاتا وڃن ٿا) کان ”خارجي“ ڌڙي جي ڌار ٿيڻ واري واقعي سان ملن ٿيون؛ جيتوڻيڪ، موجوده دور جا اباضي عام طور تي پنهنجي عقيدي کي ”خارجي“ سڏرائڻ يا ان سان منسوب ٿيڻ کي رد ڪن ٿا. اباضي مڪتبِ فڪر اسلام جي شروعاتي صدين دوران اڀريو ۽ ”پهرئين فتني“ (پهرين اسلامي گهرو ويڙهه) جي حوالي سان پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ عقيدتي اختلافن مان وجود ۾ آيو. تاريخي طور تي، هيءُ سلسلو شروعاتي ”محڪمه“ تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو آهي. e2t6iphj16k3ck7cyl33tynu7wmx0gt 409969 409963 2026-09-05T17:41:25Z Memon2025 21315 /* */ 409969 wikitext text/x-wiki اباضي اسلام (عربي: الإباضية) اسلام جو هڪ الڳ مڪتبِ فڪر آهي ۽ ان کي عام طور تي سني ۽ شيعا اسلام سان گڏ اسلام جي ٽئين شاخ طور شمار ڪيو ويندو آهي. ان جون پاڙون حضرت عليءَ (جيڪي پيغمبر محمد ﷺ جا چچريٽ ڀاءُ ۽ ناٺي هئا، ۽ گڏوگڏ پهرين شيعا امام ۽ چوٿين سني راشدي خليفي طور سڃاتا وڃن ٿا) کان "خارجي" ڌڙي جي ڌار ٿيڻ واري واقعي سان ملن ٿيون؛ جيتوڻيڪ، موجوده دور جا اباضي عام طور تي پنهنجي عقيدي کي "خارجي" سڏرائڻ يا ان سان منسوب ٿيڻ کي رد ڪن ٿا. اباضي مڪتبِ فڪر اسلام جي شروعاتي صدين دوران اڀريو ۽ "پهرئين فتني" (پهرين اسلامي گهرو ويڙهه) جي حوالي سان پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ عقيدتي اختلافن مان وجود ۾ آيو. تاريخي طور تي، هيءُ سلسلو شروعاتي "محاڪمه" تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو آهي. {{Short description|Third-largest branch of Islam}} {{Infobox religion | name = Ibadism | native_name = {{nobold|{{lang|ar|الإباضية}}<br />{{transliteration|ar|al-ʾIbāḍiyya}}}} | image = Sultan Qaboos Grand Mosque RB.jpg | imagewidth = 350 | caption = [[Sultan Qaboos Grand Mosque]] in [[Muscat]], [[Oman]], is widely regarded as the most important monument associated with the Ibadism. | type = [[Islamic schools and branches|School of Islam]] | main_classification = [[Muhakkima]] | theology = [[Monotheism]] | territory = [[Oman]] <br />Algeria ([[M'zab|Mzab]])<br />Libya ([[Nafusa Mountains|Nafusa]])<br />Tunisia ([[Djerba]])<br />Tanzania ([[Zanzibar]]) | founder = [[Abdallah ibn Ibad]] | founded_date = {{circa|AD 692}} | founded_place = [[Basra]] | members = {{circa}} 3,000,000<ref>{{cite encyclopedia |title=Kharijite |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/topic/Kharijite#ref268127 |access-date=1 January 2026}}</ref> }} {{Muhakkima Islam |expanded=Branches}} {{Islam}} '''Ibadism''' ({{langx|ar|الإباضية|al-ʾIbāḍiyya}}, {{IPA|ar|alʔibaːˈdˤijja}}) is a distinct school of [[Islam]] and is commonly regarded as the third [[Islamic schools and branches|Islamic branch]], alongside [[Sunni Islam]] and [[Shia Islam]]. Its roots go back to the [[Kharijites|Kharijite]] secession from [[Ali]], the prophet [[Muhammad]]'s cousin and son in law who was the first [[Imamate in Shia doctrine|Shia Imam]] and the fourth [[Rashidun Caliphate|Sunni Rashidun caliph]].<ref name=":1">{{Citation |last=Simonen |first=Katariina |chapter=Ibadi Islam and the Imamate Tradition |date=2021 |title=Ancient Water Agreements, Tribal Law and Ibadism: Sources of Inspiration for the Middle East Desalination Research Centre{{snd}}and Beyond? |pages=53–83 |editor-last=Simonen |editor-first=Katariina |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-85218-4_3 |access-date=2025-06-19 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-85218-4_3 |isbn=978-3-030-85218-4|chapter-url-access=subscription }}</ref> Although contemporary Ibadis generally reject the characterization of their faith as Kharijites.{{sfn|Hoffman|2012|p=3}} Ibadism emerged during the early centuries of Islam and developed from the political and theological disputes surrounding the [[First Fitna]]. The tradition is historically associated with the early [[Muhakkima|Muhakkima movement]]. Ibadism is associated with [[Abdallah ibn Ibad]], after whom the movement is named, while [[Jabir ibn Zayd]] is regarded as one of its most important early Ibadi scholars. The Ibadi movement developed in [[Basra]] before spreading to [[Oman]], [[North Africa]], and [[East Africa]].<ref name=":1" /> Ibadism has its own distinctive [[Theology|theological]] and [[Law|legal]] traditions, particularly concerning religious leadership, the nature of the [[Ummah|Muslim community]], and the qualifications required of an [[Imam]]. The followers of the Ibadi sect are known as the Ibadis or, as they call themselves, "The People of Truth and Integrity." Ibadis are significantly less numerous than the two main Islamic denominations, Sunnis and Shias, which together account for nearly 100 percent of the global Muslim population.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-10-07 |title=Mapping the Global Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |access-date=2026-08-26 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Ibadism remains understudied by outsiders, including both non-Muslims and Sunni and Shia Muslims. 4r0o5rkaolmhuxvtvohhkzcrybw1qpi 409970 409969 2026-09-05T17:44:12Z Memon2025 21315 /* */ 409970 wikitext text/x-wiki '''اباضي اسلام''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الإباضية) [[اسلام]] جو هڪ الڳ مڪتبِ فڪر آهي ۽ ان کي عام طور تي [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام]] سان گڏ اسلام جي ٽئين شاخ طور شمار ڪيو ويندو آهي. ان جون پاڙون [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] (جيڪي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جا چچريٽ ڀاءُ ۽ ناٺي هئا، ۽ گڏوگڏ پهرين شيعا امام ۽ چوٿين سني راشدي خليفي طور سڃاتا وڃن ٿا) کان "خارجي" ڌڙي جي ڌار ٿيڻ واري واقعي سان ملن ٿيون؛ جيتوڻيڪ، موجوده دور جا اباضي عام طور تي پنهنجي عقيدي کي "خارجي" سڏرائڻ يا ان سان منسوب ٿيڻ کي رد ڪن ٿا. اباضي مڪتبِ فڪر اسلام جي شروعاتي صدين دوران اڀريو ۽ "پهرئين فتني" (پهرين اسلامي گهرو ويڙهه) جي حوالي سان پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ عقيدتي اختلافن مان وجود ۾ آيو. تاريخي طور تي، هيءُ سلسلو شروعاتي "محاڪمه" تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو آهي. {{Short description|Third-largest branch of Islam}} {{Infobox religion | name = Ibadism | native_name = {{nobold|{{lang|ar|الإباضية}}<br />{{transliteration|ar|al-ʾIbāḍiyya}}}} | image = Sultan Qaboos Grand Mosque RB.jpg | imagewidth = 350 | caption = [[Sultan Qaboos Grand Mosque]] in [[Muscat]], [[Oman]], is widely regarded as the most important monument associated with the Ibadism. | type = [[Islamic schools and branches|School of Islam]] | main_classification = [[Muhakkima]] | theology = [[Monotheism]] | territory = [[Oman]] <br />Algeria ([[M'zab|Mzab]])<br />Libya ([[Nafusa Mountains|Nafusa]])<br />Tunisia ([[Djerba]])<br />Tanzania ([[Zanzibar]]) | founder = [[Abdallah ibn Ibad]] | founded_date = {{circa|AD 692}} | founded_place = [[Basra]] | members = {{circa}} 3,000,000<ref>{{cite encyclopedia |title=Kharijite |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/topic/Kharijite#ref268127 |access-date=1 January 2026}}</ref> }} {{Muhakkima Islam |expanded=Branches}} {{Islam}} '''Ibadism''' ({{langx|ar|الإباضية|al-ʾIbāḍiyya}}, {{IPA|ar|alʔibaːˈdˤijja}}) is a distinct school of [[Islam]] and is commonly regarded as the third [[Islamic schools and branches|Islamic branch]], alongside [[Sunni Islam]] and [[Shia Islam]]. Its roots go back to the [[Kharijites|Kharijite]] secession from [[Ali]], the prophet [[Muhammad]]'s cousin and son in law who was the first [[Imamate in Shia doctrine|Shia Imam]] and the fourth [[Rashidun Caliphate|Sunni Rashidun caliph]].<ref name=":1">{{Citation |last=Simonen |first=Katariina |chapter=Ibadi Islam and the Imamate Tradition |date=2021 |title=Ancient Water Agreements, Tribal Law and Ibadism: Sources of Inspiration for the Middle East Desalination Research Centre{{snd}}and Beyond? |pages=53–83 |editor-last=Simonen |editor-first=Katariina |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-85218-4_3 |access-date=2025-06-19 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-85218-4_3 |isbn=978-3-030-85218-4|chapter-url-access=subscription }}</ref> Although contemporary Ibadis generally reject the characterization of their faith as Kharijites.{{sfn|Hoffman|2012|p=3}} Ibadism emerged during the early centuries of Islam and developed from the political and theological disputes surrounding the [[First Fitna]]. The tradition is historically associated with the early [[Muhakkima|Muhakkima movement]]. Ibadism is associated with [[Abdallah ibn Ibad]], after whom the movement is named, while [[Jabir ibn Zayd]] is regarded as one of its most important early Ibadi scholars. The Ibadi movement developed in [[Basra]] before spreading to [[Oman]], [[North Africa]], and [[East Africa]].<ref name=":1" /> Ibadism has its own distinctive [[Theology|theological]] and [[Law|legal]] traditions, particularly concerning religious leadership, the nature of the [[Ummah|Muslim community]], and the qualifications required of an [[Imam]]. The followers of the Ibadi sect are known as the Ibadis or, as they call themselves, "The People of Truth and Integrity." Ibadis are significantly less numerous than the two main Islamic denominations, Sunnis and Shias, which together account for nearly 100 percent of the global Muslim population.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-10-07 |title=Mapping the Global Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |access-date=2026-08-26 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Ibadism remains understudied by outsiders, including both non-Muslims and Sunni and Shia Muslims. 6oee6fttt0war3cmd552jp73wsl2jct 409971 409970 2026-09-05T17:46:36Z Memon2025 21315 /* */ 409971 wikitext text/x-wiki '''اباضي اسلام''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الإباضية) [[اسلام]] جو هڪ الڳ مڪتبِ فڪر آهي ۽ ان کي عام طور تي [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام]] سان گڏ اسلام جي ٽئين شاخ طور شمار ڪيو ويندو آهي. ان جون پاڙون [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] (جيڪي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جا چچريٽ ڀاءُ ۽ ناٺي هئا، ۽ گڏوگڏ پهرين شيعا امام ۽ چوٿين سني راشدي خليفي طور سڃاتا وڃن ٿا) کان "خارجي" ڌڙي جي ڌار ٿيڻ واري واقعي سان ملن ٿيون؛ جيتوڻيڪ، موجوده دور جا اباضي عام طور تي پنهنجي عقيدي کي "خارجي" سڏرائڻ يا ان سان منسوب ٿيڻ کي رد ڪن ٿا. اباضي مڪتبِ فڪر اسلام جي شروعاتي صدين دوران اڀريو ۽ "پهرئين فتني" (پهرين اسلامي گهرو ويڙهه) جي حوالي سان پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ عقيدتي اختلافن مان وجود ۾ آيو. تاريخي طور تي، هيءُ سلسلو شروعاتي "محاڪمه" تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو آهي. {{Short description|Third-largest branch of Islam}} {{Infobox religion | name = Ibadism | native_name = {{nobold|{{lang|ar|الإباضية}}<br />{{transliteration|ar|al-ʾIbāḍiyya}}}} | image = Sultan Qaboos Grand Mosque RB.jpg | imagewidth = 350 | caption = [[Sultan Qaboos Grand Mosque]] in [[Muscat]], [[Oman]], is widely regarded as the most important monument associated with the Ibadism. | type = [[Islamic schools and branches|School of Islam]] | main_classification = [[Muhakkima]] | theology = [[Monotheism]] | territory = [[Oman]] <br />Algeria ([[M'zab|Mzab]])<br />Libya ([[Nafusa Mountains|Nafusa]])<br />Tunisia ([[Djerba]])<br />Tanzania ([[Zanzibar]]) | founder = [[Abdallah ibn Ibad]] | founded_date = {{circa|AD 692}} | founded_place = [[Basra]] | members = {{circa}} 3,000,000<ref>{{cite encyclopedia |title=Kharijite |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/topic/Kharijite#ref268127 |access-date=1 January 2026}}</ref> }} {{Muhakkima Islam |expanded=Branches}} {{Islam}} '''Ibadism''' ({{langx|ar|الإباضية|al-ʾIbāḍiyya}}, {{IPA|ar|alʔibaːˈdˤijja}}) is a distinct school of [[Islam]] and is commonly regarded as the third [[Islamic schools and branches|Islamic branch]], alongside [[Sunni Islam]] and [[Shia Islam]]. Its roots go back to the [[Kharijites|Kharijite]] secession from [[Ali]], the prophet [[Muhammad]]'s cousin and son in law who was the first [[Imamate in Shia doctrine|Shia Imam]] and the fourth [[Rashidun Caliphate|Sunni Rashidun caliph]].<ref name=":1">{{Citation |last=Simonen |first=Katariina |chapter=Ibadi Islam and the Imamate Tradition |date=2021 |title=Ancient Water Agreements, Tribal Law and Ibadism: Sources of Inspiration for the Middle East Desalination Research Centre{{snd}}and Beyond? |pages=53–83 |editor-last=Simonen |editor-first=Katariina |chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-85218-4_3 |access-date=2025-06-19 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-85218-4_3 |isbn=978-3-030-85218-4|chapter-url-access=subscription }}</ref> Although contemporary Ibadis generally reject the characterization of their faith as Kharijites.{{sfn|Hoffman|2012|p=3}} Ibadism emerged during the early centuries of Islam and developed from the political and theological disputes surrounding the [[First Fitna]]. The tradition is historically associated with the early [[Muhakkima|Muhakkima movement]]. Ibadism is associated with [[Abdallah ibn Ibad]], after whom the movement is named, while [[Jabir ibn Zayd]] is regarded as one of its most important early Ibadi scholars. The Ibadi movement developed in [[Basra]] before spreading to [[Oman]], [[North Africa]], and [[East Africa]].<ref name=":1" /> Ibadism has its own distinctive [[Theology|theological]] and [[Law|legal]] traditions, particularly concerning religious leadership, the nature of the [[Ummah|Muslim community]], and the qualifications required of an [[Imam]]. The followers of the Ibadi sect are known as the Ibadis or, as they call themselves, "The People of Truth and Integrity." Ibadis are significantly less numerous than the two main Islamic denominations, Sunnis and Shias, which together account for nearly 100 percent of the global Muslim population.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-10-07 |title=Mapping the Global Muslim Population |url=https://www.pewresearch.org/religion/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |access-date=2026-08-26 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Ibadism remains understudied by outsiders, including both non-Muslims and Sunni and Shia Muslims. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اباضي اسلام]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] ftxar1fxkgmsq8wjo3cx0l5h7ezusvs 0 102293 409964 2026-09-05T15:51:49Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Ibadi Islam]] کي [[اباضي اسلام]] ڏانھن چوريو 409964 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اباضي اسلام]] rvxfgm0os9n4hs536219i965oiu8g7t 14 102294 409972 2026-09-05T17:46:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] 409972 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام ۾ مذھب ۽ فرقا]] 94myoxhlbw3lmwpurm06591jl7d75t8 10 102295 409980 2026-09-05T19:06:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[paisa|pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}}]] |pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}} }} ({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!... 409980 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{{1|1}}}<1}}{{{2|}}}|1 |{{#expr:({{{1}}}*100)}} {{#switch:{{{lk}}} |on|r=[[paisa|pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}}]] |pais{{#ifexpr:{{{1}}}=0.01|a|e}} }} ({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk}}}|on|r={{Indian Rupee|link=yes}}|{{Indian Rupee}}}}<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} |k={{formatnum:{{#expr:{{{1}}}*1E3}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E3}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|3|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |m={{formatnum:{{{1}}}}} million</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E6}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|6|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |b={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|b=[[1,000,000,000|billion]]|billion}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E9}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|9|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |t={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|t=[[1,000,000,000,000|trillion]]|trillion}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |l={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l=[[lakh]]|lakh}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E5}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|5|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |c={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c=[[crore]]|crore}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E7}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|7|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |lc={{formatnum:{{{1}}}}} {{#switch:{{{lk}}}|on|l|lc=[[lakh]]|lakh}} {{#switch:{{{lk}}}|on|c|lc=[[crore]]|crore}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{#expr:{{{1}}}*1E12}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1}}}|12|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) |{{formatnum:{{{1|0}}}}}</span> <!-- -->({{#switch: {{{mode|}}} | historical = {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted|{{{1}}}|{{{to|USD}}}|{{{year}}}|{{{round|2}}}}} | #default = {{INRConvert/{{#ifexpr:{{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}}|inflation|{{{to|USD}}}}}{{{mode|}}}<!-- -->|{{{1|0}}}|0|{{{3|}}}|{{{to|USD}}}|year={{{year}}}<!-- -->}}}}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> iq30u2htmek18vt1ub4gf9x1o9id940 409981 409980 2026-09-05T19:13:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 409981 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{#expr:{{formatnum:{{{1|1}}}|R}}<1}}{{{2|}}}|1 <!-- ==================== پئسا ==================== --> |{{#expr:({{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*100)}} {{#switch:{{{lk|}}} |on |r=[[پئسو|پئسا]] |پئسا }} ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |0 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- ==================== رپيا ==================== --> |<span class="nowrap">{{#switch:{{{lk|}}} |on |r={{Indian Rupee|link=yes}} |{{Indian Rupee}} }} {{#switch:{{lc:{{{2|}}}}} <!-- هزار --> |k= {{formatnum:{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E3}}}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E3}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |3 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- ملين --> |m= {{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} ملين</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E6}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |6 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- بلين --> |b= {{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}} |on |b=[[بلين]] |بلين }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E9}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |9 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- ٽريلين --> |t= {{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}} |on |t=[[ٽريلين]] |ٽريلين }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E12}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |12 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- لک --> |l= {{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}} |on |l=[[لک]] |لک }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E5}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |5 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- ڪروڙ --> |c= {{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}} |on |c=[[ڪروڙ]] |ڪروڙ }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E7}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |7 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- لک ڪروڙ --> |lc= {{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}} {{#switch:{{{lk|}}} |on |l |lc=[[لک]] |لک }} {{#switch:{{{lk|}}} |on |c |lc=[[ڪروڙ]] |ڪروڙ }}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{#expr:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}*1E12}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |12 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) <!-- عام رپين وارو انگ --> |{{formatnum:{{formatnum:{{{1|0}}}|R}}}}</span> ({{#switch:{{{mode|}}} |historical= {{INRConvert/HistoricalRate/Formatted |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |{{{to|USD}}} |{{{year|}}} |{{{round|2}}} }} |#default= {{INRConvert/{{#ifexpr: {{{year|0}}}>={{Inflation/IN/startyear}} and {{{year|0}}}<{{inflation/year|IN}} |inflation |{{{to|USD}}} }}{{{mode|}}} |{{formatnum:{{{1|0}}}|R}} |0 |{{{3|}}} |{{{to|USD}}} |year={{{year|}}} }} }}) }} }}<noinclude> __FORCETOC__ {{documentation}} </noinclude> 5e421h7zflhqtycq6syrq6rlgey373f 10 102296 409982 2026-09-05T19:16:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺين حصي ۾ ڏيو ۽ انٽروڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{High-use}} __NOTOC__ == مقصد == هن سانچي جو مقصد [[پرڏيهي ڪرنسي|ڪرنسي]] کي [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] مان پاڻمرادو ٻين ڪرنسين ۾ تبديل ڪرڻ ۽ مناسب صورت ۾ ڏيکارڻ... 409982 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺين حصي ۾ ڏيو ۽ انٽروڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{High-use}} __NOTOC__ == مقصد == هن سانچي جو مقصد [[پرڏيهي ڪرنسي|ڪرنسي]] کي [[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] مان پاڻمرادو ٻين ڪرنسين ۾ تبديل ڪرڻ ۽ مناسب صورت ۾ ڏيکارڻ آهي؛ ڊفالٽ طور رقم [[آمريڪي ڊالر]]ن ۾ تبديل ٿيندي آهي. جتي لاڳو هجي، اتي مهانگائيءَ جو حساب پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. مٽا سٽا جي شرح ۽ مهانگائيءَ جا انگ [[#تازه ڪاري|ايڊيٽرن کي هٿرادو نقل ڪري تازه ڪاري ڪرڻا پوندا آهن]]، تنهنڪري سانچي جو نتيجو لازمي طور موجوده مٽا سٽا جي شرح يا قيمتي اشاري کي ظاهر نه ڪندو، پر آخري تازه ڪاري وقت موجود شرحن ۽ انگن تي ٻڌل هوندو. == استعمال == <code><nowiki>{{INRConvert|رپين_جي_رقم|ڪرنسي_فارميٽنگ|گول_ڪرڻ_جا_انگ|lk=|to=|year=}}</nowiki></code> == پيرا ميٽر == سانچي جي پيرا ميٽرن جي وضاحت هيٺ ڏنل آهي. {|class="wikitable" |style="background-color: #A52A2A; font-weight: bolder; color: #FFF5EE;" | فيلڊ جو نالو |style="background-color: #A52A2A; font-weight: bolder; color: #FFF5EE;" | استعمال |style="background-color: #A52A2A; font-weight: bolder; color: #FFF5EE;" | وضاحت |- |<code>'''rupee_value'''</code> |لازمي |[[ڀارتي رپيو|ڀارتي رپين]] ۾ اها رقم، جيڪا تبديل ڪرڻي هجي. سانچو اڳواٽ فارميٽ ڪيل انگ قبول نه ڪندو، مثال طور 1,234. |- |<code>'''currency_formatting'''</code> |اختياري |وڏن انگن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. موجود اختيار هي آهن: * <code>k</code> &ndash; هزار يا هزارن لاءِ * <code>m</code> &ndash; ملين لاءِ * <code>b</code> &ndash; بلين لاءِ * <code>t</code> &ndash; ٽريلين لاءِ * <code>l</code> &ndash; لک لاءِ * <code>c</code> &ndash; ڪروڙ لاءِ * <code>lc</code> &ndash; لک ڪروڙ لاءِ * '''لفظ واحد يا جمع ٻنهي صورتن ۾ ٿي سگهن ٿا'''. |- |<code>'''rounding_digits'''</code> |اختياري |[[اهم انگ|اهم انگن]] کي گول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. منفي قدر (-2، -3) استعمال ڪري انگن کي ويجهي سؤ، هزار وغيره تائين گول ڪري سگهجي ٿو. قدر "0" ڏيڻ سان تبديل ڪيل رقم مان پئسا يا سينٽ ختم ڪيا ويندا. ڊفالٽ طور تبديلي ٻن اهم انگن تائين گول ڪئي ويندي آهي.<br />وڌيڪ مثالن لاءِ هيٺ ڏنل [[Template:INRConvert#مثال|مثالن وارو حصو]] ڏسو. |- |<code>'''lk'''</code> |اختياري |هي پيرا ميٽر ڪرنسيءَ جي نالن (رپيا ۽ پئسا) ۽/يا انگن جي نالن (لک ۽ ڪروڙ) کي اندروني وڪي ڳنڍڻن سان ڏيکارڻ جو اختيار ڏئي ٿو. ڊفالٽ طور هي "off" هوندو آهي، يعني ڳنڍڻو نه ٿيندو. موجود اختيار هي آهن: * <code>on</code> &ndash; "رپيو"/"پئسا" ۽ "لک"/"ڪروڙ"/"بلين" کي ڳنڍڻ لاءِ * <code>r</code> &ndash; "رپيو"/"پئسا" کي ڳنڍڻ لاءِ * <code>b</code> &ndash; "بلين" کي ڳنڍڻ لاءِ * <code>t</code> &ndash; "ٽريلين" کي ڳنڍڻ لاءِ * <code>l</code> &ndash; "لک" کي ڳنڍڻ لاءِ * <code>c</code> &ndash; "ڪروڙ" کي ڳنڍڻ لاءِ * <code>lc</code> &ndash; "لک" ۽ "ڪروڙ" ٻنهي کي ڳنڍڻ لاءِ |- |<code>'''year'''</code> |اختياري |هي پيرا ميٽر مهانگائيءَ جو حساب شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. تاريخي رپين جي قيمت کي پهرين موجوده قدر تائين مهانگائي مطابق آندو ويندو ۽ پوءِ ٻي ڪرنسي ۾ تبديل ڪيو ويندو. |- |<code>'''to'''</code> |اختياري |هي پيرا ميٽر مختلف ڪرنسين (۽ ڪجهه گڏيل اختيارن) ۾ تبديلي جي اجازت ڏئي ٿو. هن وقت آمريڪي ڊالر (ڊفالٽ)، ڪينيڊين ڊالر، آسٽريلين ڊالر، نيوزيلينڊ ڊالر، يورو، پائونڊ اسٽرلنگ، پاڪستاني رپيو ۽ بنگلاديشي ٽڪا سپورٽ ٿين ٿا. |- |<code>'''mode'''</code> |اختياري |هي پيرا ميٽر نتيجي جي موڊ کي ڪنٽرول ڪري ٿو. خالي ڇڏڻ يا نه ڏيڻ سان ڊفالٽ موڊ استعمال ٿيندو. <code>historical</code> ڏيڻ سان تاريخي مٽا سٽا جي شرح استعمال ٿيندي. تاريخي موڊ ۾ <code>year</code> پيرا ميٽر 1940 کان 2018 جي وچ ۾ هجڻ گهرجي. |} == مثال == {|class="wikitable" ! INRConvert نحو ! نتيجو |- | <code><nowiki>{{INRConvert|1}}</nowiki></code> | {{INRConvert|1}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|500}}</nowiki></code> | {{INRConvert|500}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|0.05|lk=on}}</nowiki></code> | {{INRConvert|0.05|lk=on}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|0.01}}</nowiki></code> | {{INRConvert|0.01}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|0.86}}</nowiki></code> | {{INRConvert|0.86}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|30|m}}</nowiki></code> | {{INRConvert|30|m}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|0.72|m}}</nowiki></code> | {{INRConvert|0.72|m}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|36|b}}</nowiki></code> | {{INRConvert|36|b}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|36|b|-2}}</nowiki></code> | {{INRConvert|36|b|-2}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|80|b|lk=b}}</nowiki></code> | {{INRConvert|80|b|lk=b}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|32|t|lk=r}}</nowiki></code> | {{INRConvert|32|t|lk=r}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|40000|c|lk=on}}</nowiki></code> | {{INRConvert|40000|c|lk=on}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|40000|c|0}}</nowiki></code> | {{INRConvert|40000|c|0}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|19|k}}</nowiki></code> | {{INRConvert|19|k}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|53|m|0}}</nowiki></code> | {{INRConvert|53|m|0}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|123|k|year=1990}}</nowiki></code> | {{INRConvert|123|k|year=1990}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|319|to=GBP}}</nowiki></code> | {{INRConvert|319|to=GBP}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|753|m|year=2000|to=USD EUR}}</nowiki></code> | {{INRConvert|753|m|year=2000|to=USD EUR}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|324|c|year=2000|to=EUR|mode=historical}}</nowiki></code> | {{INRConvert|324|c|year=2000|to=EUR|mode=historical}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|c|year=2001}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|c|year=2001}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|c|0|year=2001}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|c|0|year=2001}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|c|lk=on|year=2001}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|c|lk=on|year=2001}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|c|0|lk=on|year=2001}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|c|0|lk=on|year=2001}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|c|year=2001|0}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|c|year=2001|0}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|year=2001|c}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|year=2001|c}} |- | <code><nowiki>{{INRConvert|240|year=2001|c|0}}</nowiki></code> | {{INRConvert|240|year=2001|c|0}} |} == احتياط == {{para|year}} استعمال ڪرڻ سان سڏيندڙ صفحي جي [[Wikipedia:Template limits#Highest expansion depth|وڌ ۾ وڌ سانچي جي واڌ جي کوٽائي]] تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي، جيڪا عام طور گهٽ ۾ گهٽ 33 تائين پهچي ٿي. حد 40 آهي. جڏهن هن سانچي کي ٻين سانچن جي اندر {{para|year}} سان گڏ استعمال ڪيو وڃي، تڏهن خاص احتياط ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي صورت ۾ انهن وڪيپيڊيا صفحن جي سانچي جي واڌ جي کوٽائي وڌيڪ وڌي سگهي ٿي جيڪي هڪ سانچي مان ٻئي سانچي کي سڏين ٿا. == تازه ڪاري == انهن تبديلين ۾ استعمال ٿيندڙ انگن کي تازه رکڻ ضروري آهي. موجوده مٽا سٽا جي شرحن جا انگ {{tl|INRConvert/CurrentRate}} ۾ رکيل آهن. تاريخي مٽا سٽا جي شرحن جا انگ {{tl|INRConvert/HistoricalRate}} ۾ رکيل آهن. مهانگائيءَ جي شرح جا انگ {{tl|Inflation/IN/dataset}} ۾ آهن (تفصيل لاءِ ''[[Template:Inflation#Developer documentation|سانچو:Inflation جي ڊولپر دستاويز]]'' ڏسو). جيڪڏهن توهان قابل آهيو ته انهن انگن کي تازه ڪاري ڪري سگهو ٿا. == پڻ ڏسو == * {{tl|To USD}}، {{tl|INRConvert/HistoricalRate}} کي استعمال ڪري ٿو. == خلاصو == <templatedata> { "params": { "1": { "label": "رپين جي رقم", "description": "ڀارتي رپين ۾ اها رقم جيڪا ٻي ڪرنسي ۾ تبديل ڪرڻي هجي. سانچو اڳواٽ فارميٽ ڪيل انگ، مثال طور 1,234، قبول نه ڪندو.", "example": "500000000", "required": true, "type": "number" }, "2": { "label": "ڪرنسي فارميٽنگ", "description": "وڏن انگن جهڙوڪ ڪروڙ، بلين، ملين وغيره کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو.", "example": "c, lc, b, m, k", "suggested": true, "type": "string", "suggestedvalues": [ "b", "c", "k", "l", "lc", "m", "t" ] }, "3": { "label": "گول ڪرڻ جا انگ", "description": "اهم انگن کي گول ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. منفي قدر (-2، -3) انگن کي ويجهي سؤ، هزار وغيره تائين گول ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا. قدر \"0\" ڏيڻ سان تبديل ڪيل رقم مان پئسا يا سينٽ ختم ڪيا ويندا. ڊفالٽ طور نتيجو ٻن اهم انگن تائين گول ڪيو ويندو.", "example": "0", "type": "number", "default": "2" }, "lk": { "label": "ڳنڍڻ", "description": "ڪرنسيءَ جي نالن (رپيا، پئسا) ۽/يا انگن جي نالن (ڪروڙ، لک) کي وڪي ڳنڍڻن سان ڏيکارڻ يا نه ڏيکارڻ جو اختيار.", "suggested": true, "example": "on, off, l, c, lc, b, t (ڊفالٽ: off)", "type": "string", "suggestedvalues": [ "on", "off", "l", "c", "lc", "b", "t" ] }, "year": { "description": "هي پيرا ميٽر مهانگائيءَ جو حساب شامل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. تاريخي رپين جي قيمت کي موجوده قدر تائين مهانگائي مطابق آندو ويندو ۽ پوءِ تبديل ڪيو ويندو.", "example": "2015", "label": "سال", "suggested": true, "type": "number" }, "to": { "description": "هي پيرا ميٽر مختلف ڪرنسين ۽ ڪجهه گڏيل ڪرنسي اختيارن ۾ تبديليءَ جي اجازت ڏئي ٿو. آمريڪي ڊالر (ڊفالٽ)، ڪينيڊين، نيوزيلينڊ ۽ آسٽريلين ڊالر، يورو، برطانوي پائونڊ ۽ بنگلاديشي ٽڪا سپورٽ ٿين ٿا.", "example": "USD, EUR", "default": "USD", "label": "تبديل ڪري", "type": "string" }, "mode": { "description": "هي پيرا ميٽر نتيجي جي موڊ کي ڪنٽرول ڪري ٿو. هن وقت خالي (ڊفالٽ) ۽ historical سپورٽ ٿين ٿا. historical موڊ ۾ ڏنل سال جي تاريخي مٽا سٽا جي شرح استعمال ڪئي ويندي. 1940 کان 2018 تائين جا سال XDR، USD (ڊفالٽ)، GBP، JPY، DEM (1998 تائين) ۽ EUR (1999 کان) لاءِ سپورٽ ٿين ٿا.", "example": "historical", "default": "(خالي)", "label": "موڊ", "type": "string" } }, "paramOrder": [ "1", "2", "lk", "year", "to", "3", "mode" ], "description": "هي سانچو ڀارتي رپين ۾ ڏنل رقم کي ٻي ڪرنسي ۾ تبديل ڪري نتيجو ڏيکاري ٿو.", "format": "inline" } </templatedata> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هن سٽ کان هيٺ ڏيو؛ انٽروڪي ڳنڍڻا وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو --> [[زمرو:ڪرنسي مٽاسٽا جا سانچا| ]] [[زمرو:ڀارت جي معيشت جا سانچا]] }}</includeonly> nkwmh0muv3wlgozkkx86iqe7iobj4ry 10 102297 409996 2026-09-06T04:29:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{{or|}}}{{formatnum:{{INRConvert/out|{{#expr:{{{1|1}}}*1E{{{2|0}}}*{{INRConvert/CurrentRate|USD}}}}|{{order of magnitude|{{#expr:{{{1|1}}}*1E0{{{2|0}}}*{{INRConvert/CurrentRate|USD}}}}}}|{{{3|}}}|¢=¢&nbsp;US|$=US$}}}} 409996 wikitext text/x-wiki {{{or|}}}{{formatnum:{{INRConvert/out|{{#expr:{{{1|1}}}*1E{{{2|0}}}*{{INRConvert/CurrentRate|USD}}}}|{{order of magnitude|{{#expr:{{{1|1}}}*1E0{{{2|0}}}*{{INRConvert/CurrentRate|USD}}}}}}|{{{3|}}}|¢=¢&nbsp;US|$=US$}}}} s7vb6r7h94x7wtgzv6umg5kkc5c95fl 409998 409996 2026-09-06T04:31:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 409998 wikitext text/x-wiki {{{or|}}}{{formatnum:{{INRConvert/out |{{#expr:{{{1|1}}}*1E{{{2|0}}}*{{INRConvert/CurrentRate|USD}}}} |{{order of magnitude|{{#expr:{{{1|1}}}*1E0{{{2|0}}}*{{INRConvert/CurrentRate|USD}}}}}} |{{{3|}}} |¢=آمريڪي&nbsp;¢ |$=US$ }}}} rist6gdwgtnyol1u5e730ltomvaptzg 10 102298 409997 2026-09-06T04:30:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{3|}}} |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1 |{{rnd|{{{1|1}}}*100|{{{3|0}}}}}{{{¢|}}} |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E6 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|{{{3|0}}}}}{{#ifeq:{{{3|0}}}|1|0}} |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E9 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E6|{{{3|0}}}}}&nbsp;ملين |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E12 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E9|{{{3|0}}}}}&nbsp;بلين |{{#ifexpr:{{{1|... 409997 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{3|}}} |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1 |{{rnd|{{{1|1}}}*100|{{{3|0}}}}}{{{¢|}}} |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E6 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|{{{3|0}}}}}{{#ifeq:{{{3|0}}}|1|0}} |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E9 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E6|{{{3|0}}}}}&nbsp;ملين |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E12 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E9|{{{3|0}}}}}&nbsp;بلين |{{#ifexpr:{{{1|1}}}round{{{3|2}}}<1E15 |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E12|{{{3|0}}}}}&nbsp;ٽريلين |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|{{{3|0}}}-{{{2|0}}}}} }} }} }} }} }} |{{#switch:{{#expr:{{{2|0}}}+(100=({{{1|1}}}E(1-{{{2|0}}}))round0)}} |-4={{rnd|{{{1|1}}}*100|3}}{{{¢|}}} |-3={{rnd|{{{1|1}}}*100|2}}{{{¢|}}} |-2={{rnd|{{{1|1}}}*100|1}}{{{¢|}}} |-1={{rnd|{{{1|1}}}*100|0}}{{{¢|}}} |0={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|1}}0 |1={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|0}} |2={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|-1}} |3={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|-2}} |4={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|-3}} |5={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|-4}} |6={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E6|1}}&nbsp;ملين |7={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E6|0}}&nbsp;ملين |8={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E6|-1}}&nbsp;ملين |9={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E9|1}}&nbsp;بلين |10={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E9|0}}&nbsp;بلين |11={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E9|-1}}&nbsp;بلين |12={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E12|1}}&nbsp;ٽريلين |13={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E12|0}}&nbsp;ٽريلين |14={{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}/1E12|-1}}&nbsp;ٽريلين |{{{$|}}}{{rnd|{{{1|1}}}|{{#expr:{{{2|0}}}+(100=({{{1|1}}}E(1-{{{2|0}}}))round0)}}}} }} }}<noinclude> </noinclude> 0hxa7z953n3rx306ce4pdw6hi14tju8 10 102299 409999 2026-09-06T04:33:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: equivalent to {{INRConvert/inflation/b|{{inflation|IN|{{{1|1}}}E{{{2|0}}}|{{{year|2000}}}}}|{{{2|0}}}|{{{3|}}}|{{{4|USD}}}}} in {{Inflation/year|IN}} 409999 wikitext text/x-wiki equivalent to {{INRConvert/inflation/b|{{inflation|IN|{{{1|1}}}E{{{2|0}}}|{{{year|2000}}}}}|{{{2|0}}}|{{{3|}}}|{{{4|USD}}}}} in {{Inflation/year|IN}} d55jrdnz1fptaoo4ltpjtyhmqjwmtfy 410000 409999 2026-09-06T04:34:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 410000 wikitext text/x-wiki جي برابر {{INRConvert/inflation/b |{{inflation|IN|{{{1|1}}}E{{{2|0}}}|{{{year|2000}}}}} |{{{2|0}}} |{{{3|}}} |{{{4|USD}}} }}، {{Inflation/year|IN}} ۾ rezxti8vxpcmi3ayndmyj7b7nfvs4a6 410005 410000 2026-09-06T04:52:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 410005 wikitext text/x-wiki {{INRConvert/inflation/b |{{inflation|IN|{{{1|1}}}E{{{2|0}}}|{{{year|2000}}}}} |{{{2|0}}} |{{{3|}}} |{{{4|USD}}} }} جي برابر، {{Inflation/year|IN}}ع ۾ oraka9fzzj0ed7ej2wxo2zfkez8ecd7 10 102300 410001 2026-09-06T04:35:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#switch:{{order of magnitude|{{{1|1}}}}} |-2={{rnd|{{#expr:{{{1}}}*100}}|1}} پئسا |-1={{rnd|{{#expr:{{{1}}}*100}}|0}} پئسا |0={{INR}}{{formatnum:{{rnd|{{{1|1}}}|1}}0}} |1={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round0}}}} |2={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-1}}}} |3={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-2}}}} |4={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-3}}}} |5={{INR}}{{#ifexpr:{{{2}}}=5 |{{formatnum:{{rnd|{{#expr:{{{1}}}/1E5}}|1}}}} لک... 410001 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{order of magnitude|{{{1|1}}}}} |-2={{rnd|{{#expr:{{{1}}}*100}}|1}} پئسا |-1={{rnd|{{#expr:{{{1}}}*100}}|0}} پئسا |0={{INR}}{{formatnum:{{rnd|{{{1|1}}}|1}}0}} |1={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round0}}}} |2={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-1}}}} |3={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-2}}}} |4={{INR}}{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-3}}}} |5={{INR}}{{#ifexpr:{{{2}}}=5 |{{formatnum:{{rnd|{{#expr:{{{1}}}/1E5}}|1}}}} لک |{{formatnum:{{#expr:{{{1}}}round-4}}}} }} |6={{INR}}{{#ifexpr:{{{2}}}=5 |{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E5)round0}}}}&nbsp;لک |{{formatnum:{{rnd|{{#expr:{{{1}}}/1E6}}|1}}}}&nbsp;ملين }} |7={{INR}}{{#ifexpr:{{{2}}}=5 or {{{2}}}=7 |{{formatnum:{{rnd|{{#expr:{{{1}}}/1E7}}|1}}}}&nbsp;ڪروڙ |{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E6)round0}}}}&nbsp;ملين }} |8={{INR}}{{#ifexpr:{{{2}}}=5 or {{{2}}}=7 |{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E7)round0}}}}&nbsp;ڪروڙ |{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E6)round-1}}}}&nbsp;ملين }} |9={{INR}}{{#ifexpr:{{{2}}}=5 or {{{2}}}=7 |{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E7)round0}}}}&nbsp;ڪروڙ |{{formatnum:{{rnd|{{#expr:{{{1}}}/1E9}}|1}}}}&nbsp;بلين }} |10={{INR}}{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E9)round0}}}}&nbsp;بلين |11={{INR}}{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E9)round-1}}}}&nbsp;بلين |12={{INR}}{{formatnum:{{rnd|{{#expr:{{{1}}}/1E12}}|1}}}}&nbsp;ٽريلين |13={{INR}}{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E12)round0}}}}&nbsp;ٽريلين |14={{INR}}{{formatnum:{{#expr:({{{1}}}/1E12)round-1}}}}&nbsp;ٽريلين |{{INR}}{{formatnum:{{rnd|{{{1}}}|{{#expr:1-{{order of magnitude|{{{1|1}}}}}}}}}}} }}{{INRConvert/{{{4|USD}}}|{{{1|1}}}|0|{{{3|}}}|or=&#32;يا&#32;|comma=،&#32;}} caul7amzty383cln226iyrctc9iz8pk 10 102301 410002 2026-09-06T04:39:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>*{{#expr:{{Inflation/IN/dataset|{{{2}}}}}/{{Inflation/IN/dataset|{{{1}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation|Template:Inflation/doc/table}}</noinclude> 410002 wikitext text/x-wiki <includeonly>*{{#expr:{{Inflation/IN/dataset|{{{2}}}}}/{{Inflation/IN/dataset|{{{1}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation|Template:Inflation/doc/table}}</noinclude> hjsjvytjubpmsjlm0dw9n8gfmiw6in0 10 102302 410003 2026-09-06T04:41:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: 1595<noinclude>{{documentation|Template:Inflation/doc/startyear}}</noinclude> 410003 wikitext text/x-wiki 1595<noinclude>{{documentation|Template:Inflation/doc/startyear}}</noinclude> diykan7h77vqe3dxs8rmdbur3mrn0yw 14 102303 410024 2026-09-06T06:50:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:فرانس جا فٽبال رانديگر]] 410024 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بربر ماڻهو]] [[زمرو:فرانس جا فٽبال رانديگر]] lgubhtlppivznnnilwqh31qny94zh3c 410025 410024 2026-09-06T06:51:10Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:بربر ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410025 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا فٽبال رانديگر]] r8nznmemn234z4vhim3ujyvdrt1t2b2 410026 410025 2026-09-06T06:51:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بربر ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410026 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا فٽبال رانديگر]] [[زمرو:بربر ماڻهو]] 6cz8qf0hp3ffkjt4xlyqxx86y0qveqr 14 102304 410027 2026-09-06T06:53:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا رانديگر]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا رانديگر]] 410027 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا رانديگر]] [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا رانديگر]] oj8fpw8zm2tjtvrg0e2f2x6rt9m5v3p 14 102305 410028 2026-09-06T06:53:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فرانس جا ماڻھو]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] 410028 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فرانس جا ماڻھو]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ ملڪ]] taga1hcdmwstcifhzaycqqc04j6gy53 14 102306 410029 2026-09-06T06:54:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ بلحاظ راند]] 410029 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ بلحاظ راند]] suxsn60cw65lm8sjrovchbf93vani10 410030 410029 2026-09-06T06:56:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 410030 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]] [[زمرو:رانديگر بلحاظ راند]] sxbu95fu9xo3b86bj469hr5t35o3xlj 14 102307 410031 2026-09-06T06:57:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رانديگر]] [[زمرو:زمرا بلحاظ راند]] 410031 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رانديگر]] [[زمرو:زمرا بلحاظ راند]] ils7hpbosoxr88vl0cy1c2rtjn4tqth 14 102308 410032 2026-09-06T06:58:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:راند]] [[زمرو:رانديون]] 410032 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راند]] [[زمرو:رانديون]] 0fv3d9c8r7kfslk1reuwvi0lo9u73yl 0 102309 410033 2026-09-06T07:11:23Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/472441|مارسیلز]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410033 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> gezhx8nx42qv04r1n9yyfpgc3x1m0a2 410034 410033 2026-09-06T07:11:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410034 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] baz6arw31i2t5b0foc4yfaiwkdbe08e 410035 410034 2026-09-06T07:12:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410035 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ACE1AF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">مارسيلئ</font>''' |- | colspan="2" align="center" style="background:#d0f0c0" width="130px" |'''<font color="black" size="1">Marseille</font>''' |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Vieux_port_de_Marseille_2.jpg|250x250 عڪسلون]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:Flag_of_Marseille.svg|250x250 عڪسلون]] |- |جاءِ |240.62 چورس ڪلوميٽر |- |ملڪ: |[[فرانس]] [[فائل:Flag_of_France.svg|30x30 عڪسلون]] |- |صوبو: |[[بوشس ڈو رون|بوخس ڊو رون ]] |- |آبادي: |8,39,043 (سال 2025ع) |- |[[ٻولي]] : |[[فرانسيسي ٻولي]] |- |} {{فرانس دے شہر}} </div> [[زمرو:فرانس جا شهر]] [[زمرو:فرانس جا ڊپارٽمينٽ]] 9i8m5lpjezycau71y2qnu315e9l1hwa 0 102310 410036 2026-09-06T07:19:36Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/5710603|فرانس کے علاقے]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410036 wikitext text/x-wiki [[فرانس]] 27 انتظامي علائقن ( {{Lang-fr|région}} ). {{IPA-fr|ʁe.ʒjɔ̃|pron}} ) ۾ ورهايل آهي. جن مان 22 مکيه فرانس ۾ آهن ۽ 5 ٻاهرين سمنڊ پار علائقا آهن. o5c1fn9ldklmkd4pac8xq7devozfdc3 410037 410036 2026-09-06T07:20:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 410037 wikitext text/x-wiki [[فرانس]] 27 انتظامي علائقن ( {{Lang-fr|région}} ). {{IPA-fr|ʁe.ʒjɔ̃|pron}} ) ۾ ورهايل آهي. جن مان 22 مکيه فرانس ۾ آهن ۽ 5 ٻاهرين سمنڊ پار علائقا آهن. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] n0ypucb5qky2trs371ii2ars3q0p93g 410038 410037 2026-09-06T07:23:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 410038 wikitext text/x-wiki [[فرانس]] 27 انتظامي علائقن (فرانسيسي: région؛ {{IPA-fr|ʁe.ʒjɔ̃|pron}}) ۾ ورهايل آهي. جن مان 22 مکيه فرانس ۾ آهن ۽ 5 ٻاهرين سمنڊ پار علائقا آهن. {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = {{France Regions Labelled Map}} | category = [[Unitary state]] | territory = [[France|French Republic]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[Mayotte]]) – 12,997,058 ([[Île-de-France]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[Mayotte]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[Nouvelle-Aquitaine]]) | government = Regional Government, [[Government of France|National Government]] | subdivision = [[Departments of France|Department]] | status = [[Overseas department and region|Overseas region]] ({{lang|fr|région d'outre-mer}}) (5) | exofficio = [[Territorial collectivity]] ({{lang|fr|collectivité territoriale}}) }}France is [[Administrative divisions of France|divided]] into eighteen administrative regions ({{langx|fr|régions administratives}}, singular {{lang|fr|région administrative}} or just {{lang|fr|région}}, {{IPA|fr|ʁeʒjɔ̃|}}), of which twelve are located in the [[metropolitan France|Hexagon]] (in Europe), another one is [[Corsica]], while the other five are [[Overseas departments and regions of France|overseas regions]] (not to be confused with the [[Overseas collectivity|overseas collectivities]], which have a semi-autonomous status).<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> All of the thirteen metropolitan administrative regions (including [[Corsica]] {{as of|2019|lc=y}}) are further subdivided into two to thirteen administrative [[departments of France|departments]], with the [[prefect (France)|prefect]] of each region's administrative centre's department also acting as the regional prefect. The overseas regions administratively consist of only one department each and hence also have the status of overseas departments. Most administrative regions also have the status of regional [[Territorial collectivity|territorial collectivities]], which comes with a [[local government]], with departmental and communal collectivities below the regional level. The exceptions are Corsica, [[French Guiana]], [[Mayotte]] and [[Martinique]], where region and department functions are managed by single local governments having consolidated jurisdiction and which are known as [[Single territorial collectivity|single territorial collectivities]]. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 3rensffesnc0ge038zrb3jjnv9wv8yv 410039 410038 2026-09-06T07:44:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 410039 wikitext text/x-wiki [[فرانس]] 27 انتظامي علائقن (فرانسيسي: région؛ {{IPA-fr|ʁe.ʒjɔ̃|pron}}) ۾ ورهايل آهي. جن مان 22 مکيه فرانس ۾ آهن ۽ 5 ٻاهرين سمنڊ پار علائقا آهن. {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name =فرانس جا علائقا. * وحداني رياست (Unitary state) * فرانسيسي جمهوريه * سامونڊي پار علائقو (Overseas region) * علائقائي انتظامي ادارو (Territorial collectivity) * 279,471 (مائيوٽ) – 12,997,058 (آئل-دي-فرانس) * 376 چورس ڪلوميٽر (145 چورس ميل) (مائيوٽ) – 84,061 چورس ڪلوميٽر (32,456 چورس ميل) (نويلي-ايڪيٽين) * علائقائي حڪومت، قومي حڪومت * ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | map = {{France Regions Labelled Map}} | category = [[Unitary state]] | territory = [[France|French Republic]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[Mayotte]]) – 12,997,058 ([[Île-de-France]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[Mayotte]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[Nouvelle-Aquitaine]]) | government = Regional Government, [[Government of France|National Government]] | subdivision = [[Departments of France|Department]] | status = [[Overseas department and region|Overseas region]] ({{lang|fr|région d'outre-mer}}) (5) | exofficio = [[Territorial collectivity]] ({{lang|fr|collectivité territoriale}}) }} France is [[Administrative divisions of France|divided]] into eighteen administrative regions ({{langx|fr|régions administratives}}, singular {{lang|fr|région administrative}} or just {{lang|fr|région}}, {{IPA|fr|ʁeʒjɔ̃|}}), of which twelve are located in the [[metropolitan France|Hexagon]] (in Europe), another one is [[Corsica]], while the other five are [[Overseas departments and regions of France|overseas regions]] (not to be confused with the [[Overseas collectivity|overseas collectivities]], which have a semi-autonomous status). فرانس کي ارڙهن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسڪا" آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن (انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن يا ’اوورسيز ڪليڪٽيويٽيز‘ سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي).<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو ’پريفڪٽ‘ (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سامونڊي پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي ’سامونڊي پار ڊپارٽمينٽ‘ جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. * اڪثر انتظامي علائقن کي ’علائقائي انتظامي ادارن‘ (regional territorial collectivities) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا ڪورسڪا، فرينچ گيانا، مائيوٽ ۽ مارٽينڪ آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي ’واحد علائقائي انتظامي ادارن‘ (single territorial collectivities) طور سڃاتو ويندو آهي. All of the thirteen metropolitan administrative regions (including [[Corsica]] {{as of|2019|lc=y}}) are further subdivided into two to thirteen administrative [[departments of France|departments]], with the [[prefect (France)|prefect]] of each region's administrative centre's department also acting as the regional prefect. The overseas regions administratively consist of only one department each and hence also have the status of overseas departments. Most administrative regions also have the status of regional [[Territorial collectivity|territorial collectivities]], which comes with a [[local government]], with departmental and communal collectivities below the regional level. The exceptions are Corsica, [[French Guiana]], [[Mayotte]] and [[Martinique]], where region and department functions are managed by single local governments having consolidated jurisdiction and which are known as [[Single territorial collectivity|single territorial collectivities]]. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] h8gb785fitl87iyg6ilg2jueoud9a4x 410040 410039 2026-09-06T07:57:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 410040 wikitext text/x-wiki [[فرانس]] 27 انتظامي علائقن (فرانسيسي: région؛ {{IPA-fr|ʁe.ʒjɔ̃|pron}}) ۾ ورهايل آهي. جن مان 22 مکيه فرانس ۾ آهن ۽ 5 ٻاهرين سمنڊ پار علائقا آهن. {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مائيوٽ]]) – 12,997,058 ([[الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مائيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} France is [[Administrative divisions of France|divided]] into eighteen administrative regions ({{langx|fr|régions administratives}}, singular {{lang|fr|région administrative}} or just {{lang|fr|région}}, {{IPA|fr|ʁeʒjɔ̃|}}), of which twelve are located in the [[metropolitan France|Hexagon]] (in Europe), another one is [[Corsica]], while the other five are [[Overseas departments and regions of France|overseas regions]] (not to be confused with the [[Overseas collectivity|overseas collectivities]], which have a semi-autonomous status). فرانس کي ارڙهن انتظامي علائقن (فرانسيسي: ) ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسڪا" آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن (انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن يا ’اوورسيز ڪليڪٽيويٽيز‘ سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي).<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو ’پريفڪٽ‘ (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سامونڊي پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي ’سامونڊي پار ڊپارٽمينٽ‘ جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. * اڪثر انتظامي علائقن کي ’علائقائي انتظامي ادارن‘ (regional territorial collectivities) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا ڪورسڪا، فرينچ گيانا، مائيوٽ ۽ مارٽينڪ آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي ’واحد علائقائي انتظامي ادارن‘ (single territorial collectivities) طور سڃاتو ويندو آهي. All of the thirteen metropolitan administrative regions (including [[Corsica]] {{as of|2019|lc=y}}) are further subdivided into two to thirteen administrative [[departments of France|departments]], with the [[prefect (France)|prefect]] of each region's administrative centre's department also acting as the regional prefect. The overseas regions administratively consist of only one department each and hence also have the status of overseas departments. Most administrative regions also have the status of regional [[Territorial collectivity|territorial collectivities]], which comes with a [[local government]], with departmental and communal collectivities below the regional level. The exceptions are Corsica, [[French Guiana]], [[Mayotte]] and [[Martinique]], where region and department functions are managed by single local governments having consolidated jurisdiction and which are known as [[Single territorial collectivity|single territorial collectivities]]. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] a5rxzd3g2j3yj2ac6t8vfxqhxafmf6a 410041 410040 2026-09-06T08:01:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 410041 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مائيوٽ]]) – 12,997,058 ([[الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مائيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} [[فرانس]] کي 18 انتظامي علائقن (فرانسيسي: régions administratives؛ {{IPA-fr|ʁe.ʒjɔ̃|pron}}) ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسڪا" آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن (انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن يا ’اوورسيز ڪليڪٽيويٽيز‘ سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي).<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو ’پريفڪٽ‘ (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سامونڊي پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي ’سامونڊي پار ڊپارٽمينٽ‘ جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. * اڪثر انتظامي علائقن کي ’علائقائي انتظامي ادارن‘ (regional territorial collectivities) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا ڪورسڪا، فرينچ گيانا، مائيوٽ ۽ مارٽينڪ آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي ’واحد علائقائي انتظامي ادارن‘ (single territorial collectivities) طور سڃاتو ويندو آهي. All of the thirteen metropolitan administrative regions (including [[Corsica]] {{as of|2019|lc=y}}) are further subdivided into two to thirteen administrative [[departments of France|departments]], with the [[prefect (France)|prefect]] of each region's administrative centre's department also acting as the regional prefect. The overseas regions administratively consist of only one department each and hence also have the status of overseas departments. Most administrative regions also have the status of regional [[Territorial collectivity|territorial collectivities]], which comes with a [[local government]], with departmental and communal collectivities below the regional level. The exceptions are Corsica, [[French Guiana]], [[Mayotte]] and [[Martinique]], where region and department functions are managed by single local governments having consolidated jurisdiction and which are known as [[Single territorial collectivity|single territorial collectivities]]. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] lcr5w2eelrzvytkgrgfve864apujhee 410042 410041 2026-09-06T08:02:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 410042 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مائيوٽ]]) – 12,997,058 ([[الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مائيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} [[فرانس]] کي 18 انتظامي علائقن (فرانسيسي: régions administratives) ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسڪا" آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن (انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن يا ’اوورسيز ڪليڪٽيويٽيز‘ سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي).<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو ’پريفڪٽ‘ (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سامونڊي پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي ’سامونڊي پار ڊپارٽمينٽ‘ جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. * اڪثر انتظامي علائقن کي ’علائقائي انتظامي ادارن‘ (regional territorial collectivities) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا ڪورسڪا، فرينچ گيانا، مائيوٽ ۽ مارٽينڪ آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي ’واحد علائقائي انتظامي ادارن‘ (single territorial collectivities) طور سڃاتو ويندو آهي. All of the thirteen metropolitan administrative regions (including [[Corsica]] {{as of|2019|lc=y}}) are further subdivided into two to thirteen administrative [[departments of France|departments]], with the [[prefect (France)|prefect]] of each region's administrative centre's department also acting as the regional prefect. The overseas regions administratively consist of only one department each and hence also have the status of overseas departments. Most administrative regions also have the status of regional [[Territorial collectivity|territorial collectivities]], which comes with a [[local government]], with departmental and communal collectivities below the regional level. The exceptions are Corsica, [[French Guiana]], [[Mayotte]] and [[Martinique]], where region and department functions are managed by single local governments having consolidated jurisdiction and which are known as [[Single territorial collectivity|single territorial collectivities]]. [[زمرو:فرانس جا علائقا]] joawurxh0o8998nnj0p25vekwtek2r7 410043 410042 2026-09-06T08:13:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 410043 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مائيوٽ]]) – 12,997,058 ([[الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مائيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (Overseas Collectivities) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]] (<small>Corsica</small>)، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] (<small>[[Martinique]]</small>) آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. == فهرست == [[زمرو:فرانس جا علائقا]] gvdid6nwyxgdnuavmkr1jwknv7rc8x6 410044 410043 2026-09-06T08:14:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 410044 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (Overseas Collectivities) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]] (<small>Corsica</small>)، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] (<small>[[Martinique]]</small>) آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. == فهرست == [[زمرو:فرانس جا علائقا]] luq2f8bl92jj3u80vr5g13tdtcju5zy 410045 410044 2026-09-06T08:15:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 410045 wikitext text/x-wiki {{Short description|Administrative divisions of France}} {{Redirect|ريجن ||Region (disambiguation)}} {{Infobox subdivision type | name = فرانس جا علائقا<br> Regions of France | native_name = Régions de France | native_name_lang = fr | alt_name = | map = | category = [[وحداني رياست]] | territory = [[فرانس|فرانسيسي جمهوريه]] | start_date = | current_number = 18 | number_date = | population_range = 279,471 ([[مئيوٽ]]) – 12,997,058 ([[ال دي فرانس|الي-ڊي-فرانس]]) | area_range = {{Convert|376|sqkm|abbr=on}} ([[مئيوٽ]]) – {{Convert|84,061|sqkm|abbr=on}} ([[نوويلئ-اڪويٽين]]) | government = علائقائي حڪومت، قومي حڪومت | subdivision = ڊپارٽمينٽ (انتظامي ضلعو). | status = سمنڊ پار علائقا<br> région d'outre-mer: (5) | exofficio = علائقائي انتظامي ادارا<br> collectivité territoriale }} [[فرانس]] کي <small>18</small> <small>'''انتظامي علائقن'''</small> <small>([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]]: régions</small> <small>administratives)</small> ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان ٻارهن يورپي سرزمين (جنهن کي "هيڪساگون" چيو ويندو آهي) تي واقع آهن؛ هڪ علائقو "ڪورسيڪا ٻيٽ" تي مشتمل آهي؛ جڏهن ته باقي پنج سمنڊ پار (<small>overseas</small>) علائقا آهن، انهن کي "سمنڊ پار انتظامي ادارن (Overseas Collectivities) سان نه ملايو وڃي، جن کي نيم خودمختيار حيثيت حاصل آهي.<ref name="INSEE">{{cite web |url=https://statistiques-locales.insee.fr/#c=indicator&view=map3 |title=Statistiques locales: France par région |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |language=fr |access-date=4 July 2022}}</ref> سڀني تيرهن ميٽروپوليٽن (يورپي سرزمين واري) انتظامي علائقن (بشمول ڪورسيڪا) کي وڌيڪ ٻن کان تيرهن انتظامي ڊپارٽمينٽن ۾ ورهايو ويو آهي. هر علائقي جي انتظامي مرڪز واري ڊپارٽمينٽ جو "پريفيڪٽ" (اعليٰ انتظامي سربراهه) ئي علائقائي پريفيڪٽ طور پڻ ڪم ڪندو آهي. سمنڊ پار علائقا انتظامي طور تي صرف هڪ ڊپارٽمينٽ تي مشتمل هوندا آهن، ان ڪري انهن کي "سمنڊ پار ڊپارٽمينٽ" جي حيثيت پڻ حاصل هوندي آهي. اڪثر انتظامي علائقن کي "علائقائي انتظامي ادارن" (<small>regional</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) جي حيثيت پڻ حاصل آهي، جنهن سان گڏ مقامي حڪومت جو نظام هوندو آهي؛ علائقائي سطح کان هيٺ ڊپارٽمينٽل ۽ ڪميونل (مقامي) انتظامي ادارا هوندا آهن. ان جا استثنا [[ڪورسيڪا]] (<small>Corsica</small>)، [[فرينچ گيانا]]، [[مئيوٽ]] ۽ [[مارٽينيڪ|مارٽينڪ]] (<small>[[Martinique]]</small>) آهن، جتي علائقي ۽ ڊپارٽمينٽ جا انتظامي ڪم هڪ ئي مقامي حڪومت ذريعي هلايا ويندا آهن، جن کي گڏيل اختيار حاصل هوندا آهن ۽ انهن کي "واحد علائقائي انتظامي ادارن" (<small>single</small> <small>territorial</small> <small>collectivities</small>) طور سڃاتو ويندو آهي. == فهرست == [[زمرو:فرانس جا علائقا]] 0mbr8p5kjptkspf5sq461nz5nzwmqcv 0 102311 410046 2026-09-06T08:31:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1372391640|Nouvelle-Aquitaine]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 410046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=نوويلئ-اڪويٽين<br> Nouvelle-Aquitaine|native_name={{resize|75%|{{native name|oc|Nòva Aquitània}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|eu|Akitania Berria}}}}<br>{{resize|75%|{{native name|mis|paren=no|Novéle-Aguiéne}} ([[Poitevin-Saintongeais]])}}|native_name_lang=fr|settlement_type=[[Regions of France|Region]]|image_skyline=Le chateau de La Roque en Perigord, vue d’ensemble N.E. en automne, commune de Meyrals, Dordogne, France.jpg|image_caption=The [[Château de la Roque]] in [[Meyrals]]|image_flag=File:Flag Nouvelle Aquitaine.svg|flag_size=120px|image_shield=File:BlasonNouvelleAquitaine.svg|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=75px|image_map=Nouvelle-Aquitaine in France 2016.svg|map_caption=|motto=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flagu|France}}|seat_type=[[Prefectures in France|Prefecture]]|seat=[[Bordeaux]]|parts_type=[[Departments of France|Departments]]|parts_style=list|parts=12|p1=[[Charente]] (16)|p2=[[Charente-Maritime]] (17)|p3=[[Corrèze]] (19)|p4=[[Creuse]] (23)|p6=[[Dordogne]] (24)|p7=[[Gironde]] (33)|p8=[[Landes (department)|Landes]] (40)|p9=[[Lot-et-Garonne]] (47)|p10=[[Pyrénées-Atlantiques]] (64)|p11=[[Deux-Sèvres]] (79)|p12=[[Vienne (department)|Vienne]] (86)|p13=[[Haute-Vienne]] (87)|leader_party=[[Socialist Party (France)|PS]]|leader_title=[[List of current presidents of the regional councils of France and the Corsican Assembly|President of the Regional Council]]|leader_name=[[Alain Rousset]]|area_footnotes=|area_total_km2=84036|area_land_km2=|area_water_km2=|area_rank=1st|population_total={{France metadata Wikidata|population_total}}|population_as_of={{France metadata Wikidata|population_as_of}}|population_footnotes={{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}|population_density_km2=auto|population_demonym=New-aquitanians|timezone1=[[Central European Time|CET]]|utc_offset1=+01:00|timezone1_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset1_DST=+02:00|demographics_type1=GDP|demographics1_footnotes=<ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023}}</ref>|demographics1_title1=Total|demographics1_title2=Per capita|blank_name_sec2=[[First level NUTS of the European Union#France|NUTS Region]]|blank_info_sec2=|website={{URL|nouvelle-aquitaine.fr}}|iso_code=FR-NAQ|blank1_name_sec2=[[Official language]]s|blank1_info_sec2=[[French language|French]]}} '''نوويلئ-اڪويٽين''' (فرانسيسي: Nouvelle-Aquitaine) [[فرانس جا علائقا|فرانس جو علائقو جي لحاظ کان سڀ کان وڏو انتظامي علائقو]] آهي، جيڪو مکيه سرزمين فرانس (ميٽروپوليٽن فرانس) جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اهو سال 2014ع ۾ هڪ علائقائي سڌاري ۾ ايڪوئٽين، ليموسين ۽ پوئٽو-چارينٽس جي ضم ٿيڻ کانپوء پيدا ٿيو. هي علائقو 84036 چورس ڪلوميٽر (32446 چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ميٽروپوليٽن فرانس جي ستين حصي کان وڌيڪ جي نمائندگي ڪري ٿو ۽ سال 2020ع ۾ ان جي آبادي 6,033,952 هئي. <ref name="Population">{{حوالو ويب|quote=8 September 2020}}</ref> ڊسمبر 2015 ۾ علائقائي چونڊن کان پوءِ، نئون علائقو باضابطه طور تي 1 جنوري 2016ع تي قائم ڪيو ويو. <ref>{{Cite news |date=17 December 2014 |title=La carte à 13 régions définitivement adoptée |url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12/17/la-carte-a-13-regions-definitivement-adoptee_4542278_823448.html |access-date=13 January 2015 |publisher=[[Le Monde]] |language=fr |agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> هي علائقو ڪنهن به ٻئي فرانسيسي علائقي کان ايراضيءَ ۾ وڏو آهي، جنهن ۾ [[فرينچ گيانا]] جهڙا پرڏيهي علائقا به شامل آهن، ۽ ان جي پکيڙ [[آسٽريا]] کان ٿوري وڏي آهي. بورڊو صوبو ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي؛ ان جي ميٽروپوليٽن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 850,000 ماڻهو آهن. هن علائقي ۾ 25 وڏا شهري علائقا آهن، جن مان بورڊو کان پوءِ، بيون (288,000 آبادي)، ليموجس (283,000)، پوئٽيئرز (255,000)، پاؤ (241,000) ۽ لا روچيل (206,000) سڀ کان اهم آهن ۽ انھي سان گڏ يارهن وڏا ڪلسٽر پڻ آهن. نوويلئ-اڪويٽين ۾ پنج يونيورسٽيون ( Bordeaux, La Rochelle, Limoges, Poitiers and Pau ) ۽ ڪيتريون ئي گرانڊس ايڪولز آهن. ان ۾ فرانسيسي ائٽلانٽڪ ساحل تي چار تاريخي ريزارٽ مان ٽي: آرڪچون ، بيارٽز ۽ رويان آهن، انهي سان گڏ پيرينيس ۾ اسڪائي ريزارٽ، جن ۾ گوريٽ به شامل آهي. ان جي معيشت ۾ [[زراعت]]، ويٽيڪلچر (خاص طور تي بورڊو ۽ ڪوگنيڪ جا انگورن جا باغ)، [[سياحت]]، ايرو اسپيس مينوفيڪچرنگ، ڊجيٽل سيڪٽر، ڊيزائن، ڪيميڪل ۽ دواسازي جي پيداوار، نيورٽ ۾ مالي خدمتون ۽ ليموجس ۾ صنعتي سيرامڪس شامل آهن. نئين علائقي ۾ ڏکڻ فرانس جا وڏا حصا (''ميدي ڊي لا فرانس'') شامل آهن جيڪا باسڪ، آڪسيٽاني، پوئيٽوين ۽ سينٽونجيائي ثقافتن کان متاثر آهن. تاريخي طور تي، اهو وچئين دور جي ايڪوئٽين جو "اڻ سڌي جانشين" آهي؛ علائقي جو گهڻو حصو اڳوڻي ڊچي آف ايڪوئٽين جو حصو هو. 74iu4o3h95d9zhtcohsvylmgoi7hg5g 14 102312 410053 2026-09-06T09:43:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410053 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102313 410054 2026-09-06T09:44:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410054 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102314 410055 2026-09-06T09:45:36Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410055 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102315 410057 2026-09-06T09:49:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:660ع]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ستين صدي جا ڏهاڪا]] 410057 wikitext text/x-wiki [[زمرو:660ع]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ستين صدي جا ڏهاڪا]] rcgdmismjkah8sojdqnzzokgyr1voau 410060 410057 2026-09-06T09:56:08Z Memon2025 21315 /* */ 410060 wikitext text/x-wiki [[زمرو:660ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] 2tjum1i2g6zzqeacjw1m5sb731ubbe1 410070 410060 2026-09-06T10:07:31Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:660ع وارو ڏهاڪو]] کي [[زمرو:640ع وارو ڏهاڪو]] ڏانھن چوريو 410060 wikitext text/x-wiki [[زمرو:660ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] 2tjum1i2g6zzqeacjw1m5sb731ubbe1 410072 410070 2026-09-06T10:08:25Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:640ع وارو ڏهاڪو]] کي [[زمرو:640ع جو ڏهاڪو]] ڏانھن چوريو 410060 wikitext text/x-wiki [[زمرو:660ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] 2tjum1i2g6zzqeacjw1m5sb731ubbe1 14 102316 410058 2026-09-06T09:50:42Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:750ع]] [[زمرو:اٺين صدي]] [[زمرو:اٺين صدي جا ڏهاڪا]] 410058 wikitext text/x-wiki [[زمرو:750ع]] [[زمرو:اٺين صدي]] [[زمرو:اٺين صدي جا ڏهاڪا]] 12pg7cr3kbp7m7nlbmjrw7cybmcrhtk 410059 410058 2026-09-06T09:53:52Z Memon2025 21315 /* */ 410059 wikitext text/x-wiki [[زمرو:750ع]] [[زمرو:اٺين صدي جون ڏهائيون]] bd7m2nropf047jirs8vymcoema7171z 410075 410059 2026-09-06T10:11:21Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] کي [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] ڏانھن چوريو 410059 wikitext text/x-wiki [[زمرو:750ع]] [[زمرو:اٺين صدي جون ڏهائيون]] bd7m2nropf047jirs8vymcoema7171z 14 102317 410061 2026-09-06T09:56:27Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صدي]] 410061 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صدي]] 26brjoam08lmlgxlgyfhg59gz5tbztd 410063 410061 2026-09-06T09:59:31Z Memon2025 21315 410063 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏهائيون]] [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ستين صدي]] flnif6xl4n4c1whs8p03nx9rri5ekfn 410064 410063 2026-09-06T09:59:53Z Memon2025 21315 /* */ 410064 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ستين صدي]] klk4t9vknfsgkepzzmpjdach13pl2ba 14 102318 410069 2026-09-06T10:06:19Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 410069 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 14 102319 410071 2026-09-06T10:07:31Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:660ع وارو ڏهاڪو]] کي [[زمرو:640ع وارو ڏهاڪو]] ڏانھن چوريو 410071 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:640ع وارو ڏهاڪو}} eyc99p7sl2kpijsl5hht10u4e0s0ikd 14 102320 410073 2026-09-06T10:08:25Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:640ع وارو ڏهاڪو]] کي [[زمرو:640ع جو ڏهاڪو]] ڏانھن چوريو 410073 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:640ع جو ڏهاڪو}} iiy15yylj9xx7296hhwu8fkw6hmll9b 14 102321 410076 2026-09-06T10:11:21Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] کي [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] ڏانھن چوريو 410076 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:750ع جو ڏهاڪو}} kyqpsoxjm1up3pzdgq3u66mgdm806h6 14 102322 410077 2026-09-06T10:12:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:تاريخ]] 410077 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:تاريخ]] 51qkdzss8k66otba6t784tam3w2q44t 410078 410077 2026-09-06T10:14:16Z Memon2025 21315 /* */ 410078 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] 00xz5d7qdtdb7trtt9xv772hu0csyjy 14 102323 410083 2026-09-06T10:20:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 410083 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] ija2ekjtl9xop5cf8loegz4qwb96tt5 14 102324 410090 2026-09-06T10:43:20Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 410090 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] akdx79bw1esbied0rkggso2f49ez621 14 102325 410091 2026-09-06T10:46:22Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] 410091 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] jgjbq9h8ksg01dq2e706rn6lyuvznld 14 102326 410092 2026-09-06T10:48:36Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] 410092 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] 9a25jbtv98so2dz1d4oi1n80lxzrm2f 14 102327 410093 2026-09-06T10:50:09Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] زمرو:وچين... 410093 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] gmpk5gp46vyzlczekwyiv9hukt5a7gy 410096 410093 2026-09-06T10:52:40Z Memon2025 21315 /* */ 410096 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين جي وچين دور جي تاريخ]] f29gftbnfmc7veankxegx9awqpby3v4 14 102328 410094 2026-09-06T10:50:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 410094 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] 32itp3kys6hkh5arcj2ajsxy9ma4y8f 410095 410094 2026-09-06T10:51:19Z Memon2025 21315 /* */ 410095 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي وچين دور جي تاريخ]] 1k7mj74dv309kwvc1b6da5o96biirgk 14 102329 410097 2026-09-06T10:54:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 410097 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] k2f3z0cv8nmeyony5lk0udj1ts81y93 14 102330 410098 2026-09-06T10:57:02Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] 410098 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] 5jrhgfnacv6hh8efiwapojx3xemjmdx 14 102331 410099 2026-09-06T10:58:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ... 410099 wikitext text/x-wiki [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا]] qsomq1pg58mjufj9smdervy06307rt8 410100 410099 2026-09-06T11:00:35Z Memon2025 21315 مواد کي "[[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]]" سان مٽايو ويو 410100 wikitext text/x-wiki [[زمرو:661ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 39keqprorhgqkpnrfjjdcjre387v1wr 14 102332 410101 2026-09-06T11:04:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:660ع جي ڏهاڪي جا قيام]] 410101 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:660ع جي ڏهاڪي جا قيام]] lku1unoppohvnnznnbjo7uihztp5mm8 14 102333 410102 2026-09-06T11:05:06Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قيام]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] 410102 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قيام]] [[زمرو:660ع جو ڏهاڪو]] qlionofz8juyxuxjg9tfzhjyybmjddw 14 102334 410103 2026-09-06T11:07:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] 410103 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] m68d8ssh449p4r7qrgfj3hx9fq14d15 410104 410103 2026-09-06T11:09:14Z Memon2025 21315 410104 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:اولهه ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:شام جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:خلافتون]] [[زمرو:بنو اميه]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:ماوراءُ النهر جي تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:الاندلس ۾ 8هين صدي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:جزيره نما عرب جي تاريخ]] [[زمرو:اڳوڻي بين البراعظمي سلطنتون]] [[زمرو:شام جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور جي اناطوليه ۾ رياستون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ اٺين صديءَ جا خاتما]] [[زمرو:آفريڪا ۾ ستين صديءَ جا قيام]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:661ع جا قيام]] [[زمرو:750ع واري ڏهاڪي جا خاتما]] [[زمرو:660ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:750ع وارو ڏهاڪو]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:سر زمين شام]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] bx344r8vz550ak820oa34a7txhy5j5m 410106 410104 2026-09-06T11:11:03Z Memon2025 21315 /* */ 410106 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻي سلطنتون]] m68d8ssh449p4r7qrgfj3hx9fq14d15 14 102335 410105 2026-09-06T11:09:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 410105 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولهه ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] fak3t5mbpgmg5dloeuj9sjajqpvv0k4 14 102336 410107 2026-09-06T11:13:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] 410107 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماوراءُ النهر]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] s4humfbhwr9fkuvcyg2kawanzbua5vp 14 102337 410108 2026-09-06T11:14:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] 410108 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي وچين دور جي تاريخ]] rsdcmdyya9a74f17ncch9bjvsbqr8l7 14 102338 410109 2026-09-06T11:18:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] 410109 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي تاريخ]] fm1h2ii8eggezsrij71k6k1a52g9isv 14 102339 410110 2026-09-06T11:18:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] 410110 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڳوڻا ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] as5mw71jd2p8g4zi0h4e2k0g8vwjkzh 14 102340 410111 2026-09-06T11:20:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] 410111 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:750ع جو ڏهاڪو]] tnfq1p0g6aj9g2op35ri73x17dnu5zk 14 102341 410112 2026-09-06T11:24:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:اٺين صدي جا خاتما]] 410112 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:اٺين صدي جا خاتما]] r185ftw62kobtewwutvcst4obh8s4lz 14 102342 410113 2026-09-06T11:25:44Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:اٺين صدي]] 410113 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خاتما]] [[زمرو:اٺين صدي]] czcjkreso9t7kc3kl97q0fdpfc9ojtd